Concerto grosso

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Concerto grosso (l.m. concerti grossi, z wł. duży koncert) – forma muzyki barokowej przeznaczona na zespół instrumentalny.

Zbudowana zwykle z czterech do sześciu części. Opiera się na dialogu pomiędzy niewielką grupą solistów (concertino) i orkiestrą (tutti)[1][2].

  • concertino (zwane też principale lub soli) było złożone najczęściej z 2 skrzypiec i wiolonczeli. Johann Sebastian Bach rozszerzył je o obój, fagot, trąbkę, waltornię, flet.
  • tutti (zwane też ripieni lub concerto) to orkiestra smyczkowa, podzielona na głosy (podobnie jak chór), z organami lub klawesynem w roli basso continuo.

Forma concerto grosso została rozwinięta ok. 1680 przez Alessandra Stradellę, który prawdopodobnie jako pierwszy stworzył utwór, w którym partie concertino i ripieni są połączone w charakterystyczny dla tej formy sposób, aczkolwiek nie stosował on terminu concerto grosso. Pierwszy raz określenie użył Giovanni Lorenzo Gregori w 1698 roku, natomiast pierwszym ważnym kompozytorem, który używał tej nazwy był przyjaciel Stradellego, Arcangelo Corelli. Po śmierci Corellego został opublikowany zbiór jego dwunastu Concerti grossi op. 6 (prawdopodobnie były to wybrane dzieła) i wkrótce zdobyły one olbrzymią popularność w całej Europie. Kompozytorzy tacy, jak Francesco Geminiani i Giuseppe Torelli pisali concerti grossi w stylu Corellego, miał on także duży wpływ na twórczość Antonia Vivaldiego.

Za czasów Corellego wyodrębniły się dwa różne rodzaje concerto grosso: concerto da chiesa (koncert kościelny) oraz concerto da camera (koncert kameralny). Concerto da chiesa był bardziej formalny, występowały w nim na przemian części powolne (largo, adagio) i szybkie (allegro). Concerto da camera miał charakter suity poprzedzonej preludium i zawierającej wiele popularnych w tych czasach form tanecznych. Ten podział zaczął się później zacierać. Najbardziej znanym concerto grosso Corellego jest Koncert nr 8 g-moll, zwany Koncertem na Boże Narodzenie.

Concertino Corellego składało się z dwóch skrzypiec i wiolonczeli, ripieno to orkiestra smyczkowa, występuje basso continuo w roli akompaniamentu. Nowością było dodanie altówki do zespołu concertino przez Locatellego. Za czasów Corellego partie basso continuo były wykonywane na organach (szczególnie w przypadku concerti da chiesa), ale dziś wykonuje się je praktycznie wyłącznie na klawesynie.

Kompozytorzy[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsi kompozytorzy epoki baroku, którzy tworzyli concerti grossi:

  • Arcangelo Corelli - Concerti grossi op. 6 - 12 koncertów, 8 pierwszych według schematu sonaty da chiesa, 4 kolejne według schematu da camera
  • Giuseppe Torelli - Concerti grossi con una pastorale op. 8 - 12 koncertów, z czego de facto pierwszych 6 to concerti grossi na 2 skrzypiec concertino i zespół ripieno
  • Pietro Locatelli - Concerti grossi op. 1 - 12 koncertów, 8 według schematu da chiesa, 4 według schematu da camera, zbliżone do stylu Corellego
  • Georg Friedrich Händel – rozszerzył ripieno o instrumenty dęte;
  • Johann Sebastian BachKoncerty brandenburskie reprezentują różne typy concerto grosso, np. w I i II zachowana jest równowaga między concertino a ripieno, w III występują trzy trójgłosowe zespoły (nawiązanie do polichóralności), w VI obsada jest wyłącznie smyczkowa

Wybrani XX wieczni kompozytorzy nawiązujący do barokowej formy concerto grosso:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Concerto grosso (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2018-01-08].
  2. Concerto grosso, music (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2018-01-08].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leksykon muzyki od a do ż: kompozytorzy, muzycy, wykonawcy, historia, technika, pojęcia, wykonania, wypisy, przykłady nutowe. Warszawa: Muza, 1995, s. 84. ISBN 83-7079-148-4.