Wiolonczela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wiolonczela
wł. Violoncello fr. Violoncelle ang. Cello
Ilustracja
Klasyfikacja naukowa
Chordofon złożony
Klasyfikacja popularna
instrument smyczkowy
Skala instrumentu
skala instrumentu
Podobne instrumenty

Wiolonczela (wł. violoncello, skrót: vc.) – tenorowo-basowy instrument strunowy z grupy smyczkowych[1][2][3][4].

Budowa instrumentu[edytuj]

Smyczek wiolonczelowy

Instrument został zbudowany na wzór skrzypiec, lecz posiada dwukrotnie dłuższy korpus, czterokrotnie wyższe boczki[4]. Wiolonczela składa się z dużego pudła rezonansowego z dwoma efami oraz szyjki z bezprogową podstrunnicą, zakończoną główką w charakterystycznym kształcie ślimaka[2][3]. Struny, podparte na mostku (zwanym też podstawkiem), napinane są za pomocą klinowych naciągów – kołków, umieszczonych po obu stronach główki, z drugiej strony zaczepione są na strunociągu[2][3]. Dla wygodniejszego strojenia używa się mikrostroików, które pozwalają zmieniać w pewnym stopniu wysokość dźwięku struny.

Struny wiolonczeli były niegdyś wykonywane z preparowanych jelit zwierzęcych lub z linek tkanych ze srebrnych drutów. Współcześnie, niemal bez wyjątku, wykonuje się je ze stali.

Instrument posiada cztery struny, normalnie strojone w kwintach do następujących dźwięków (począwszy od najniżej strojonej): C (65,4 Hz), G (98 Hz), d (146,8 Hz), a (220 Hz), i obejmuje zakres dźwięków od C do g2[1][5][4][4]. Tessitura wiolonczeli w orkiestrze jest mniejsza i obejmuje skalę Cc2. Nuty na wiolonczelę są zapisywane w kluczu basowym, tenorowym oraz wiolinowym zarówno na instrument solo, jak i w partyturze.

Dźwięki wydawane przez cztery struny wiolonczeli

Na wiolonczeli gra się na siedząco, obejmując kolanami pudło rezonansowe, które dodatkowo oparte jest o ziemię nóżką[1][2][3][4]. Gryf, wznoszący się niemal pionowo w górę, znajduje się na wysokości przedramienia i ramienia. Wchodzi w skład kwartetu smyczkowego, orkiestry kameralnej i symfonicznej, a ponadto jest ważnym instrumentem solowym[3][4].

Historia wiolonczeli[edytuj]

Początki wiolonczeli sięgają II poł. XVI wieku[1]. Podobnie jak inne instrumenty z tej rodziny, skrzypce i altówka, wiolonczela wyewoluowała z violi da braccio[1]. Pierwszy raz wspomniana została przez Martina Agricolę w 1529 r. Pisał on o wiolonczeli jako o basowym instrumencie smyczkowym posiadającym trzy struny. W innych pismach z tego okresu mówiło się też o wersji czterostrunowej. Pierwszym znanym twórcą wiolonczel był Nicola Amati (zmarły 1684), jednak dopiero jego uczeń, słynny Antonio Stradivari, stworzył obowiązujący do dzisiaj standard instrumentu; ustalił między innymi długość pudła rezonansowego na 29,5 cala (75 cm), o dwa cale mniej niż długość wiolonczeli Amatiego (80 cm).

Luigi Boccherini, któremu wiolonczela zawdzięcza awans do grupy instrumentów solowych

Za pierwsze utwory solowe na wiolonczelę uznawane są kompozycje Domenica Gabriellego z 1689 r.[5] Do najstarszych wykonywanych obecnie utworów należy Sześć suit na wiolonczelę solo Johanna Sebastiana Bacha. Mimo to, w muzyce barokowej wiolonczela była zazwyczaj tylko instrumentem realizującym podstawę harmoniczną, czyli basso continuo[1][5]. W drugiej połowie XVIII wieku stopniowo usamodzielniała się - zajęła miejsce violi da gamba, przewyższając ją znacznie możliwościami technicznymi i wyrazowymi[4]. Do emancypacji wiolonczeli ogromnie przyczynił się Luigi Boccherini, wirtuoz tego instrumentu[5]. Wiolonczela jest instrumentem koncertującym w wielu jego utworach kameralnych[5]. Do zdobycia popularności przyczynił się też fakt, że grało na niej wielu arystokratów; wśród nich najsłynniejszym był Fryderyk Wilhelm II, król Prus (komponował dla niego także Boccherini). Ze względów obyczajowych na wiolonczeli grywali niemal wyłącznie mężczyźni; jeszcze w początkach XX wieku nieliczne kobiety-wiolonczelistki trzymały instrument z boku, a nie tak, jak jest dziś normą, czyli między nogami.  Uważa się, że swoją obecną formę wiolonczela zawdzięcza włoskiemu lutnikowi A. Stradivariusowi[4].

W XIX i XX wieku powstały koncerty na wiolonczelę i orkiestrę, m.in. Roberta Schumanna, Camille’a Saint-Saënsa, Antonína Dvořáka i Edwarda Elgara, Wariacje na temat rokoko Piotra Czajkowskiego oraz utwory na mniejsze zespoły[5]. Powstały także utwory na wiolonczelę solo, np. Sonata na wiolonczelę solo Zoltána Kodálya[5]. Znakomici wykonawcy byli inspiracją dla kompozytorów, którzy ogromnie poszerzyli dość skromny dotychczas repertuar solowy na ten instrument. Szczególne zasługi dla „renesansu” wiolonczeli miał Mścisław Rostropowicz; ten wirtuoz i wielki pedagog wykształcił ogromną liczbę znakomitych solistów, którzy umocnili pozycję wiolonczeli jako instrumentu solowego, obok fortepianu i skrzypiec. Dla Rostropowicza komponowali m.in. Siergiej Prokofjew, Dymitr Szostakowicz, Witold Lutosławski.

Najstarszymi zachowanymi wiolonczelami są dwa instrumenty wykonane ok. 1560-1570 przez Andreę Amatiego[5].

Literatura wiolonczelowa[edytuj]

Literatura wiolonczelowa jest bardzo rozległa - wiolonczela bowiem była (i jest) wykorzystywana w niemal wszystkich gatunkach muzyki, głównie w muzyce klasycznej, rockowej i metalowej[3][4].

Literatura wiolonczelowa baroku[edytuj]

Literatura wiolonczelowa klasycyzmu[edytuj]

Literatura wiolonczelowa romantyzmu i nowsza[edytuj]

Wybitni wiolonczeliści[edytuj]

Mstisław Rostropowicz – najpopularniejszy wiolonczelista w XX wieku

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d e f Andrzej Chodkowski (red.): Encyklopedia muzyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 959. ISBN 83-01-11390-1.
  2. a b c d Wiolonczela | Szkoła muzyczna I stopnia w Czasławiu, www.smczaslaw.pl [dostęp 2017-06-21] (pol.).
  3. a b c d e f Wiolonczela | Muzykoteka Szkolna, www.muzykotekaszkolna.pl [dostęp 2017-06-21] (pol.).
  4. a b c d e f g h i Wybór instrumentu - WIOLONCZELA, www.zsm-gdansk.edu.pl [dostęp 2017-06-21] (pol.).
  5. a b c d e f g h Willy Apel: Harvard Dictionary of Music. Wyd. 8. Cambridge: Harvard University Press, 1974, s. 139. ISBN 0-674-37501-7. (ang.)