Kapitalizm państwowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Państwowy kapitalizm – pojęcie ekonomiczno-polityczne wykorzystywane w różnych znaczeniach przez liberałów oraz marksistów (przede wszystkim trockistów).

W swoim klasycznym znaczeniu kapitalizm państwowy oznaczał gospodarkę, w której kapitalistyczne stosunki produkcji, oparte na własności prywatnej, znajdują się pod ścisłą kontrolą instytucji państwowych, np. gospodarkę głównych potęg światowych w czasie I wojny światowej. Współcześnie pojęcie kapitalizmu państwowego stosuje się najczęściej do gospodarek krajowych, w których, wbrew zasadzie całkowitej wolności rynku, państwo interweniuje, by bronić interesów wielkich firm.

W jeszcze innym znaczeniu pojęciem tym posługują się neomarksiści i neotrockiści – m.in. zwolennicy Tony'ego Cliffa – dla których państwowy kapitalizm panuje w krajach określających się oficjalnie jako socjalistyczne, kontrolujących całość krajowej gospodarki, lecz w praktyce stosujących wobec robotników te same zasady i mechanizmy wyzysku, co w krajach kapitalistycznych. Ich zdaniem formalna kwalifikacja form własności w gospodarce (zakładów pracy, fabryk itp.) jako państwowych, sama w sobie nie zmienia stosunków dotyczących produkcji i pracy – z kapitalistycznych na socjalistyczne, pozostają one więc de facto kapitalistycznymi.

Liberalizm klasyczny[edytuj | edytuj kod]

Liberałowie używają terminu państwowy kapitalizm na określenie sytuacji, w której państwo wspiera określonych producentów (głównie wielkie firmy) przeciwko interesom innych kapitalistów oraz konsumentów. W ten sposób, chociaż prywatna własność środków produkcji pozostaje nienaruszalna, nie zostaje zrealizowany postulat całkowitej rezygnacji z regulacji rynku. Za to ostatnie państwowy kapitalizm krytykował Murray Rothbard, teoretyk leseferyzmu[1]. Praktycznymi przykładami kapitalizmu państwowego były dla liberałów Stany Zjednoczone po okresie Nowego Ładu oraz Rosja Władimira Putina[2].

Trockizm[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie kapitalizmu państwowego nigdy nie pojawia się w pismach Lwa Trockiego, który uważał ZSRR za zdegenerowane państwo robotnicze. Podkreślał tym samym, iż mimo tego, że faktyczna kontrola nad znacjonalizowanymi środkami produkcji leżała w ZSRR w rękach partii, a nie samych pracowników, całe państwo nadal nosiło w sobie zalążek prawdziwego kraju socjalistycznego. Oczywiście by ten potencjał mógł zostać zrealizowany, robotnicy radzieccy musieliby dokonać nowej rewolucji, wykorzystując doświadczenia z roku 1917, lecz nie dopuszczając tym razem do władzy biurokracji.

Po śmierci Trockiego pogląd ten został poddany zdecydowanej krytyce przez lidera brytyjskich trockistów Tony'ego Cliffa, który uważał, iż Trocki przecenił realne znaczenie klasy pracowniczej w ZSRR. Jego zdaniem system powstały za czasów dyktatury stalinowskiej całkowicie pozbawiony był chociażby elementów socjalizmu, gdyż opierał się na analogicznych jak kapitalizm mechanizmach wyzysku. Jednak w roli monopolisty – wyzyskiwacza występowało państwo sterowane przez monopartię. Teoria Cliffa była pierwszą tak poważną rewizją myśli Lwa Trockiego, jakiej dopuścił się człowiek uważający się za kontynuatora zapoczątkowanego przez niego ruchu. Dlatego wywołała poważne spory w środowisku trockistowskim i ostatecznie doprowadziła do rozłamu w ruchu. Oficjalnie odrzuciła ją największa organizacja trockistowska – IV Międzynarodówka – argumentując, iż nie można mówić o kapitalizmie w sytuacji, gdy ZSRR zachował mechanizmy gospodarki planowanej[3].

Inne nurty lewicowe[edytuj | edytuj kod]

Po zerwaniu współpracy chińsko-radzieckiej również teoretycy maoizmu zaczęli określać ZSRR jako państwowy kapitalizm, zwłaszcza od czasów przejęcia władzy przez Nikitę Chruszczowa. Uzasadnienie tego poglądu było bardzo zbliżone do rozumowania Cliffa, chociaż powstało całkowicie niezależnie od niego. Również Opozycja Robotnicza w pierwszych latach istnienia ZSRR uważała powstałe po rewolucji państwo za państwowy kapitalizm, nie zaś prawdziwy ustrój socjalistyczny.

Przypisy

  1. Murray N. Rothbard, Left and Right: The Prospects for Liberty [dostęp: 03.01.2010].
  2. Andrei Illarionov, When the state means business [dostęp: 03.01.2010].
  3. U. Ługowska, A. Grabski, Trockizm : doktryna i ruch polityczny, Warszawa : TRIO, 2003, s. 39-40.