Wiolonczela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wiolonczela
wł. Violoncello fr. Violoncelle ang. Cello
Ilustracja
Klasyfikacja naukowa
Chordofon złożony
Klasyfikacja popularna
instrument smyczkowy
Skala instrumentu
skala instrumentu
Podobne instrumenty

Wiolonczela (wł. violoncello, skrót: vc.) – tenorowo-basowy instrument strunowy z grupy smyczkowych[1][2][3][4].

Budowa instrumentu[edytuj | edytuj kod]

Smyczek wiolonczelowy

Instrument został zbudowany na wzór skrzypiec, lecz posiada dwukrotnie dłuższy korpus, czterokrotnie wyższe boczki[4]. Wiolonczela składa się z dużego pudła rezonansowego z dwoma efami oraz szyjki z bezprogową podstrunnicą, zakończoną główką w charakterystycznym kształcie ślimaka[2][3]. Struny, podparte na mostku (zwanym też podstawkiem), napinane są za pomocą klinowych naciągów – kołków, umieszczonych po obu stronach główki, z drugiej strony zaczepione są na strunociągu[2][3]. Dla wygodniejszego strojenia używa się mikrostroików, które pozwalają zmieniać w pewnym stopniu wysokość dźwięku struny.

Struny wiolonczeli były niegdyś wykonywane z preparowanych jelit zwierzęcych lub z linek tkanych ze srebrnych drutów. Współcześnie, niemal bez wyjątku, wykonuje się je ze stali.

Instrument posiada cztery struny, normalnie strojone w kwintach do następujących dźwięków (począwszy od najniżej strojonej): C (65,4 Hz), G (98 Hz), d (146,8 Hz), a (220 Hz), i obejmuje zakres dźwięków od C do g2[1][5][4][4]. Tessitura wiolonczeli w orkiestrze jest mniejsza i obejmuje skalę Cc2. Nuty na wiolonczelę są zapisywane w kluczu basowym, tenorowym oraz wiolinowym zarówno na instrument solo, jak i w partyturze.

Dźwięki wydawane przez cztery struny wiolonczeli

Na wiolonczeli gra się na siedząco, obejmując kolanami pudło rezonansowe, które dodatkowo oparte jest o ziemię nóżką[1][2][3][4]. Gryf, wznoszący się niemal pionowo w górę, znajduje się na wysokości przedramienia i ramienia. Wchodzi w skład kwartetu smyczkowego, orkiestry kameralnej i symfonicznej, a ponadto jest ważnym instrumentem solowym[3][4].

Historia wiolonczeli[edytuj | edytuj kod]

Początki wiolonczeli sięgają II poł. XVI wieku[1]. Podobnie jak inne instrumenty z tej rodziny, skrzypce i altówka, wiolonczela wyewoluowała z violi da braccio[1]. Pierwszy raz wspomniana została przez Martina Agricolę w 1529 r. Pisał on o wiolonczeli jako o basowym instrumencie smyczkowym posiadającym trzy struny. W innych pismach z tego okresu mówiło się też o wersji czterostrunowej. Pierwszym znanym twórcą wiolonczel był Nicola Amati (zmarły 1684), jednak dopiero jego uczeń, słynny Antonio Stradivari, stworzył obowiązujący do dzisiaj standard instrumentu; ustalił między innymi długość pudła rezonansowego na 29,5 cala (75 cm), o dwa cale mniej niż długość wiolonczeli Amatiego (80 cm).

Luigi Boccherini, któremu wiolonczela zawdzięcza awans do grupy instrumentów solowych

Za pierwsze utwory solowe na wiolonczelę uznawane są kompozycje Domenica Gabriellego z 1689 r.[5] Do najstarszych wykonywanych obecnie utworów należy Sześć suit na wiolonczelę solo Johanna Sebastiana Bacha. Mimo to, w muzyce barokowej wiolonczela była zazwyczaj tylko instrumentem realizującym podstawę harmoniczną, czyli basso continuo[1][5]. W drugiej połowie XVIII wieku stopniowo usamodzielniała się - zajęła miejsce violi da gamba, przewyższając ją znacznie możliwościami technicznymi i wyrazowymi[4]. Do emancypacji wiolonczeli ogromnie przyczynił się Luigi Boccherini, wirtuoz tego instrumentu[5]. Wiolonczela jest instrumentem koncertującym w wielu jego utworach kameralnych[5]. Do zdobycia popularności przyczynił się też fakt, że grało na niej wielu arystokratów; wśród nich najsłynniejszym był Fryderyk Wilhelm II, król Prus (komponował dla niego także Boccherini). Ze względów obyczajowych na wiolonczeli grywali niemal wyłącznie mężczyźni; jeszcze w początkach XX wieku nieliczne kobiety-wiolonczelistki trzymały instrument z boku, a nie tak, jak jest dziś normą, czyli między nogami.  Uważa się, że swoją obecną formę wiolonczela zawdzięcza włoskiemu lutnikowi A. Stradivariusowi[4].

W XIX i XX wieku powstały koncerty na wiolonczelę i orkiestrę, m.in. Roberta Schumanna, Camille’a Saint-Saënsa, Antonína Dvořáka i Edwarda Elgara, Wariacje na temat rokoko Piotra Czajkowskiego oraz utwory na mniejsze zespoły[5]. Powstały także utwory na wiolonczelę solo, np. Sonata na wiolonczelę solo Zoltána Kodálya[5]. Znakomici wykonawcy byli inspiracją dla kompozytorów, którzy ogromnie poszerzyli dość skromny dotychczas repertuar solowy na ten instrument. Szczególne zasługi dla „renesansu” wiolonczeli miał Mścisław Rostropowicz; ten wirtuoz i wielki pedagog wykształcił ogromną liczbę znakomitych solistów, którzy umocnili pozycję wiolonczeli jako instrumentu solowego, obok fortepianu i skrzypiec. Dla Rostropowicza komponowali m.in. Siergiej Prokofjew, Dymitr Szostakowicz, Witold Lutosławski.

Najstarszymi zachowanymi wiolonczelami są dwa instrumenty wykonane ok. 1560-1570 przez Andreę Amatiego[5].

Literatura wiolonczelowa[edytuj | edytuj kod]

Literatura wiolonczelowa jest bardzo rozległa - wiolonczela bowiem była (i jest) wykorzystywana w niemal wszystkich gatunkach muzyki, głównie w muzyce klasycznej[3]. W ostatnich dekadach używa się także wiolonczeli elektrycznej w muzyce pop[4].

Literatura wiolonczelowa baroku[edytuj | edytuj kod]

Literatura wiolonczelowa klasycyzmu[edytuj | edytuj kod]

Literatura wiolonczelowa romantyzmu i nowsza[edytuj | edytuj kod]

Wybitni wiolonczeliści[edytuj | edytuj kod]

Mstisław Rostropowicz – najpopularniejszy wiolonczelista w XX wieku

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Andrzej Chodkowski (red.): Encyklopedia muzyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 959. ISBN 83-01-11390-1.
  2. a b c d Wiolonczela | Szkoła muzyczna I stopnia w Czasławiu, www.smczaslaw.pl [dostęp 2017-06-21] (pol.).
  3. a b c d e f Wiolonczela | Muzykoteka Szkolna, www.muzykotekaszkolna.pl [dostęp 2017-06-21] (pol.).
  4. a b c d e f g h i Wybór instrumentu - WIOLONCZELA, www.zsm-gdansk.edu.pl [dostęp 2017-06-21] (pol.).
  5. a b c d e f g h Willy Apel: Harvard Dictionary of Music. Wyd. 8. Cambridge: Harvard University Press, 1974, s. 139. ISBN 0-674-37501-7. (ang.)