Concerto grosso

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Concerto grosso ([konˈtʃɛrto ˈɡrɔsso]; l.m. concerti grossi [konˈtʃɛrti ˈɡrɔssi]; z języka wł. duży koncert)[1] – typ instrumentalnego koncertu barokowego, charakteryzujący się współzawodniczeniem pomiędzy grupą instrumentów solowych (concertino) i całą orkiestrą (tutti)[2][3]. Współzawodniczenie odbywało się również pomiędzy instrumentami zawartymi w concertino.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Forma concerto grosso została rozwinięta ok. 1680 przez Alessandra Stradellę, który prawdopodobnie jako pierwszy stworzył utwór, w którym partie concertino i ripieni są połączone w charakterystyczny dla tej formy sposób, aczkolwiek nie stosował on terminu concerto grosso. Pierwszy raz określenie użył Giovanni Lorenzo Gregori w 1698 roku, natomiast pierwszym ważnym kompozytorem, który używał tej nazwy był, Arcangelo Corelli. Wzorem dla jego koncertów była sonata barokowa (da chiesa i da camera). Po śmierci Corellego został opublikowany zbiór jego dwunastu Concerti grossi op. 6 (prawdopodobnie były to wybrane dzieła) i wkrótce zdobyły one olbrzymią popularność w całej Europie. Kompozytorzy tacy, jak Francesco Geminiani i Giuseppe Torelli pisali concerti grossi w stylu Corellego, miał on także duży wpływ na twórczość Antonia Vivaldiego.

Rodzaje concerto grosso[edytuj | edytuj kod]

Za czasów Corellego wyodrębniły się dwa różne rodzaje concerto grosso: concerto da chiesa (koncert kościelny) oraz concerto da camera (koncert kameralny). Concerto da chiesa był bardziej formalny, występowały w nim na przemian części powolne (largo, adagio) i szybkie (allegro). Concerto da camera miał charakter suity poprzedzonej preludium i zawierającej wiele popularnych w tych czasach form tanecznych. Ten podział zaczął się później zacierać. Najbardziej znanym concerto grosso Corellego jest Koncert nr 8 g-moll, zwany Koncertem na Boże Narodzenie.

We włoszech popularnym rodzajem był także koncert pastoralny.

Rozwój concerto grosso[edytuj | edytuj kod]

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Tutti (zwane też ripieni lub concerto) to początkowo mała orkiestra smyczkowa. Instrumenty dęte nie miały samodzielnej partii, jedynie wspomagały inne instrumenty. W późniejszym czasie, tutti zostało wzbogacone o flety, oboje i rogi, co nadało concerti grossi nową barwę[3].

Concertino Corellego składało się z dwóch skrzypiec i wiolonczeli. Z czasem kompozytorzy zaczęli urozmaicać skład o inne instrumenty.

  • Johann Sebastian Bach rozszerzył je o obój, fagot, trąbkę, waltornię, flet.
  • Antonio Vivaldi rozszerzył skład o instrumenty dęte (flet, obój, trąbkę) oraz violę d'amore, mandolinę i lutnię[3]
  • Nowością było również dodanie altówki do zespołu concertino przez Locatellego.

Forma[edytuj | edytuj kod]

Utwory Corellego mają od czterech do ponad pięciu części. Części rozbudowane są zazwyczaj szybkie, natomiast krótkie powolne. Stałą trzyczęściową formę concerto grosso ustalił Antonio Vivaldi, wzorując swoje utwory na trzyczęściowej włoskiej symfonii (szybka-wolna-szybka).

Wykonanie[edytuj | edytuj kod]

W ówczesnym czasie partie basso continuo były wykonywane na organach (szczególnie w przypadku concerti da chiesa), ale dziś wykonuje się je praktycznie wyłącznie na klawesynie.

Przykłady muzyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Arcangelo CorelliConcerti grossi op. 6 – 12 koncertów, 8 pierwszych według schematu sonaty da chiesa, 4 kolejne według schematu da camera (w formie suity poprzedzonej preludium)
  • Pietro LocatelliConcerti grossi op. 1 – 12 koncertów, 8 według schematu da chiesa, 4 według schematu da camera, zbliżone do stylu Corellego
  • Giuseppe TorelliConcerti grossi con una pastorale op. 8 – 12 koncertów, z czego pierwszych 6 to concerti grossi na 2 skrzypiec concertino i zespół ripieno
  • Georg Friedrich Händel – rozszerzył ripieno o instrumenty dęte
  • Johann Sebastian BachKoncerty brandenburskie reprezentują różne typy concerto grosso, np. w I i II zachowana jest równowaga między concertino a ripieno, w III występują trzy trójgłosowe zespoły (nawiązanie do polichóralności), w VI obsada jest wyłącznie smyczkowa
  • Antonio VivaldiLa chasse

Wybrane dzieła kompozytorów XX-wiecznych[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. CONCERTO GROSSO - definicja i synonimy słowa concerto grosso w słowniku, educalingo.com [dostęp 2020-06-27] (pol.).
  2. Concerto grosso, music (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2018-01-08].
  3. a b c Małgorzata Kowalska, ABC historii muzyki, Musica Iagellonica, 2001, ISBN 83-7099-102-5, OCLC 749424372 [dostęp 2020-06-27].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leksykon muzyki od a do ż: kompozytorzy, muzycy, wykonawcy, historia, technika, pojęcia, wykonania, wypisy, przykłady nutowe. Warszawa: Muza, 1995, s. 84. ISBN 83-7079-148-4.
  • Małgorzata Kowalska, ABC historii muzyki, Musica lagellonica, 2001, ISBN 83-7099-102-5, OCLC 749424372.