Artemida
| bogini łowów, zwierząt, lasów, gór i roślinności, płodności, niosąca pomoc rodzącym kobietom, księżyca | |
 Artemida z Luwru – rzymska kopia rzeźby Leocharesa | |
| Występowanie | |
|---|---|
| Atrybuty |
łuk, strzały, kołczan i łania |
| Siedziba | |
| Teren kultu | |
| Odpowiednik |
Diana (rzymski), Dziewanna (zachodniosłowiański), Dziwica (łużycki), Artume (etruski) |
| Rodzina | |
| Ojciec | |
| Matka | |
| Rodzeństwo |
Apollin (brat-bliźniak) |
Artemida, Artemis; stgr. Ἄρτεμις Ártemis, łac. Diana) – grecka bogini łowów, zwierząt, lasów i śmierci. W mitologii greckiej, jej atrybutami były łuk, strzały i kołczan, a ulubionym zwierzęciem – łania. Była córką Zeusa i Leto, siostrą bliźniaczką Apollina. Należała do grona 12 bogów olimpijskich i była boginią-dziewicą[1].
Ulubionym zajęciem Artemidy było przemierzanie lasów nocą. Podróżowała zawsze w towarzystwie wiernych jej nimf. Jej obecność najbardziej odczuwano w pobliżu rzek i źródeł, w okolicach podmokłych i bagiennych. Uważano, że podczas księżycowych nocy zapewniała bezpieczeństwo podróżnym i trzodzie – była postrachem groźnych zwierząt. Szczególnie cenionym przez nią terenem łowieckim była Arkadia.
W odróżnieniu od innych bogów, Artemida preferowała mięso pieczone na ogniu i wodę źródlaną, którą wolała od ambrozji.
Utożsamiano ją z rzymską boginią Dianą oraz z boginią księżyca i śmierci Hekate. W badaniach współczesnych utożsamiono z nią staropolską Dziewannę oraz łużycką Dziewicę[2][3].
Mity
[edytuj | edytuj kod]Mit o Niobe
[edytuj | edytuj kod]Razem z bratem Apollinem zabiła strzałami z łuku dzieci Niobe w obronie honoru swojej matki. Niobe przechwalała się, że jest lepsza od Leto, która urodziła tylko dwoje dzieci. Chełpiła się tym, że ona ma siedmiu synów i siedem córek. Bliźniacy postanowili pomścić matkę. Apollo zabił siedmiu synów Niobe. Ta wciąż krzyczała, że ma jeszcze siedem córek i jest lepsza od Leto. Wtedy Artemida zaczęła zabijać dziewczynki. Choć Niobe błagała, by oszczędzono jej najmłodszą córkę, Artemida przeszyła strzałą dziewczynkę w ramionach Niobe. Zrozpaczona matka skamieniała.
Mit o Akteonie
[edytuj | edytuj kod]Akteon był myśliwym. W lesie spędzał całe dnie, polując z psami. Pewnego dnia trafił na polanę z jeziorem, gdzie Artemida kąpała się z nimfami. Akteon wpatrywał się w nagie ciało bogini, aż ta go dostrzegła. Rozgniewała się, że ktoś podglądał ją podczas kąpieli. Za karę zamieniła Akteona w jelenia, a na jego psy zesłała atak szału. Psy nie poznały swego pana i rozszarpały go. Kiedy szał minął, zaczęły szukać Akteona, rozpraszając się w lesie. Chiron wykonał posąg myśliwego, by psy mogły przy nim pozostać.
Mit o Kallisto
[edytuj | edytuj kod]Artemida nie miała litości dla dziewcząt z jej orszaku, jeśli złamały śluby czystości. Kallisto, ulubienica Artemidy przekonała się o tym. Zeus pewnego razu zapłonął pożądaniem do Kallisto. Przybrał postać Artemidy i zbliżył się do niej. Kiedy już trzymał dziewczynę w objęciach, wrócił do swej postaci i posiadł ją. Gdy Artemida dowiedziała się, że Kallisto jest w ciąży, wygnała dziewczynę ze swego orszaku i przy poparciu zazdrosnej o męża Hery zmieniła ją w niedźwiedzicę. Kiedy dorosły już syn Kallisto Arkas wybrał się na polowanie, spotkał swoją matkę w ciele niedźwiedzicy. Nie poznał jej i chciał ją zabić. Przeszkodził mu Zeus, przenosząc swoją kochankę i syna na niebo jako konstelację Wielkiej i Małej Niedźwiedzicy. Inna towarzyszka Artemidy – Britomartis, która, nie chcąc ulec zalotom kreteńskiego króla Minosa, rzuciła się do morza, znalazła schronienie w świętym gaju bogini.
Kult Artemidy
[edytuj | edytuj kod]
Artemida była jednocześnie boginią płodności i śmierci, co wpływało na charakter jej kultu, często nacechowanego okrucieństwem. W niektórych miejscach składano jej ofiary z ludzi i okaleczonych zwierząt (Erymantos, Kalidon). W Sparcie podczas dorocznej ceremonii poddawano rytualnej chłoście chłopców (tzw. melleirenów) tak, aby ich krew tryskała na ołtarz bogini. Czczono ją także w Arkadii.
W Attyce najważniejszym miejscem kultu Artemidy było sanktuarium w Brauron, znane z okresowych praktyk inicjacyjnych odbywanych przez nieletnie dziewczęta jako „niedźwiedzice”. Szczególną sławę w świecie grecko-rzymskim zdobyło sanktuarium w małoazjatyckim Efezie (tzw. Artemizjon), gdzie znajdował się posąg Artemidy (Diany) Efeskiej słynący z licznych cudów.
Artemida w sztuce
[edytuj | edytuj kod]
Bogini zwykle jest przedstawiana jako młoda dziewczyna z łukiem i kołczanem strzał w lesie, w towarzystwie łani lub łowczych psów, często także ze swym orszakiem nimf. We włosach Artemidy znajduje się diadem w kształcie półksiężyca.
Niektóre dzieła, na których przedstawiono Artemidę to kopia greckiej rzeźby z IV w. p.n.e., malowidło wazy z V w. p.n.e. ukazujące Artemidę i Akteona z psami, obraz P.P. Rubensa Diana i Kallisto.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]
- Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian
- Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian
- Katarzyna Marciniak: Mitologia grecka i rzymska
- Ignacy Ryszard Danka: Pierwotny charakter Apollina i Artemidy
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Artemis [online], pantheon.org [dostęp 2017-11-22] [zarchiwizowane z adresu 2017-06-11] (ang.).
- ↑ Włodzimierz Szafrański: Pradzieje religii w Polsce. Warszawa: Iskry, 1979, s. 361-362. ISBN 83-207-0035-3.
- ↑ Artur Kowalik: Kosmologia dawnych Słowian. Kraków: NOMOS, 2004, s. 65. ISBN 83-88508-71-7.