Augustyn Necel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Augustyn Necel
Data i miejsce urodzenia 22 lipca 1902
Chłapowo, Polska
Data i miejsce śmierci 29 października 1976
Władysławowo, Polska
Miejsce spoczynku Władysławowo
Zawód, zajęcie rybak, pisarz
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Brązowy Krzyż Zasługi Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego Komandor z Gwiazdą Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego

Augustyn Necel właśc. Netzel[1] (ur. 22 lipca 1902 w Chłapowie, zm. 29 października 1976 we Władysławowie) – pisarz, najwybitniejszy i najpłodniejszy kaszubski autor powieści historycznych, z zawodu rybak, laureat Medalu Stolema, „kaszubski Sienkiewicz”[2], zwany też „kronikarzem spod Rozewskiej Blizy[3]”.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem Franciszki i Jana Netzlów[4]. Urodził się 22 marca 1902 r. w Chłapowie k. Władysławowa[5]. Tam też chodził do niemieckiej szkoły, a w języku polskim dokształcał się samodzielnie, m.in. przez lekturę Sienkiewicza i prasy[6]. Miał też swego mentora Franciszka Goykę[7], którego opisał w swej pierwszej powieści[8]. W 1916 r. – podczas I wojny – zaczął pracę na morzu jako rybak[9]. W przedwojennej Polsce odbył służbę wojskową, przez trzy lata był marynarzem dalekomorskim[10], potem pracował w Stacji Morskiej[11], późniejszym Morskim Laboratorium Rybackim w Helu, gdzie zamieszkał. Opublikował kilka artykułów fachowych[7] i dwa opowiadania. Z żoną Agnieszką (1904–1974), z którą ożenił się w 1929 r.[12], wychował czterech synów, którzy zostali rybakami[13], i trzy córki. W 1933 r. otrzymał Brązowy Krzyż Zasługi[14]. Próbował pisać powieść o życiu na morzu.

W 1939 r. wziął udział w obronie Wybrzeża[15], a później uczestniczył w pomorskiej konspiracji. W 1946 r. otrzymał Medal Zwycięstwa i Wolności[16]. Po wojnie rybaczył, ale w 1953 r. przekazał kutry synom i zajął się pisaniem. Jesienią 1951 zamieszkał w nowo wybudowanym domu we Władysławowie[17], gdzie był też radnym[13]. Dwa opowiadania zamieścił w Kalendarzu rybackim 1947, ale został naprawdę „odkryty” w 1953 r. przez Jana Piepkę, który wspólnie z Lechem Bądkowskim, Franciszkiem Fenikowskim i Izabellą Trojanowską zaopiekował się jego talentem[18]. 20 czerwca 1955 roku przyszły pisarz otrzymał Złoty Krzyż Zasługi[19]. W 1955 r. wydawnictwo Czytelnik opublikowało jego pierwszą powieść rybacką Kutry o czerwonych żaglach[20] (20 tys. nakładu)[21], która stała się dużym wydarzeniem literackim w kraju. Jeszcze w tym samym roku książka doczekała się co najmniej 5 publikowanych recenzji.[22] Wcześniej Necel publikował fragmenty tego utworu w Dzienniku Bałtyckim i Rybaku Morskim[23]. W 1956 r. pisarzowi przyznano Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski[24].

Po tym sukcesie podjął tematykę historyczną i napisał dalsze powieści, których akcja toczy się na Wybrzeżu. Drugą publikowaną powieścią Necla była Saga o szwedzkiej checzy (1957), którą autor zadedykował swojej żonie z okazji 25-lecia małżeństwa[25] Maszopi (1958)[26] oraz dwuczęściowa epopeja Krwawy sztorm (1960)[27] i Złote klucze (1962)[28], która stała się najpopularniejszą pozycją w dorobku pisarza i miała dwa wznowienia w latach 60. (1964[29] i 1969[30]). Równolegle ogłosił powieść Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy (1959)[31] i szkic historyczny Z przeszłości Ziemi Puckiej (1960)[32]. W 1959 r. został członkiem Związku Literatów Polskich i otrzymał Nagrodę Ministra Żeglugi, a w 1962 r. Nagrodę Marynistyczną Trójmiasta im. Mariusza Zaruskiego za popularyzację tematyki morskiej. Rok później otrzymał Odznakę Tysiąclecia Państwa Polskiego[33], a w 1967 r. kaszubski Medal Stolema[34]. W 1971 r. papież Paweł VI przyznał pisarzowi Komandorię I kl. Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego za podjęcie tematyki wiary i męczeństwa w książce Nie rzucim ziemi (1969)[35], czyli zbiorze sylwetek historycznych bohaterów Ziemi Gdańskiej w okresie od rządów Bismarka do okupacji hitlerowskiej[36]. Głównymi bohaterami powieści są kapłani katoliccy[37].

Oprócz tego tomu Augustyn Necel napisał w tamtych latach szereg pozycji o urozmaiconej tematyce i formie, wykraczających niekiedy poza temat historyczny. Były to kolejno: zbiór opowieści wojennych o wspólnym temacie Łosoś wszechwładny (1963)[38], powieść z życia rybaków W pogoni za ławicami (1966)[39], powieść o kaszubskich emigrantach do Ameryki Z deszczu pod rynnę (1971)[40], powieść wojenna Wolność i niewola (1971), opowieść historyczna Haftowana bandera (1972)[41], saga rodziny Kreftów Rewianie (1974)[42], zbiór bajęd i legend kaszubskich z XIX w. Demony, purtki i stolemy (1975)[43] oraz urozmaicone gawędy W niewoli białych purtków, poprzedzone wspomnieniami, które ukazały się pośmiertnie w 1977 roku[44]. Po śmierci żony pisarz ciężko chorował i zmarł na raka we Władysławowie 29 października 1976 r. i tam też został pochowany. Nie zdążył zrealizować wszystkich swoich planów, wśród których znajdowała się kontynuacja tomu Nie rzucim ziemi.

Podsumowanie[edytuj | edytuj kod]

Augustyn Necel był bardzo pracowitym i ambitnym twórcą. Za życia cieszył się wielką poczytnością i trafiał w gusta czytelników. Umiejętnie promował swe dzieła, umiał wyczuć trendy, posiadał też dużą siłę przebicia oraz niewątpliwy talent w swej kategorii literackiej. Był amatorem, pisarzem „naiwnym”[37], ale uczynił z tego atut. Korzystał z pomocy doświadczonych literatów, głównie Franciszka Fenikowskiego, który szlifował jego teksty i propagował samą osobę Necla. "Kaszubski Sienkiewicz" pisał po polsku, ale stosował wtrącenia kaszubskie i niemieckie, które uwiarygadniały jego literaturę. Nie eksperymentował, używał "stylu kronikarskiego", jak go określił Tadeusz Bolduan, potrafił komponować dialogi i fabułę. Jego książki łatwo mogłyby stać się scenariuszami słuchowisk czy filmów.

Zarzucano mu m.in. grafomanię, łatwiznę, czyli np. pisanie o Kaszubach po polsku, powielanie samego siebie, braki w wykształceniu, niejasne układy i związki i liczne mistyfikacje pisane "dla pokrzepienia serc". Część tych uwag jest słuszna, bo zdarzało się autorowi łączyć wydarzenia faktyczne z fikcją, tak w literaturze, jak i w życiu. (Ale był to poniekąd popularny przedwojenny model autoprezentacji, który stosował np. Axel Munthe, bardzo poczytny swego czasu autor). Miał przeciwników w najbliższym sobie kręgu, a nawet w rodzinie. Nie był pisarzem pierwszoligowym, ale jego książki uzyskiwały wysokie nakłady, co przekładało się na literacki sukces pisarza. Jego zasługą jest niewątpliwie popularyzacja tematyki pomorskiej i kaszubskiej, zwłaszcza historii Wybrzeża i pracy rybaków.

Pokłosie[edytuj | edytuj kod]

Zainteresowanie Neclem spadło po jego śmierci, choć jego nazwisko jest na Kaszubach znane i pamiętane. Ulice jego imienia są np. w Gdańsku[21] Gdyni[45], Jastarni[46], Suchym Dworze[47], Wejherowie[48] i (od końca lat 70.) we Władysławowie[49], od 1995 r. nosi je też Biblioteka Publiczna Gminy Kosakowo w Dębogórzu[50]. Szkoła Podstawowa w Mieroszynie otrzymała je już w 1985 r.[51], a rodzina pisarza funduje jej uczniom stypendium jego imienia. W miejscach, w których mieszkał, we Władysławowie, Chłapowie, Kosakowie, Mieroszynie, Rewie i w Helu wmurowano tablice pamięci twórcy. Pod koniec XX wieku wznowiono Rewian (1998) i Haftowaną banderę (1998). Setna rocznica urodzin pisarza spowodowała całą serię wznowień jego książek. Ukazały się ponownie: Kutry o czerwonych żaglach (2002), Maszopi (2002), W pogoni za ławicami (2003), Nie rzucim ziemi... (2003, 2008), Saga o szwedzkiej checzy (2004), Łosoś wszechwładny (2004), Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy (2005) i Z deszczu pod rynnę (2006). Rok 2006 był w powiecie puckim Rokiem Augustyna Necla. 3 września 2006 r. na Placu Kaszubskim w Wierzchucinie wmurowano tablicę jemu poświęconą[21]. Wydano też wtedy jego wspomnienia[52]. Wcześniej opublikowano książkę jego brata Jana Netzla Tak było... Wspomnienia rybaka (2000)[53]. Na temat życia i twórczości Augustyna Necla napisano wiele artykułów. Prace zostały zestawione w Bibliografii Kaszub[54][55], w Bibliografii Pomorza Gdańskiego[56], w elektronicznej bazie Bibliografii Pomorza Gdańskiego i Środkowego[57], w Słowniku pisarzy wybrzeża[22].

Dzieła Augustyna Necla[edytuj | edytuj kod]

  • Kutry o czerwonych żaglach – 1955
  • Saga o szwedzkiej checzy – 1957
  • Maszopi – 1958
  • Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy – 1959
  • Krwawy sztorm – 1960
  • Złote klucze – 1962
  • Łosoś wszechwładny – 1963
  • W pogoni za ławicami – 1966
  • Nie rzucim ziemi – 1960
  • Z deszczu pod rynnę
  • Wolność i niewola – 1971
  • Haftowana bandera – 1972
  • Rewianie – 1974
  • Demony purtki i stolemy. Baśnie kaszubskie – 1975
  • W niewoli białych purtków. Podania i gawędy z Wybrzeża – 1977
  • Moje wspomnienia - 2006[52]

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Augustyn Necel wystąpił w filmie dokumentalnym, promującym Kaszuby Północne, "Między dwiema latarniami"[58].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Lata chłopięce, [w:] Augustyn Necel, Moje wspomnienia, Gdańsk: Oficyna Czec, 2006, ISBN 978-83408-85-9.
  2. Augustyn Necel - piewca Kaszub, www.tawernaskipperow.pl [dostęp 2020-07-06] (pol.).
  3. Kutry o czerwonych żaglach + CD, CZEC Kaszubskie Książki i Upominki - Pamiątki z Kaszub [dostęp 2020-07-06] (pol.).
  4. Chłopięce lata, [w:] Augustyn Necel, Moje wspomnienia, Gdańsk: Oficyna Czec, 2006, s. 13, ISBN 978-83408-85-9.
  5. Tadeusz Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, wyd. [2. wyd.], Gdańsk: Polnord, 2002, s. 304, ISBN 83-86181-84-2, OCLC 56517704 [dostęp 2020-07-03].
  6. Róża Ostrowska, Izabela Trojanowska, Bedeker kaszubski, wyd. 2, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1974, s. 292-293.
  7. a b Róża Ostrowska, Izabela Trojanowska, Bedeker kaszubski, wyd. 2, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1974, s. 293.
  8. Augustyn Necel, Chłopiec z karzni, [w:] Wojciech Kiedrowski (red.), Kutry o czerwonych żaglach, wyd. 2, Gdańsk: Oficyna Czec, 2002, s. 17-32, ISBN 83-87408-49-2, OCLC 749502223 [dostęp 2020-07-06].
  9. Widmo pierwszej wojny światowej, [w:] Augustyn Necel, Moje Wspomnienia, Gdańsk: Oficyna Czec, 2006, s. 15-16, ISBN 978-83408-85-9.
  10. Tadeusz Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, wyd. [2. wyd.], Gdańsk: Polnord, 2002, s. 304, ISBN 83-86181-84-2, OCLC 56517704 [dostęp 2020-07-07].
  11. Bogusław Marciniak, Augustyn Necel - piewca Kaszub i rybaków : w 109. rocznicę urodzin, „Wiadomości Rybackie” (7-8), 2011, s. 26, ISSN 1428-0043.
  12. Agnieszka, [w:] Augustyn Necel, Maszopi, Warszawa: Czytelnik, 1958, s. 277.
  13. a b Posłowie, [w:] Augustyn Necel, Moje wspomnienia, Gdańsk: Oficyna Czec, 2006, s. 256, ISBN 978-83408-85-9.
  14. ZABYTEK GODNY UWAGI: Brązowy Krzyż Zasługi | Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy, 14 kwietnia 2020 [dostęp 2020-07-07] (pol.).
  15. Moja kampania wrześniowa, [w:] Augustyn Necel, Moje wspomnienia, Gdańsk: Oficyna Czec, 2006, s. 128-141, ISBN 978-83408-85-9.
  16. Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 - Unionpedia, sieć semantyczna, pl.unionpedia.org [dostęp 2020-07-07] (pol.).
  17. Rybak w stanie spoczynku, [w:] Augustyn Necel, Moje wspomnienia, Gdańsk: Oficyna Czec, 2006, s. 189, ISBN 978-83408-85-9.
  18. Tadeusz Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, wyd. [2. wyd.], Gdańsk: Polnord, 2002, s. 303-304, ISBN 83-86181-84-2, OCLC 56517704 [dostęp 2020-07-06].
  19. ZABYTEK GODNY UWAGI: ZŁOTY KRZYŻ ZASŁUGI | Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy, 9 kwietnia 2020 [dostęp 2020-07-03] (pol.).
  20. Augustyn Necel, Kutry o czerwonych żaglach, Warszawa: Czytelnik, 1955.
  21. a b c Maria, Pilny uczeń starego rybaka, Gdańsk Strefa Prestiżu, 28 lipca 2018 [dostęp 2020-07-02] (pol.).
  22. a b Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Gdańsku, old2.wbpg.org.pl [dostęp 2020-07-08].
  23. Agnieszka Chełchowska, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Gdańsku im. Josepha Conrada-Korzeniowskiego, Bibliografia Kaszub : artykuły z czasopism, Gdańsk 2012, s. 204, ISBN 978-83-89285-63-8, OCLC 806974442 [dostęp 2020-07-07].
  24. ZABYTEK GODNY UWAGI: KRZYŻ OFICERSKI ORDERU ODRODZENIA POLSKI | Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy, 17 kwietnia 2020 [dostęp 2020-07-06] (pol.).
  25. Augustyn Necel, Saga o szwedzkiej checzy, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1957, s. [15].
  26. Augustyn Necel, Maszopi, Warszawa: Czytelnik, 1958.
  27. Augustyn Necel, Krwawy sztorm, Gdynia: Wydawnictwo Morskie, 1960.
  28. Augustyn Necel, Złote klucze, Gdynia: Wydawnictwo Morskie, 1962.
  29. Augustyn Necel, Złote klucze, wyd. 2, Gdynia: Wydawnictwo Morskie, 1964.
  30. Augustyn Necel, Złote Klucze, wyd. 3, Katowice: Wydawnictwo "Śląsk", 1969.
  31. Augustyn Necel, Okrętnicy spod nordowej gwiazdy, Gdynia: Wydawnictwo Morskie, 1959.
  32. Augustyn Necel, Z przeszłości Ziemi Puckiej, Puck: Wydaw. Komitetu Obchodów 800-lecia m. Pucka, 1960.
  33. Dzień Wszystkich Świętych. Oni dla wielu pozostają nieśmiertelni - Dziennikbaltycki.pl, - Dziennikbaltycki.pl [dostęp 2020-07-06] (pol.).
  34. Medal Stolema, Klub Studencki "Pomorania", 16 marca 2017 [dostęp 2020-07-02] (pol.).
  35. Tablica nr 17 - Miejsce urodzenia pisarza Augustyna Necla (1902-1976) | Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy, 16 lipca 2016 [dostęp 2020-07-02] (pol.).
  36. Ogólnopolska Aleja Zasłużonych Ludzi Morza, Gmina Kosakowo [dostęp 2020-07-08] (pol.).
  37. a b Tadeusz. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, wyd. [2. wyd.], Gdańsk: Polnord, 2002, s. 305, ISBN 83-86181-84-2, OCLC 56517704 [dostęp 2020-07-08].
  38. Augustyn Necel, Łosoś wszechwładny, Gdynia: Wydawnictwo Morskie, 1963.
  39. Augustyn Necel, W pogoni za ławicami, Gdynia: Wydawnictwo Morskie, 1966.
  40. Augustyn Necel, Z deszczu pod rynnę, Warszawa: Czytelnik, 1971.
  41. Augustyn Necel, Haftowana Bandera, Katowice: Wydawnictwo "Śląsk", 1972.
  42. Augustyn Necel, Rewianie, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1974.
  43. Augustyn Necel, Demony, purtki, stolemy : baśnie kaszubskie, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1975.
  44. Augustyn Necel, W niewoli białych purtków : podania i gawędy z Wybrzeża, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1977.
  45. Necla Augustyna Gdynia, Ulica, 81-377, mapa.targeo.pl [dostęp 2020-07-02] (pol.).
  46. Jastarnia, ulica Plac Augustyna Necla - mapa ul. Plac Augustyna Necla w Jastarni - mapy Eholiday.pl, mapy.eholiday.pl [dostęp 2020-07-02].
  47. Necla Augustyna Suchy Dwór, Ulica, 81-198, mapa.targeo.pl [dostęp 2020-07-02] (pol.).
  48. Necla Augustyna Wejherowo, Ulica, 84-200, mapa.targeo.pl [dostęp 2020-07-02] (pol.).
  49. Noclegi Władysławowo ul. Augustyna Necla - Tani Nocleg » e-turysta.pl, e-turysta.pl [dostęp 2020-07-02].
  50. Żywa lekcja historii w Dębogórzu, Biblioteka Publiczna Gminy Kosakowo, 24 września 2019 [dostęp 2020-07-02] (pol.).
  51. Szkoła Podstawowa im. Augustyna Necla w Mieroszynie - Historia Szkoły, www.mieroszyno-sp.edu.pl [dostęp 2020-07-02].
  52. a b Augustyn Necel, Moje Wspomnienia, Gdańsk: OFICYNA CZEC, 2006, ISBN 978-83408-85-9.
  53. Jan Netzel, Tak było ... : wspomnienia rybaka, Gdańsk: Oficyna Czec, 2000, ISBN 83-87408-25-5, OCLC 751464655 [dostęp 2020-07-06].
  54. Agnieszka Chełchowska, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Gdańsku im. Josepha Conrada-Korzeniowskiego,, Bibliografia Kaszub : artykuły z czasopism, Gdańsk 2012, s. 657, ISBN 978-83-89285-63-8, OCLC 806974442 [dostęp 2020-07-03].
  55. Agnieszka Chełchowska, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Gdańsku im. Josepha Conrada-Korzeniowskiego,, Bibliografia Kaszub : artykuły z czasopism, Gdańsk 2015, s. 670, ISBN 978-83-89285-63-8, OCLC 806974442 [dostęp 2020-07-03].
  56. Iwona Joć, Bożena Orczykowska, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Gdańsku im. Josepha Conrada-Korzeniowskiego, Bibliografia Pomorza Gdańskiego czasów Solidarności (1980-1981), wyd. Wydanie I, Gdańsk 2010, s. 343, ISBN 978-83-89285-40-9, OCLC 806458608 [dostęp 2020-07-03].
  57. qunabu, Bazy Danych, WOJEWÓDZKA I MIEJSKA BIBLIOTEKA PUBLICZNA w Gdańsku, 10 lutego 2015 [dostęp 2020-07-03] (pol.).
  58. film między dwiema latarniami - YouTube, www.youtube.com [dostęp 2020-06-02].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker kaszubski, Gdańsk 1963, 1974, 1979
  • H. Mitak, "Maszopi" na tle twórczości Augustyna Necla, Gdańsk 1963 (praca magisterska)
  • H. Bartoszewicz, Sylwetka literacka Augustyna Necla, Gdańsk 1969 (praca magisterska)
  • A. Bukowski (opr.), Literatura polska, t. I-II, Warszawa 1984-85
  • Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 3, Gdańsk 1997
  • T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, Gdańsk 1997, 2002
  • J. Netzel, Tak było... Wspomnienia rybaka, Gdańsk 2000
  • A. Necel, Wspomnienia moje, Gdańsk 2006
  • M. Kuklik, Nordowymi ścieżkami Augustyna Necla. Przewodnik biograficzny po Chłapowie, Helu i Władysławowie, Puck-Władysławowo 2006
  • H. Skorowski SDB, Etos Kaszubów w twórczości literackiej Augustyna Necla, Warszawa 2006