Zapałka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zapłon zapałki
Płonąca zapałka
Zapałki
Pudełko zapałek
Pudełka z zapałkami

Zapałka – służący do rozpalania ognia, specjalnie w tym celu przygotowany patyczek z drewna (rzadziej – pasków tektury), dodatkowo nasączony w całości lub części substancją ułatwiającą spalanie i na jednym końcu pokryty masą ulegającą zapłonowi wskutek tarcia; końcówka taka nazywana jest główką (lub łebkiem) zapałki.

Obecnie większość zapałek ulega zapłonowi wyłącznie wskutek odpowiednio energicznego potarcia ich główki o specjalnie przygotowaną powierzchnię zwaną draską. Praktycznie wyklucza to niekontrolowany samozapłon wskutek przypadkowego potarcia o inne powierzchnie. Jednak dość długo stosowano zapałki fosforowe zapalające się przy energicznym potarciu, o każdą suchą i szorstką powierzchnię, chociażby o podeszwę buta.

Główki współczesnych zapałek są pokryte łatwopalną masą składającą się głównie z chloranu potasu, siarczku antymonu, siarki, barwników i zmielonego szkła nadającego główce szorstkość w celu zwiększenia tarcia. Drewienka zapałek są nasycone ciekłą parafiną ułatwiającą ich zapalanie oraz ortofosforanem sodu zapobiegającym ich żarzeniu się po zgaszeniu płomienia. Masa draski znajdująca się na boku pudełka zawiera fosfor czerwony, zmielone szkło i spoiwo. Potarcie główką zapałki o bok pudełka powoduje wzrost temperatury do ok. 200 °C i zapalenie się główki (efekt reakcji chemicznej między fosforem i chloranem potasu)[1],.

Wymiary[edytuj | edytuj kod]

Wymiary zapałki lub pudełka zapałek często są używane jako skala odniesienia (na przykład na zdjęciach drobnych przedmiotów). Typowa, najczęściej spotykana w Polsce zapałka ma długość 43mm i grubość ok. 1-1,5mm. Najczęściej pakowane są w pudełka po ok. 40 sztuk (w zależności od producenta - 38-42 sztuki w pudełku). Standardowe pudełko zapałek ma postać tekturowej szufladki, o wymiarach 53 x 35 x 16mm.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1855 Szwed J. E. Lundström założył fabrykę zapałek w miejscowości Jonköping. Jego zapałki miały łebki wykonane według pomysłu Johna Walkera, natomiast draski zawierały fosfor czerwony według pomysłu Böttgera z Frankfurtu. J. E. Lundström swoje zapałki umieszczał w stosowanych do dziś pudełkach z wysuwaną szufladką. Na wierzchu pudełka zaczęto umieszczać etykiety, początkowo z informacją o producencie, później o różnej treści (reklamowej, edukacyjnej), co dało początek filumenistyce.

Od 1831/1833 roku produkowano też zapałki z główką wykonaną z białego fosforu pokrytego izolującą od dostępu powietrza masą. Przy potarciu o dowolną powierzchnię masa izolująca ścierała się a fosfor ulegał zapaleniu. Oprócz łatwopalności zapałki te ze względu na trujące właściwości białego fosforu były niebezpieczne zarówno przy produkcji jak i w użyciu. Pod wpływem opinii publicznej od końca XIX w., w różnych krajach stopniowo zakazywano używania w zapałkach białego fosforu.

  • 508 – w Chinach wynaleziono pierwsze zapałki, zwane „ognistym patykiem”. Składały się z patyka sosnowego z główką z siarki.
  • 1805 – w Paryżu Jan Christian Chancel, asystent francuskiego chemika Thenarda, wyprodukował pierwsze europejskie zapałki. Ich zapalenie następowało przez zanurzenie końca specjalnie spreparowanej drewnianej drzazgi w stężonym kwasie siarkowym.
  • 1826 – angielski aptekarz John Walker wynalazł zapałki składające się z chloranu potasowego, siarczku antymonu i krochmalu. Zapalały się przez potarcie o papier ścierny z powierzchnią wykonaną z mielonego szkła.
  • 1833 – Anglik S. Jones zaczął produkować w Londynie zapałki fosforowe.
  • 1836 – w USA w stanie Massachusetts uruchomiono pierwszą fabrykę zapałek z łebkami fosforowymi.
  • 1845 – chemik Anton von Schrotter uzyskał czerwony fosfor.
  • 1855 – Szwed J. E. Lundström uruchomił fabryczną produkcję zapałek bezpiecznych tzw. zapałek szwedzkich.
  • 1893 – Schwierung wynalazł zapałki, zapalające się o każdą powierzchnię (składające się z ołowianu potasowego K4PbO4 i fosforu czerwonego).

Produkcja zapałek w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Królestwie Prus 1 października 1845 powstała w Sianowie (dziś miasto na terenie Polski) manufaktura zapałczana zatrudniająca początkowo trzech pracowników[2]. Po II wojnie światowej działały "Sianowskie Zakłady Przemysłu Zapałczanego – Sianów k/Koszalina", od roku 1995 jako "Polmatch Zakłady Przemysłu Zapałczanego w Sianowie"[3]. Fabryka została postawiona w stan upadłości likwidacyjnej w 2007 r.[4] Inną zlikwidowaną obecnie polską firmą zapałczaną były Bystrzyckie Zakłady Przemysłu Zapałczanego, powstałe w roku 1897[5].

Przedsiębiorstwa działające (2011) to Częstochowskie Zakłady Przemysłu Zapałczanego powstałe w roku 1881[6] (nie produkujące zapałek przemysłowo od 2010 roku) oraz Fabryka Zapałek "Czechowice" założona w roku 1919 (produkcja od 1921)[7].

W Częstochowie znajduje się Muzeum Produkcji Zapałek z działającą linią produkcyjną z początku XX w., galerią rzeźb z zapałek oraz wystawą filumenistyczną (etykiet zapałczanych). W Bystrzycy Kłodzkiej znajduje się Muzeum Filumenistyczne gromadzące etykiety zapałczane oraz eksponaty związane z nieceniem ognia, zapałkami i zapalniczkami.

Zapałki sztormowe[edytuj | edytuj kod]

Zapałki sztormowe to odmiana zapałek, pozwalająca na rozpalenie ognia nawet w surowych warunkach pogodowych. Ponad połowa długości pokryta jest łatwopalną masą, która pozwala na przedłużone spalanie nawet przy silnym wietrze i deszczu. Zdmuchnięcie płomienia często powoduje ponowny samozapłon.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Encyklopedia techniki CHEMIA. Warszawa: WNT, 1965.
  2. Historia zapałek
  3. Archiwalna strona WWW ZPZ Polmatch. 2008-01-01. [dostęp 2011-04-28].
  4. Cezary Sołowij: Zapałki się wypaliły (pol.). Serwis Głosu Koszalińskiego. [dostęp 2010-02-18].
  5. Bystrzyckie Zakłady Przemysłu Zapałczanego. money.pl. [dostęp 2011-04-28].
  6. Częstochowskie Zakłady Przemysłu Zapałczanego. [dostęp 2011-04-28].
  7. Fabryka Zapałek "Czechowice". [dostęp 2011-04-28].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]