Częstochowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Częstochowa
Kamienica Kupiecka, parki podjasnogórskie, Jasna Góra, Aleja Najświętszej Maryi Panny, zabytkowy ratusz
Kamienica Kupiecka, parki podjasnogórskie, Jasna Góra, Aleja Najświętszej Maryi Panny, zabytkowy ratusz
Herb Flaga
Herb Częstochowy Flaga Częstochowy
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja częstochowska
Prawa miejskie pomiędzy 1370 i 1377[1]
Prezydent Krzysztof Matyjaszczyk
Powierzchnia 159,71[2] km²
Wysokość 253 m n.p.m.
Populacja (31.03.2014)
• liczba ludności
• gęstość

231 891[3]
1454,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 34
Kod pocztowy 42-200 do 42-229,
42-263, 42-271, 42-280, 42-294
Tablice rejestracyjne SC
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Częstochowa
Częstochowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Częstochowa
Częstochowa
Ziemia 50°49′04″N 19°08′18″E/50,817778 19,138333Na mapach: 50°49′04″N 19°08′18″E/50,817778 19,138333
TERC
(TERYT)
2464011
SIMC 0930868
Hasło promocyjne: Jasne, że Częstochowa (dawniejsze: Częstochowa to dobre miasto)
Urząd miejski
ul. Śląska 11/13
42-217 Częstochowa
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Częstochowa w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Częstochowa w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Częstochowa (ros. Ченстохова lub Ченстохов rzadko Ченстохово, niem. Tschenstochau lub Czenstochau, jid. טשענסטאָכאָוו; Czenstochow)[4]miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, siedziba powiatu częstochowskiego. W latach 1975-1999 była stolicą województwa częstochowskiego. Po reformie administracyjnej w 1999 została włączona do województwa śląskiego.

Stara Częstochowa, obecnie część Częstochowy, była miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[5].

Częstochowa jest położona nad rzeką Wartą, w trzech mezoregionach fizycznogeograficznych, należących do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Jest to 12. miasto w Polsce pod względem zajmowanej powierzchni i 13. pod względem liczby ludności[6]. Według danych z 31 grudnia 2013 miasto miało 232 318 mieszkańców[2].

Częstochowa jest centralnym miastem aglomeracji częstochowskiej, a także największym ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym i administracyjnym w subregionie północnym województwa śląskiego[7]. W mieście znajduje się bazylika i klasztor na Jasnej Górze z uważanym przez część chrześcijan za cudowny obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej – główny ośrodek kultu maryjnego i pielgrzymowania w Polsce[8].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Istnieje kilka wersji pochodzenia nazwy miasta. Jedna wywodzi ją bezpośrednio od brzmienia nazwy złożonej z dwóch słów często oraz chować się. Nazwa Częstochowa miałaby powstać z powodu częstego chowania się widoku miasta wśród okolicznych wzgórz przed zbliżającymi się do miasta podróżnikami. Wywód ten zdecydowanie odrzucił Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wywodząc nazwę od imienia legendarnego założyciela Częstocha[9], którego imię w formie "Chestoch" pojawia się w gnieźnieńskiej bulli protekcyjnej papieża Innocentego II datowanej na 7 lipca 1136 i wystawionej w Pizie, w której zawarto pierwsze znane zapisy polskich nazw miejscowości i imion[10] (por. imiona Częstobor, Częstogoj, Częstomir, Częstowoj). Pierwsza wzmianka o Częstochowie pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża[11] w którym miejscowość wymieniona jest jako Czanstochowa. Dokument wymienia także wsie. które stały się dzielnicami miasta: Mirów jako Myrow oraz Częstochówka-Parkitka jako Czanstochowka[12].

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Czanstochowa wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[13]. W księdze tej wymienia również jako osobne miejscowości obecne dzielnice miasta jak: Błeszno jako Bleyschno, Dźbów w formie Dzbow, Wrzosowiak w formie Wrzossowa, Kiedrzyn w formie Kyedrzin, Wyczerpy-Aniołów w formie Wyczyrpi, Gnaszyn-Kawodrza w formach Gwaschyn oraz Krowodrza, Grabówka w formie Grabowka, Częstochówka-Parkitka jako Czanstochowka. Miejscowości te w wyniku procesów urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stały się jego dzielnicami.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Mapa Częstochowy

Częstochowa leży na styku trzech mezoregionów geograficznych – Wyżyny Częstochowskiej, zwanej potocznie Jurą, Obniżenia Górnej Warty oraz Wyżyny Wieluńskiej. Mezoregiony te należą do wspólnej podprowincji – Wyżyny Śląsko-Krakowskiej[14].

Powierzchnia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój terytorialny Częstochowy XX wieku

Obszar Częstochowy po utworzeniu miasta na początku XIX wieku, wynosił 33,06 km² i nie zmieniał się do okresu międzywojennego, gdy w latach 1928 i 1930 przyłączono do miasta obszary o powierzchni 14,13 km². Powierzchnia miasta wynosiła wówczas 47,16 km². Ponowne rozszerzenie granic miało miejsce w 1952 roku, gdy przyłączono obszary o łącznej powierzchni 45,88 km², co dało powierzchnię 93,04 km²[15]. Od 1977 roku powierzchnia miasta wynosi 160 km²[2].

Ukształtowanie terenu[edytuj | edytuj kod]

W obrębie miasta dominują wysokości bezwzględne 250–270 metrów n.p.m. Na terenie miasta znajduje się kilka wzniesień o wysokościach od 280 do 300 metrów. Najwyższym wzgórzem jest Góra Ossona która ma wysokość 316,7 m n.p.m. Najniżej położonym punktem jest miejsce nad rzeką Wartą na wschód od Mirowa – 236 m n.p.m.[14].

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Terytorium miasta wchodzi w skład monokliny śląsko-krakowskiej, znajduje się na jej południowo-wschodnim krańcu, w pobliżu granicy z niecką nidziańską. Obszar miasta jest zróżnicowany geologicznie, wierzchnia część to osady polodowcowe: żwiry, piaski, gliny, zaś głębsza to wapienie z okresu górnej jury[14].

Rzeki[edytuj | edytuj kod]

Kucelinka i most na ul. Mirowskiej w dzielnicy Zawodzie po powodzi w 2010 r.
Nazwa  % długości rzeki na terenie miasta do długości całkowitej
Białka 38%
Brzezinka 63%
Gorzelanka 26%
Konopka 46%
Kucelinka 100%
Sobuczyna 49%
Stradomka 47%
Warta 1,9%

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Częstochowy.

Liczba mieszkańców (2012): 234 472.

Struktura demograficzna mieszkańców Częstochowy według danych z 31 grudnia 2012[2]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 234 472 100 124 299 53,01 110 173 46,99
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 35 782 15,26 17 540 7,48 18 242 7,78
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 149 460 63,74 71 790 30,62 77 670 33,13
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 49 230 21 34 969 14,91 14 261 6,08

Powierzchnia Częstochowy: 159,71 km²[2].

Wykres liczby ludności Częstochowy na przestrzeni dwóch ostatnich stuleci:

Największą populację Częstochowa odnotowała w 1993 r. – wg danych GUS miasto miało 259 864 mieszkańców[potrzebne źródło].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Częstochowa leży w strefie klimatu umiarkowanego. Średnio na dobę przypadają 4 godziny z bezpośrednim promieniowaniem słonecznym. W przebiegu rocznym największe usłonecznienie obserwuje się w czerwcu, ze względu na największą długość dnia[14].

W Częstochowie niewiele jest dni bezwietrznych. Okresy ciszy w skali roku stanowią średnio 9,2%. Przeważają tu wiatry zachodnie – 18% i południowo-zachodnie – 18,2%. Jednocześnie osiągają one z tych kierunków największe prędkości – 2,2 m/s. Najrzadziej występują wiatry północne – 7,7% i północno-wschodnie – 7,4%[14].

Średnia temperatura i opady dla Częstochowy
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] -1 1 6 14 20 23 24 23 18 12 3 1 12
Średnia dobowa temperatura [°C] -5 -4 2 9 12 17 18 17 14 9 1 -2 7
Średnie najniższe temperatury [°C] -9 -6 -1 3 7 11 12 10 8 5 -1 -3 3
Opady [mm] 35 32 33 39 69 80 86 75 48 40 41 37 615
Źródło: allmetsat[16] 7 stycznia 2008

Tereny zielone[edytuj | edytuj kod]

Park im. Staszica – fontanna
Skwer Solidarności

Łączna powierzchnia lasów w granicach Częstochowy wynosi 648,8 ha[17], ponadto powierzchnia parków i skwerów wynosi 155 ha[18].

Parki i skwery o powierzchni ponad 1 ha według wielkości[18]:

  • Park Leśny Aniołów (Północ) – 69 ha
  • Park Lisiniec (Lisiniec) – 36 ha
  • Promenada Czesława Niemena i Park Tysiąclecia (Północ) – 13,4 ha
  • parki podjasnogórskie (Śródmieście) – 11,6 ha
  • Park Narutowicza (Stare Miasto) – 3,8 ha
  • park na przy ul. Fieldorfa (Północ) – 3,5 ha
  • Park Piastów (Stare Miasto) – 3,5 ha
  • skwer przy ul. Zagłoby (Sabinów) – 2 ha
  • Park Parkitka (Częstochówka-Parkitka) – 1,8 ha
  • skwer między al. Niepodległości i al. WP (Wrzosowiak) – 1,4 ha
  • skwer między al. AK i ul. Kiedrzyńską (Tysiąclecie) – 1,4 ha
  • Skwer Solidarności (Śródmieście) – 1,3 ha
  • Skwer Kaliny Jędrusik (Tysiąclecie) – 1,2 ha
  • skwer przy ul. św. Barbary (Śródmieście) – 1,2 ha

Planowane[18]:

  • park przy ul. Gajowej (Wrzosowiak) – 1,7 ha
  • tzw. promenada śródmiejska (Śródmieście)

Częstochowa w Małopolsce[edytuj | edytuj kod]

W wyniku reformy administracyjnej z 1999 roku Częstochowa została przyłączona do województwa śląskiego. Ponieważ Częstochowa należała przed II wojną światową do woj. kieleckiego, część lokalnych polityków ubiegała się (wraz z Kielcami i Radomiem) o utworzenie województwa staropolskiego.

Częstochowa, chcąc podkreślić swoje historyczne i kulturowe związki z regionem małopolskim, przystąpiła w kwietniu 2007 do Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Małopolski, skupiającego obszary należące historycznie do Małopolski a w wyniku reform administracyjnych przyłączonych do innych województw. W tym samym roku miasto otrzymało tytuł Lidera Małopolski za rewaloryzację alei Najświętszej Maryi Panny[19]. 23 sierpnia 2006 roku w krakowskich Sukiennicach wywieszony został herb Częstochowy[20]. W 2008 roku, po raz kolejny, Częstochowa otrzymała tytuł Lidera Małopolski, tym razem za rewaloryzację parków podjasnogórskich[21].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Częstochowy.

Według legendy, nazwa Częstochowa oznacza osadę założoną przez osobę o imieniu Częstoch, jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża. W pobliżu Częstochowy leżała wówczas druga wieś, Częstochówka[22]. Kwestia daty nadania osadzie praw miejskich jest niejednoznaczna[23], ale określa się to zdarzenie na okres pomiędzy 1370 i 1377 rokiem[1]. Częstochowa przeżyła dynamiczny rozwój w wieku XIV, któremu sprzyjało położenie na szlaku łączącym Małopolskę z Wielkopolską[22].

W latach 1370-1393 Częstochowa stanowiła lenno Władysława Opolczyka[1]. W tym okresie ustaliło się określenie miasta Częstochowy nazwą Stara Częstochowa, a należącej do ufundowanego w 1382 r. klasztoru Jasna Góra wsi na wzgórzu Częstochówką. W okresie staropolskim miasto Stara Częstochowa wielokrotnie procesowało się z klasztorem jasnogórskim w sprawie łamania praw miejskich przez zakon i zagarniania zysków z handlu z pielgrzymami[23]. Kolejny okres rozwoju nastąpił w XVI wieku w związku ze szczodrością króla Polski Zygmunta I, który nadał miastu liczne przywileje[24]. W latach 1625-30 region dotknięty został zarazą[24].

W 1587 roku wojsko pretendenta do korony królewskiej Maksymiliana III Habsburga złupiło miasto. Ze względu na peryferyjne położenie klasztoru jasnogórskiego królowie z dynastii Wazów zdecydowali obwarować go nowoczesnymi fortyfikacjami typu holenderskiego z bastionami.

Po rozpoczęciu potopu szwedzkiego jasnogórscy paulini złożyli hołd poddaństwa królowi Szwecji, a jednocześnie zaczęli przygotowania do obrony klasztoru na wypadek ataku na klasztor[25].

Obrona Jasnej Góry na obrazie Januarego Suchodolskiego

18 listopada 1655 r. pod Jasną Górą znalazły się szwedzkie wojska, które zaczęły oblężenie klasztoru, które składało się głównie z drobnych potyczek i wymiany ognia artyleryjskiego. Kilkukrotnie przerywano też chaotyczne działania zbrojne z powodu rokowań, a polska załoga kilkukrotnie usiłowała zmusić przeora Augustyna Kordeckiego do poddania twierdzy przeciwnikowi. W nocy z 26 na 27 grudnia wojska szwedzkie ostatecznie wycofały się spod twierdzy[25].

W okresie potopu miasto zostało w znacznej części zniszczone[26] i odbudowywało się długo i powoli[27]. W 1665 roku miała tu miejsce bitwa pod Częstochową, część rokoszu Lubomirskiego[28]. 27 lutego 1670 roku w klasztorze na Jasnej Górze odbył się ślub polskiego króla Michała z arcyksiężniczką Eleonorą[29].

Kazimierz Pułaski i konfederaci barscy pod Częstochową

29 lutego 1768 roku została zawiązana konfederacja barska. Konfederaci zajęli twierdzę Jasna Góra[29], kierował nimi Kazimierz Pułaski[30].

Okres po potopie był natomiast pomyślny dla Częstochówki, która dynamicznie rozwijała się i rozbudowywała. Będący właścicielem wsi klasztor intensywnie zabiegał o rozwój osady. W 1717 roku klasztor otrzymał przywilej nadający Częstochówce prawa miejskie jako Nowa Częstochowa[31]. Nowe miasto zostało jednak zrujnowane w okresie konfederacji barskiej[32].

Kościół św. Zygmunta, miejsce odbycia jedynego w historii Częstochowy sejmiku

Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja na miejsce sejmiku dla powiatów lelowskiego i ksiąskiego wyznaczono Starą Częstochowę[33].

Po II rozbiorze Polski obie miejscowości znalazły się w Prusach[33], po 1807 roku w granicach Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku w składzie Królestwa Polskiego[33].

Plan połączenia miast podjęto w 1823 roku, a jego opracowaniem zajął się inżynier wojewódzki Jan Bernhard, który w 1819 roku wytyczył Aleję Panny Maryi (obecnie Aleja Najświętszej Maryi Panny). Formalnie oba miasta zostały połączone w jedno 19 sierpnia 1826 roku[34]. Po połączeniu obu miast Częstochowa pod względem liczby ludności wysunęła się na czwarte miejsce w Królestwie, po Warszawie, Lublinie i Kaliszu.

Oddział powstańców styczniowych pod Jasną Górą

W okresie powstania styczniowego w okolicach miasta dochodziło do licznych potyczek oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi[35].

Przemysł zaczął rozwijać się w Częstochowie na początku lat 70. XIX wieku[36]. Pierwszym większym przedsiębiorcą w Częstochowie był Berek Kohn, który w 1869 r. uruchomił razem z Adolfem Oderfeldem drukarnię i zakład litograficzny. W 1897 r. w podczęstochowskim Rakowie Bernard Hantke uruchomił obecną Hutę Częstochowa.

W 1904 r. w Częstochowie zaczął tworzyć się ruch rewolucyjny. Po wybuchu rewolucji w styczniu 1905 r. robotnicy częstochowscy ogłosili w lutym strajk powszechny[37]. W 1909 roku w mieście odbyła się Wielka Wystawa Rolniczo-Przemysłowa.

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej Częstochowa została bez walk zajęta (3 sierpnia 1914) przez wojska niemieckie. W okresie okupacji sytuacja ludności miasta uległa gwałtownemu pogorszeniu, z miasta wyjechało ponad 20.000 robotników[38]. Już 7 sierpnia 1914 r. dokonano mordów w dzielnicy podjasnogórskiej. W odróżnieniu od miasta Jasna Góra znalazła się od kwietnia 1915 r. pod okupacją katolickich Austro-Węgier[38].

10 listopada 1918 r. częstochowianie rozpoczęli rozbrajanie stacjonujących w mieście wojsk niemieckich[38]. 12 listopada 1918 roku przemaszerowały częstochowskimi Alejami trzy kompanie Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Ludwikowskiego.

W 1919 i 1937 r. doszło w mieście do pogromów Żydów[39].

W okresie powstań śląskich Częstochowa była głównym ośrodkiem pomocy dla powstańców. W mieście organizowano zbiórki pieniędzy i lekarstw oraz punkty werbunku ochotników. Po załamaniu się polskiej ofensywy na Kijów w 1920 roku Częstochowa musiała przez kilka miesięcy zakwaterować i wyżywić rząd ukraiński Semena Petlury wraz z dwoma tysiącami uchodźców[40].

W okresie dwudziestolecia międzywojennego trwał dalszy rozwój miasta, jednak lokalny przemysł podupadł i rozwijał się w znacznie wolniejszym tempie, co było skutkiem zniszczeń wojennych i załamania koniuktury[40]. W 1939 roku Częstochowa liczyła już 138 tys. mieszkańców, co plasowało ją na 8 miejscu pod względem największych miast Polski.

Od 1925 roku w Częstochowie mieściła się siedziba biskupstwa (od 1992 arcybiskupstwa).

Żołnierze niemieccy na ziemi częstochowskiej w czasie kampanii wrześniowej

Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wkroczyli do miasta 3 września 1939 roku i już następnego dnia dokonali mordów, które do historii przeszły pod nazwą krwawego poniedziałku. W okresie okupacji miały miejsce represje wymierzone w elitę społeczną i ludność żydowską. W 1942 r. utworzona została utworzona dla coraz liczniej napływającej społeczności niemieckiej wydzielona dzielnica[41].

W 1941 r. została utworzona w Częstochowie dzielnica żydowska, którą rozpoczęto likwidować w 1942 r. wywożąc ludność do obozu zagłady w Treblince. Ludność pozostałą po tej akcji terroryzowano i mordowano w kilku kolejnych akcjach, m.in. 25 czerwca 1943 r, gdy ludność żydowska stawiła zbrojny opór[42].

W czasie wojny i bezpośrednio po niej w rejonie Częstochowy działały silne oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia. Po upadku powstania warszawskiego Częstochowa była stolicą Polskiego Państwa Podziemnego. 16 stycznia 1945 roku, po całodziennych walkach, Częstochowę opuścił garnizon niemiecki, a miasto zostało wyzwolone przez sowieckie oddziały mjra Siemiona Chochriakowa.

W okresie Polski Ludowej szybka rozbudowa huty, która zyskała imię Bolesława Bieruta, spowodowała dynamiczny rozwój miasta. Z inicjatywy prof. Jerzego Kołakowskiego powołana została Wyższa Szkoła Inżynierska w Częstochowie, obecna Politechnika Częstochowska[43].

Jan Paweł II odwiedził Częstochowę sześciokrotnie: w latach 1979, 1983, 1987, 1991, 1997 i 1999. 15 sierpnia 1991 odprawiona z jego udziałem msza św. (kończąca VI Światowe Dni Młodzieży) zgromadziła 1,5 mln wiernych, a papież od władz miasta otrzymał klucz do jego bram oraz tytuł honorowego obywatela. Częstochowa stała się pierwszym miastem na świecie, od którego przyjął takie wyróżnienie.

27 sierpnia 2009 r. specjalnie powołany komitet obywatelski złożył wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania prezydenta[44]. Referendum odbyło się 15 listopada[45]. Prezydent został odwołany 39 284 głosami[45][46][47][48].

Panorama z wieży jasnogórskiej
Panorama z wieży jasnogórskiej

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa około 26 tysięcy przedsiębiorstw, których reprezentantem jest Regionalna Izba Przemysłowo-Handlowa w Częstochowie[49]. Tereny inwestycyjne w Częstochowie należą do Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Głównym inicjatorem działań związanych z rozwojem i inwestycjami w gospodarce jest Agencja Rozwoju Regionalnego w Częstochowie. W 2007 roku na terenach zwalnianych przez Hutę Częstochowa i zlikwidowaną firmę Polnam utworzony został Częstochowski Park Przemysłowy. W 2011 r. w Częstochowie utworzono trzy klastry przemysłowe – Klaster Przetwórstwa Polimerów Plastosfera[50], Częstochowski Klaster Komunalny Aglomeracja[49] oraz Regionalny Częstochowski Klaster Budownictwa i Infrastruktury "Budosfera"[potrzebne źródło].

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Częstochowa jest głównym ośrodkiem Częstochowskiego Okręgu Przemysłowego, trzeciego co do wielkości w województwie śląskim. Od średniowiecza rozwijał się tu przemysł metalowy, dzięki licznemu występowaniu rud żelaza. Do największych i najbardziej znanych zakładów przemysłowych na terenie miasta należą:

Handel[edytuj | edytuj kod]

Centrum handlowe M1 w Częstochowie

W Częstochowie znajduje się Galeria Jurajska (2009 r.), hipermarkety (Real – 1997 r., Tesco – 1999 r., Auchan – 2001 r.) i wiele mniejszych marketów i sklepów[58].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Droga krajowa nr 1 w częstochowskiej dzielnicy Ostatni Grosz

Częstochowę przecina umożliwiająca transport samochodowy z największymi miastami Polski sieć dróg krajowych:

Sieć uzupełniają drogi wojewódzkie:

W przyszłości przez północne i zachodnie obrzeża miasta przebiegać będzie autostrada A1. Utworzy ona zachodnią, autostradową obwodnicę Częstochowy.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Plac Rady Europy i dworzec Częstochowa Osobowa

Przez miasto przebiegają linie kolejowe nr 61 LubliniecKielce (uruchomiana stopniowo w latach 1903-1911)[59] oraz nr 1 Warszawa CentralnaKatowice wraz z odgałęzieniem (linia nr 146) do stacji Chorzew Siemkowice, które łączy miasto z magistralą węglową.

17 listopada 1846 r. Częstochowa uzyskała kolejowe połączenie z Warszawą (Kolej Warszawsko-Wiedeńska), w 1903 z Herbami, a w 1911 z Kielcami (Kolej Herbsko-Kielecka). Częstochowski węzeł kolejowy uzyskał obecny kształt w okresie II wojny światowej.

Pasażerski transport kolejowy obsługiwany jest przez stacje Częstochowa Gnaszyn, Częstochowa Raków, Częstochowa Stradom, Rząsawa, Częstochowa Aniołów oraz w największym stopniu przez nowoczesny – otwarty po przebudowie w 1996 roku – dworzec Częstochowa Osobowa (dawniej Częstochowa Główna) mieszczący się w samym centrum miasta, przy placu Rady Europy.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Schemat tramwajowy w Częstochowie z zaznaczonymi przystankami
PESA Twist MPK Czestochowa w zajezdni tramwajowej

Organizatorem publicznego transportu zbiorowego w mieście Częstochowa i części gmin ościennych jest Miejski Zarząd Dróg i Transportu w Częstochowie. Na zlecenie MZDiT przewozy realizuje na wyłączność będąca własnością miasta spółka Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowie. Publiczna komunikacja obejmuje 3 linie tramwajowe, 24 autobusowe miejskie oraz 8 podmiejskich w gminach Blachownia, Konopiska, Mstów, Poczesna i Olsztyn. Nocną komunikację miejską tworzy codzienna linia tramwajowa oraz cztery weekendowe linie autobusowe. 13 lipca 2007 r. MPK Częstochowa wprowadziło uniwersalny bilet elektroniczny.

Firma Bus Expres oferuje przewóz osób na trasie z centrum miasta do Blachowni.

Darmowy transport do hipermarketu Auchan zapewnia firma BK Bursiak, natomiast do hipermarketu Tesco zapewnia firma Kris-Tour. Przejazdy na terenie miasta oferuje także PKS Częstochowa, które obsługuje linie z dworca PKS do Kłobucka, Blachowni i innych okolicznych miejscowości, a także PKP – 5 przystanków w Częstochowie oferuje transport osobowy.

Komunikację z gminą Rędziny zapewnia GZK w Rędzinach liniami R, Rm oraz Rk do Dworca Głównego PKP.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Najbliższym międzynarodowym lotniskiem jest regionalny port województwa śląskiego – Katowice Airport w Pyrzowicach. Znajduje się on około 60 km na południe od Częstochowy.

Najbliższym czynnym lądowiskiem jest lądowisko Częstochowa-Rudniki, oddalone od centrum miasta o 15 km. Jest ono lądowiskiem powojskowym w prywatnych rękach, z zastosowaniem sportowym – na części jego terenu operuje Aeroklub Częstochowski. Nie jest ono przystosowane do obsługi dużych samolotów, istnieje możliwość lądowania tylko małych samolotów pasażerskich. Posiada zaniedbaną betonową drogę startową (2000 × 60 m). Wieloletnie zamierzenia włodarzy miasta przeistoczenia lotniska w pasażerskie lub towarowe dotychczas nie zaowocowały wsparciem finansowym z żadnego źródła, lub nawet uregulowaniem prawnym jego statusu po myśli samorządowców[60]. Ostatni raz lotnisko zostało użyte przez linie lotnicze w 1983 – przez jeden sezon Polskie Linie Lotnicze LOT oferowały z niego połączenia.

Zabytki i turystyka[edytuj | edytuj kod]

Bazylika jasnogórska – nawa główna
Częstochowa – Aleja Najświętszej Maryi Panny – deptak
Pałacyk Hantkego obecnie Młodzieżowy Dom Kultury
Kościół św. Jakuba Apostoła dawna cerkiew św. Cyryla i Metodego z 1872 roku

Częstochowa jest miastem powstałym w średniowieczu. Na przestrzeni wieków w mieście zostały zbudowane liczne budowle, mające obecnie charakter zabytków i atrakcji turystycznych. Do najważniejszych należą zabytkowe kamienice oraz sam układ urbanistyczny historycznych centrów Starej i Nowej Częstochowy oraz łączącej je Alei Najświętszej Maryi Panny. Największym i najczęściej odwiedzanym z częstochowskich zabytków jest zespół klasztorny na Jasnej Górze, a turystyka związana z klasztorem to głównie ruch pielgrzymkowy.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Zabytki sakralne[edytuj | edytuj kod]

Zabytkiem o charakterze religijnym jest cmentarz żydowski w dzielnicy Zawodzie.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Wycieczki po Częstochowie łączone są często ze zwiedzaniem Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W mieście rozpoczynają bieg następujące szlaki turystyczne:

Information icon.svg Zobacz też: pomniki w Częstochowie.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Instutycje kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Częstochowy działa wiele miejskich i niezależnych instytucji kulturalnych których zaangażowana działalność tworzy różnorodną ofertę kulturalną miasta.

Muzea i galerie[edytuj | edytuj kod]

Oprócz klasztoru Jasnogórskiego działalność muzealną i wystawienniczą prowadzą również inne instytucje.

Muzeum Częstochowskie
Information icon.svg Osobny artykuł: Muzeum Częstochowskie.

Najstarsza instytucja muzealna. Do jej obiektów wystawienniczych należą:

Inne

Inne instytucje wystawiennicze w mieście:

Filharmonia Częstochowska im. Bronisława Hubermana[edytuj | edytuj kod]

Orkiestra filharmonii zainaugurowała działalność w 1945 roku, dając koncert w miejskim teatrze. W 1955, w miejscu zniszczonej przez okupujących Częstochowę Niemców Nowej Synagogi, rozpoczęto budowę gmachu filharmonii. Budowa zakończyła się w 1965 roku. W styczniu 1976 roku Państwowa Orkiestra Symfoniczna w Częstochowie otrzymała miano Filharmonii[61]. 3 października 2012 roku otrzymała imię Bronisława Hubermana[62].

Teatr im. Adama Mickiewicza[edytuj | edytuj kod]

Teatr w Częstochowie rozpoczął działalność w 1927 roku. W latach 20. XX wieku powstała obecna siedziba teatru – wybudowany specjalnie dla jego potrzeb gmach przy ulicy Kilińskiego. W 1949 roku teatr został upaństwowiony, a sześć lat później nadano mu imię Adama Mickiewicza[63].

Ośrodek Promocji Kultury Gaude Mater[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gaude Mater.

Miejska instytucja kulturalna która jest głównym organizatorem Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Sakralnej "Gaude Mater" i Festiwalu im. Kaliny Jędrusik "Kalinowe Noce, Kalinowe Dni".

Kina[edytuj | edytuj kod]

W Częstochowie działają dwa kina wielosalowe należące do sieci Cinema City: Cinema City Wolność, otwarte w 2004 roku, oraz znajdujący się w Galerii Jurajskiej multipleks, uruchomiony w 2009 roku. W mieście działa także od 1991 kino studyjne Ośrodka Kultury Filmowej.

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Częstochowy działają liczne chóry żeńskie, męskie oraz mieszane. Najstarszym jest Chór Męski "Pochodnia". Do innych należą: Chór Akademicki Politechniki Częstochowskiej "Collegium Cantorum" (dyr. J.Siadlak), Jasnogórski Zespół Wokalny "Camerata" (dyr. Jarosław Jasiura) oraz Chór Archikatedry pw. Św. Rodziny "Basilica Cantans" (dyr. Włodzimierz Krawczyński, obecnie Zygmunt Nitkiewicz). Chóry te zdobywały liczne nagrody na festiwalach krajowych oraz zagranicznych.

Festiwale muzyczne w Częstochowie

Edukacja kulturalna[edytuj | edytuj kod]

W Częstochowie działa Zespół Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego oraz Zespół Szkół Muzycznych im. Marcina Żebrowskiego. Na terenie miasta istnieje także kilka ognisk muzycznych dla dzieci i młodzieży oraz Społeczna Szkoła Baletowa.

Działalność prowadzi Młodzieżowy Dom Kultury oraz Regionalny Ośrodek Kultury, organizujący wiele cyklicznych imprez, m.in. Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Haliny Poświatowskiej. Poetka ta urodziła się i wychowała w Częstochowie. W jej domu rodzinnym jest zorganizowane skromne muzeum, które gromadzi eksponaty związane z życiem Poświatowskiej.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Ochrona zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Wojewódzki Szpital Specjalistyczny, gmach przy ul. Nowobialskiej

Szpitale publiczne[64][edytuj | edytuj kod]

  • Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie (ul. Nowobialska, ul. PCK, al. Pokoju)[65]
  • Miejski Szpital Zespolony w Częstochowie (ul. Bony, ul. Mickiewicza, ul. Mirowska)[66]
  • Szpital im. R. Weigla w Blachowni k. Częstochowy

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W Częstochowie działa 45 przedszkoli, w tym 6 niepublicznych i 2 przedszkola integracyjne. Funkcjonuje tu również 50 szkół podstawowych, w tym 3 niepubliczne, 5 specjalnych i 3 prowadzące oddziały integracyjne. Część z placówek kształcenia podstawowego jest prowadzonych przez duchowieństwo katolickie.

Naukę na etapie gimnazjum prowadzi 30 placówek, w tym 4 katolickie i 1 z oddziałami integracyjnymi. Działa tu 36 szkół ponadgimnazjalnych w tym 12 policealnych, 10 liceów ogólnokształcących i kilkanaście zespołów szkół o różnorodnych profilach, w tym Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej.

Wśród uczelni, których w mieście działa 8, największymi są: Politechnika Częstochowska, Akademia im. Jana Długosza (która w zamierzeniach ma stać się uniwersytetem) oraz Akademia Polonijna.

Edukacja w ujęciu historycznym[edytuj | edytuj kod]

Po utworzeniu Częstochowy w początkach XIX wieku szkolnictwo stało w mieście na niskim poziomie. W dotychczas istniejących miastach Starej i Nowej Częstochowy działało po jednej szkole elementarnej, a każda z nich prowadzona była przez jednego nauczyciela. Zaraz po upadku powstania listopadowego działały oprócz tych dwóch szkół trzy prywatne pensje. W 1835 r. została założona niedzielna szkoła rzemieślnicza, która jednak cieszyła się niewielkim zainteresowaniem. W 1861 r. działały w mieście już cztery szkoły elementarne, jedna męska szkoła czteroklasowa i jedna pensja żeńska. Szkoły mieściły się w prywatnych domach, nauczyciele utrzymywali się ze składek i niewielkiej dotacji miejskiej[67].

Szkolnictwo średnie zostało utworzone w mieście dopiero w 1862 roku, gdy powołano szkołę powiatową specjalną, przekształconą później w pięcioklasowe progimnazjum, a od 1867 r. działającą jako czteroklasowe gimnazjum filologiczne. Siedzibą szkoły był budynek poklasztorny w III Alei, obecnie działa w nim liceum im. Sienkiewicza. Natomiast pierwsze prywatne szkoły średnie powstały w 1871 i 1891 r[67].

W 1906 r. otwarte zostało polskie gimnazjum. W następnym roku istniało 7 szkół średnich i 13 szkół powszechnych, a także szkoły zawodowe i żydowskie[68].

W 1918 roku w mieście nie było ani jednego budynku o przeznaczeniu typowo szkolnym, a szkoły powszechne mieściły się w lokalach wynajętych, które nie spełniały norm. W celu poprawy sytuacji w oświacie w latach 1924-1936 Zarząd Miasta wybudował w mieście kosztem 2,5 mln zł sześć budynków[69] (przy ul. Chłopickiego, Narutowicza, Olsztyńskiej, Waszyngtona, w parku Narutowicza, na Ostatnim Groszu i Stradomiu[70]), a w latach 1937-1939 kolejne dwie kosztem prawie 0,5 mln zł. Z powodu braku czasu, a następnie wybuchu wojny, nie zrealizowano kolejnych sześciu[69].

W 1919 roku do 14 szkół powszechnych uczęszczało ok. 7.000 uczniów, co stanowiło połowę znajdujących się w wieku szkolnym. W 1936 roku istniały w mieście 34 szkoły powszechne, w tym 21 publicznych[69], do których uczęszczało ok. 15.000 uczniów, tj. ok. 87% dzieci. W szkołach publicznych istniały 303 klasy, które odbywały zajęcia w 193 salach. Pomimo niedoboru sal część zajęć uczniowie musieli odbywać w innych budynkach, często oddalonych od siebie[70].

W tym czasie istniało 8 średnich szkół powszechnych, z czego 3 publiczne, oraz 16 szkół zawodowych. Ponadto w latach 1935-1936 funkcjonował w mieście Uniwersytet Powszechnych, mający 160 słuchaczy[69].

W okresie okupacji hitlerowskiej szkolnictwo średnie zostało zlikwidowane, a powszechne znacząco ograniczone. Dodatkowo część budynków szkolnych zajętych zostało na potrzeby koszar. W późniejszym okresie okupacji część nauczycieli aresztowano i umieszcono w obozach koncentracyjnych, a wyposażenie większości szkół uległo zniszczeniu[70].

Po wyzwoleniu miasta spod okupacji rozpoczęto odbudowę szkolnictwa. w 1945 roku uruchomiono 17 państwowych szkół podstawowych i 3 religijne; te ostatnie zlikwidowano w 1949 i 1953 roku. Spośród tych 17 szkół tylko 10 dysponowało budynkami o przeznaczeniu szkolnym. W 1947 roku istniały już 24 szkoły podstawowowe, w 1948/49 30, w 1956/57 33, a w 1960/61 36. W 1952 roku zbudowano też pierwszy po wojnie budynek o przeznaczeniu typowo szkolnym. W roku 1956/57 obowiązek szkolny realizowało w sumie 99,3% dzieci[70].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion Arena Częstochowa przed meczem z ZKŻ Zielona Góra w 2008
Information icon.svg Osobny artykuł: Sport w Częstochowie.

Sport w Częstochowie to przede wszystkim siatkówka, żużel i piłka nożna, choć w mieście działa wiele, bardzo różnorodnych klubów sportowych. Najbardziej znanymi są klub siatkarski AZS Częstochowa i klub żużlowy Włókniarz Częstochowa. Drużyny te prezentują najwyższy światowy poziom w swoich dyscyplinach, co potwierdzają osiągnięciami na arenie międzynarodowej. Kibicom piłkarskim znany jest również były pierwszoligowiec, Raków Częstochowa.

Największymi obiektami sportowymi, użytkowanymi przez profesjonalne kluby w Częstochowie są:

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Częstochowa jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy Częstochowy wybierają do swojej rady miasta 28 radnych[71]. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest Urząd Miasta Częstochowa przy ul. Śląskiej 11/13. Miasto jest siedzibą wielu urzędów i instytucji o znaczeniu regionalnym. Znajduje się tu m.in.: starostwo powiatu częstochowskiego ziemskiego.

Mieszkańcy Częstochowy wybierają posłów w okręgu 28, a senatorów w okręgu 69.

Podział administracyjny miasta[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Częstochowy
Gęstość zaludnienia w dzielnicach administracyjnych Częstochowy
Mapa centrum miasta

Obszar Częstochowy podzielony jest na 20 jednostek pomocniczych miasta zwanych dzielnicami. Mieszkańcy każdej jednostki pomocniczej wybierają radę dzielnicy, która jest jej organem uchwałodawczym. Organem wykonawczym dzielnicy jest zarząd, a na jego czele stoi przewodniczący, który reprezentuje dzielnicę na zewnątrz[72].

Dzielnice Częstochowy[73]:

Współpraca międzynarodowa samorządu[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[74]:
Kraj Miasto
 Niemcy DEU Altoetting COA.svg Altötting
Wappen Freiburg im Breisgau.svg Fryburg Bryzgowijski (od 1991)
 Palestyna Coats of arms of None.svg Betlejem
 Izrael Nazareth COA.png Nazaret
 Łotwa Coat of Arms of Rēzekne.svg Rzeżyca (Rezekne)
 Austria Steiermark Wappen.svg Styria
 Litwa Siauliai city COA.gif Szawle
 Meksyk Escudo de Zapopan.svg Zapopan
Miasta bliźniacze[75]:
Kraj Miasto
 Portugalia VNO-fatima.png Fátima
 Ukraina Kampod gerb.png Kamieniec Podolski (od 2008[76])
 Włochy Coats of arms of None.svg Loreto
 Francja Blason FR Lourdes.svg Lourdes
 Niemcy Wappen Pforzheim.svg Pforzheim
 Stany Zjednoczone Coats of arms of None.svg South Bend

Władze[edytuj | edytuj kod]

Urząd Miasta

Prezydent[edytuj | edytuj kod]

Od 10 grudnia 2010 roku prezydentem Częstochowy jest Krzysztof Matyjaszczyk.

Information icon.svg Osobny artykuł: Prezydenci Częstochowy.

Rada Miasta[edytuj | edytuj kod]

Kluby Rady Miasta (1919-1939)
Klub I kadencja
1919-1925[77]
II kadencja
1925-1927[78]
III kadencja
1927-1930[79]
IV kadencja
1934-1939[78]
PPS 6 (13,95%) 9 (20,93%)  ? 12 (25,00%)
Lewica Klasowych Związków
Zawodowych (komuniści)
3 (6,98%)  ?
Niezależna Socjalistyczna
Partia Pracy
1 (2,33%)  ?
Blok Demokratyczny / Polski Blok Gospodarczy
(BBWR)
2 (4,76%) 14 (29,16%)
Narodowy KW 25 (58,14%)  ?
Zjednoczony Chrześcijański KW 18 (41,86%) 17 (40,48%) 13 (27,08%)
Chrześcijańska Demokracja  ? 1 (2,08%)
NPR-Zjednoczenie
Zawodowe Polskie
3 (6,98%)  ?
Zjednoczony Żydowski KW 5 (11,63%) 6 (13,96%)  ? 3 (6,25%)
Zjednoczenie Żydowskie
Blok Gospodarczy
5 (9,10%)
inne komitety
żydowskie
7 (16,28%) 3 (6,98%)
SUMA 43 (100%) 43 (100%) 42 (100%) 48 (100%)
Kluby Rady Miasta od 1990
Klub I kadencja
1990-1994[80]
II kadencja
1994-1998[80]
III kadencja
1998-2002[80]
IV kadencja
2002-2006[80][81]
V kadencja
2006-2010[82]
VI kadencja
2010-2014[83]
SLD 18 (36,00%) 25 (50,00%) 14 (50,00%) 7 (25,00%) 10 (35,71%)[a]
PO 8 (28,57%) 9 (32,14%)[b][c]
PiS 5 (17,86%) 6 (21,43%) 5 (17,86%)
PSL 1 (2,00%)
Wspólnota
Samorządowa
9 (32,14%) 7 (25,00%) 4 (14,29%)
AWS 21 (42,00%)
KO "S" 45 (90,00%)
Liga Miejska 14 (28,00%)
UW 6 (12,00%)
inni 5 (10,00%) 10 (20,00%) 4 (8,00%)
SUMA 50 (100%) 50 (100%) 50 (100%) 28 (100%) 28 (100%) 28 (100%)

Od IV kadencji Rada Miasta Częstochowy składa się z 28 członków (wcześniej 50), wybieranych zgodnie z polską ordynacją na czteroletnie kadencje.

Lista przewodniczących Rady Miasta Częstochowy[edytuj | edytuj kod]

Dwudziestolecie międzywojenne

  • I kadencja[77]:
  • II kadencja[77]:
    • Julian Bugajski (Polska Partia Socjalistyczna, 1925-1927)
  • III kadencja[79]:
    • Julian Bugajski (Polska Partia Socjalistyczna, 1927-1930)
  • IV kadencja
    •  ? (1934-1939)

III RP:

  • I kadencja[80][84]:
    • Jerzy Zając (5 czerwca 1990 – 10 maja 1991)
    • Teodor Harabasz (10 maja 1991 – 27 maja 1994)
  • II kadencja[80][84]:
    • Ewa Maria Janik (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 4 lipca 1994 – 21 września 1995)
    • Sławomir Gliński (23 października 1995 – 19 czerwca 1998)
  • III kadencja[80][84]:
    • Wiesław Wiatrak[85] (30 października 1998 – 27 października 2002)
  • IV kadencja[80][84]:
    • Ryszard Szczuka[86] (19 listopada 2002 – 27 października 2006)
  • V kadencja:
    • Piotr Kurpios (Platforma Obywatelska, 2006 – 10 grudnia 2009)
    • Ewa Pachura (Platforma Obywatelska, 10 grudnia 2009 – 12 listopada 2010)
  • VI kadencja:
    • Marek Balt (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 10 grudnia 2010[87] – 24 października 2011[88])
    • p.o. Jerzy Nowakowski (Prawo i Sprawiedliwość, 24 października 2011[89] – 22 listopada 2011)
    • Zdzisław Wolski[90] (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 22 listopada 2011[90] – )

Media[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

W Częstochowie wydawane są następujące dzienniki:

Tygodniki:

Wydawanych jest również kilka pism kulturalnych m.in.: kwartalniki Aleje 3, Bulion, miesięcznik Puls Regionu oraz rocznik "Ziemia Częstochowska"

Radio[edytuj | edytuj kod]

Radiostacje lokalne:

Studia lokalne w Częstochowie posiadają:

W latach 1995-2001 w mieście lokalną redakcję posiadało radio RMF FM.

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy dzielnicy Tysiąclecie i Północ mają dostęp do miejskiej TV Orion. W mieście istnieją ponadto lokalne redakcje TVP Katowice, NTL i TV Silesia.

Internet[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa kilka lokalnych portali. Pracuje tu także kilku dziennikarzy gazet internetowych.

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kościół ewangelicko-augsburski Wniebowstąpienia Pańskiego
Information icon.svg Zobacz też: Synagogi Częstochowy.

Osoby związane z Częstochową[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Częstochową.

Uwagi

  1. 11 – po przejściu radnej klubu PO 29 kwietnia 2013 r. (Sensacja w częstochowskiej radzie miasta. Radna rzuca PO dla SLD (pol.). W: Gazeta.pl Częstochowa [on-line]. Agora SA, 2013-04-29. [dostęp 2013-04-29].)
  2. 8 – po zawieszeniu jednego z radnych w prawach członka partii i usunięciu z klubu radnych w marcu 2013 roku. (Bartłomiej Sabat zawieszony w prawach członka Platformy Obywatelskiej na dwa lata (pol.). Częstochowa Nasze Miasto, 2013-03-12. [dostęp 2013-04-29].)
  3. 7 – po przejściu radnej klubu do klubu SLD 29 kwietnia 2013 r. (Sensacja w częstochowskiej radzie miasta. Radna rzuca PO dla SLD (pol.). W: Gazeta.pl Częstochowa [on-line]. Agora SA, 2013-04-29. [dostęp 2013-04-29].)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 32-34.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Bank Danych Lokalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2013-12-15].
  3. http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx
  4. JewishGen Poland Database, Częstochowa, Poland (ang.). JewishGen, 2006-08-10. [dostęp 2010-04-11].
  5. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
  6. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r. (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-12-15].
  7. Program Rozwoju Subregionu Północnego na lata 2007-2013 (pol.). Biuro Strategii Rozwoju Miasta Częstochowy, 2009-01-29. [dostęp 2012-02-11].
  8. Pielgrzymowanie (pol.). jasnagora.pl. [dostęp 2011-02-17].
  9. "Częstoch" w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.
  10. Chestoch w Bulli gnieźnieńskiej
  11. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 28-31.
  12. Franciszek Kulczycki, "Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia", Tomus IX, Cracoviae, 1886, str. 27.
  13. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, str.220.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Aktualizacja Programu Ochrony Środowiska dla miasta Częstochowy (pol.). Urząd Miasta Częstochowy. [dostęp 2011-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-05)].
  15. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 287.
  16. Klimat Częstochowa, Polska (pol.). [dostęp 2008-01-07].
  17. Leśnictwo (Częstochowa) 2011 (pol.). W: Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-02-27].
  18. 18,0 18,1 18,2 Tomasz Haładyj: Więcej zieleni w mieście: Nowy park na Wrzosowiaku i promenada śródmiejska (pol.). Gazeta.pl Częstochowa, 2012-11-29. [dostęp 2012-12-02].
  19. Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski: Wybrano Liderów Małopolski 2007!
  20. MAMY HERB CZĘSTOCHOWY W SUKIENNICACH
  21. Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski: Wyróżnienia Lider Małopolski 2008 wręczone!
  22. 22,0 22,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 28-31.
  23. 23,0 23,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 37.
  24. 24,0 24,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 36-40.
  25. 25,0 25,1 Bogdan Motyl: Z polsko – katolickiej mitologii wojennej. Mit jasnogórski (pol.). W: „Bez dogmatu” nr 13/1994 [on-line]. [dostęp 2012-05-22].
  26. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 56-60.
  27. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 61.
  28. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 60-61.
  29. 29,0 29,1 Częstochowa w latach 1668-1772
  30. Jerzy A. Skrodzki: W 240. rocznicę Konfederacji Barskiej, Niedziela Ogólnopolska 19/2008
  31. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 64.
  32. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 73-75.
  33. 33,0 33,1 33,2 Maciej Trąbski: SEJMIK W CZĘSTOCHOWIE ODBYTY 14 I 15 LUTEGO 1792 ROKU (pol.). Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie. [dostęp 2012-03-31].
  34. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 81-84.
  35. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 96-98.
  36. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 98-105.
  37. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 116-118.
  38. 38,0 38,1 38,2 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 118-124.
  39. Jarosław Kapsa: Historie Jarosława Kapsy. Opowieść 40 (pol.). 2013-08-12. [dostęp 2013-08-29].
  40. 40,0 40,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 154-170.
  41. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 214-219.
  42. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 220-223.
  43. Częstochowa w II połowie XX wieku
  44. Tomasz Haładyj: Co dalej z modernizacją Alej NMP?. [dostęp 17.11.2009].
  45. 45,0 45,1 Protokół ustalenia wyników referendum lokalnego w Częstochowie
  46. Referendum gminne w sprawie odwołania Prezydenta Miasta Częstochowy Tadeusza Wrony przed upływem kadencji – 15 listopada 2009 r.. [dostęp 17 listopada 2009].
  47. Dorota Steinhagen, sj, mw: Częstochowa: Tadeusz Wrona odwołany. 2009.XI.15. [dostęp 2009-11-16].
  48. Tadeusz Wrona ODWOŁANY. [dostęp 2009-11-16].
  49. 49,0 49,1 Regionalna Izba Przemysłowo-Handlowa w Częstochowie (pol.). riph.czest.pl. [dostęp 2011-07-27].
  50. Agencja Rozwoju Regionalnego w Częstochowie (pol.). ARR Częstochowa. [dostęp 2011-07-27].
  51. Profil działalności (pol.). isd-poland.com. [dostęp 2010-02-09].
  52. TRW w Polsce (pol.). trw.pl. [dostęp 2011-03-12].
  53. CSF Poland (pol.). cooperstandard.com. [dostęp 2012-04-07].
  54. Brembo na świecie (pol.). brembo.com. [dostęp 2010-02-09].
  55. O firmie (pol.). koksownianowa.pl. [dostęp 2010-02-09].
  56. Guardian Częstochowa (ang.). guardian-europe.com. [dostęp 2010-02-12].
  57. Stölzle-Czestochowa – Today and tomorrow (ang.). stoelzle.pl. [dostęp 2010-02-09].
  58. Tomasz Haładyj: Auchan przejmie Reala. Czy rozbuduje centrum handlowe M1 w galerię? (pol.). 2014-01-24. [dostęp 2014-01-24].
  59. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 15 lutego 2009].
  60. Marek Mamoń: Niewielkie szanse na odzyskanie lotniska (pol.). gazeta.pl, 2006-10-30. [dostęp 2009-10-24].
  61. Filharmonia Częstochowska (pol.). culture.pl. [dostęp 2012-01-26].
  62. Ewa Cierpiał: Bronisław Huberman patronem częstochowskiej filharmonii (pol.). UM Częstochowa, 2012-07-03. [dostęp 2012-10-29].
  63. Teatr im. Adama Mickiewicza w Częstochowie (pol.). culture.pl. [dostęp 2012-01-26].
  64. Szpitale i przychodnie – Częstochowa
  65. Szpitale połączone (pol.). EVOPRESS spółka z o.o., 2014-06-12. [dostęp 2014-06-14].
  66. Portal MSzZ
  67. 67,0 67,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 105-107.
  68. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 115.
  69. 69,0 69,1 69,2 69,3 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 159-160.
  70. 70,0 70,1 70,2 70,3 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 301-310.
  71. Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r., Nr 64, poz. 1062)
  72. UCHWAŁA Nr 318/XXVIII/2004 Rady Miasta Częstochowy z dnia 15 marca 2004 r. w sprawie utworzenia Dzielnic oraz nadania im Statutów. (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2012-03-20].
  73. Dzielnice Częstochowy (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2009-10-24].
  74. Miasta zaprzyjaźnione (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2009-10-24].
  75. Miasta bliźniacze (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2009-10-24].
  76. Kamieniec Podolski – Częstochowa (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2009-10-24].
  77. 77,0 77,1 77,2 Rządzimy się sami, choć nie zawsze...
  78. 78,0 78,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 151-154.
  79. 79,0 79,1 Nie zawsze rządziliśmy się sami (pol.). extrapolska.pl. [dostęp 2011-12-13].
  80. 80,0 80,1 80,2 80,3 80,4 80,5 80,6 80,7 Halina Rozpondek: Kalendarium ważniejszych działań samorządu miasta Częstochowy w latach 1990-2002 (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2012-01-26].
  81. Wybory: Problemy z wynikami (pol.). interia.pl, 2002-10-29. [dostęp 2012-01-30].
  82. Częstochowa skręca ostro w lewo (pol.). Gazeta Wyborcza Częstochowa. [dostęp 2009-10-25].
  83. Kto wszedł do częstochowskiej rady miasta (pol.). Gazeta Wyborcza Częstochowa. [dostęp 2009-10-25].
  84. 84,0 84,1 84,2 84,3 Informator Urzędu Miasta Częstochowy (pol.). UM Częstochowa, 2003-05-27. [dostęp 2012-01-26].
  85. Wiceprzewodniczący Rady Miasta Częstochowy (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2012-01-30].
  86. Ryszard Szczuka: Ryszard Szczuka – O mnie (pol.). [dostęp 2012-01-30].
  87. Tomasz Jamroziński: Nowi Przewodniczący Rady Miasta VI kadencji (pol.). UM Częstochowa, 2010-12-10. [dostęp 2012-01-30].
  88. Dorota Steinhagen: Rada miasta bez szefa (pol.). gazeta.pl, 2011-10-22. [dostęp 2012-01-30].
  89. Wieszają krzyż, zdejmują krzyż, znów wieszają, potem zdejmują
  90. 90,0 90,1 Dorota Steinhagen: Rada miasta wreszcie ma przewodniczącego (pol.). gazeta.pl, 2011-11-22. [dostęp 2012-01-30].
  91. Katarzyna Wrzalik: wCzestochowie.pl także na papierze, a w sieci – w nowej formie! (pol.). wCzestochowie.pl, 14.09.2012. [dostęp 2012-12-11].
  92. O nas (pol.). Radio Jasna Góra. [dostęp 2011-12-04].
  93. O nas (pol.). Radio Fiat. [dostęp 2011-12-04].
  94. Nowa częstochowska rozgłośnia (pol.). gazeta.pl, 2010-07-14. [dostęp 2010-07-19].
  95. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 22 maja 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]