Wiolonczela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wiolonczela
wł. Violoncello, fr. Violoncelle, ang. Cello
Ilustracja
Klasyfikacja naukowa
Chordofon złożony
Klasyfikacja popularna
instrument smyczkowy
Skala instrumentu
Skala instrumentu
Podobne instrumenty

Wiolonczela (wł. violoncello, skrót: vc.) – tenorowo-basowy instrument muzyczny strunowy z grupy smyczkowych[1][2][3].

Budowa instrumentu[edytuj | edytuj kod]

Smyczek wiolonczelowy

Instrument zbudowany na wzór skrzypiec, lecz posiada dwukrotnie dłuższy korpus i czterokrotnie wyższe boczki[3].

W pełnowymiarowej wiolonczeli 4/4 długość pudła mierzona z tyłu wynosi 75 cm lub więcej (29,5-32 cale). W pozostałych rozmiarach to odpowiednio: rozmiar 7/8: 70 cm (27,25–30 cali), 3/4: 66–69 cm (26–27,25 cala), 1/2: 58–66 cm (23–26 cali), 1/4: 50,8–58 cm (20–23 cale), rozmiar 1/8: 45–50 cm (17,75–20 cali), rozmiar 1/10: 45 cm (17,75 cali)[4][5].

Wiolonczela składa się z dużego pudła rezonansowego z dwoma „efami” oraz szyjki z bezprogową podstrunnicą, zakończoną główką w charakterystycznym kształcie ślimaka[2]. Struny, podparte na mostku (zwanym też podstawkiem), napinane są za pomocą klinowych naciągów – kołków, umieszczonych po obu stronach główki, z drugiej strony zaczepione są na strunociągu[2]. Dla wygodniejszego strojenia używane bywają mikrostroiki.

Struny wiolonczeli były aż do 1 poł. XX w. wykonywane z preparowanych jelit zwierzęcych lub z jelit owijanych np. srebrem. Współczesne wykonuje się je ze stali, z wyjątkiem strun używanych przez muzyków stosujących historyczną praktykę wykonawczą.

Instrument posiada cztery struny, strojone w kwintach: C G d a . Partie wiolonczeli zapisywane są współcześnie w kluczu basowym, tenorowym oraz wiolinowym.

Dźwięki wydawane przez cztery struny wiolonczeli

Barokowa odmiana wiolonczeli piccolo posiada 5 strun (C, G, D, a, e') oraz rozmiar (długość pudła) 69 cm[6].

Współcześnie na wiolonczeli gra się na siedząco, obejmując kolanami pudło rezonansowe, wpierając ją o ziemię nóżką[1][2][3]. Gryf, wznoszący się niemal pionowo w górę, znajduje się na wysokości przedramienia i ramienia. Instrument wchodzi m.in. w skład kwartetu smyczkowego, orkiestry kameralnej i symfonicznej, a ponadto jest ważnym instrumentem solowym[2][3].

Historia wiolonczeli[edytuj | edytuj kod]

Luigi Boccherini, kompozytor i wirtuoz wiolonczeli (1764-7)

Początki wiolonczeli sięgają II poł. XVI wieku[1]. Podobnie jak inne instrumenty z tej rodziny, skrzypce i altówka, wiolonczela wyewoluowała z violi da braccio[1]. Instrument tego typu został wspomniany przez Martina Agricolę w 1529 r. Pisał on o basowym instrumencie smyczkowym posiadającym trzy struny. W innych pismach z tego okresu mówiło się też o wersji czterostrunowej. Pierwszym znanym twórcą wiolonczel był Nicola Amati (zm. 1684), jednak dopiero jego uczeń, Antonio Stradivari, stworzył obowiązujący do dzisiaj standard instrumentu; ustalił między innymi długość pudła rezonansowego na 29,5 cala (75 cm), o dwa cale mniej niż długość wiolonczeli Amatiego (80 cm). Uważa się, że swoją obecną formę wiolonczela zawdzięcza A. Stradivariusowi[3].

Kobieta grająca na wiolonczeli uchwytem ukośnym

Za pierwsze utwory solowe na wiolonczelę uznawane są kompozycje Domenica Gabriellego z 1689 r.[7] Do często wykonywanych obecnie utworów barokowych na wiolonczelę bez towarzyszenia basu należy Sześć suit na wiolonczelę solo Johanna Sebastiana Bacha. W epoce baroku wiolonczela często była instrumentem realizującym podstawę harmoniczną, czyli basso continuo[1][7]. W drugiej połowie XVIII wieku stopniowo usamodzielniała się – wypierając violę da gamba[3]. Do emancypacji wiolonczeli przyczynił się m.in. Luigi Boccherini, wirtuoz tego instrumentu[7]. Wiolonczela jest instrumentem koncertującym w wielu jego utworach kameralnych[7]. Do zdobycia popularności przyczynił się też fakt, że grało na niej wielu arystokratów; wśród nich najsłynniejszym był Fryderyk Wilhelm II, król Prus (komponował dla niego także Boccherini).

Ze względów obyczajowych na wiolonczeli grywali niemal wyłącznie mężczyźni[potrzebny przypis]. Do początków XX wieku kobiety-wiolonczelistki trzymały instrument ukośnie z boku, a nie, jak współcześnie, między nogami.

W XIX i XX wieku powstały koncerty na wiolonczelę i orkiestrę, m.in. Roberta Schumanna, Camille’a Saint-Saënsa, Antonína Dvořáka i Edwarda Elgara, Wariacje na temat rokoko Piotra Czajkowskiego oraz utwory na mniejsze zespoły[7]. Powstały także utwory na wiolonczelę solo, np. Sonata na wiolonczelę solo Zoltána Kodálya[7]. Znakomici wykonawcy byli inspiracją dla kompozytorów, którzy ogromnie poszerzyli dość skromny dotychczas repertuar solowy na ten instrument. Szczególne zasługi dla „renesansu” wiolonczeli miał Mstisław Rostropowicz; ten wirtuoz i wielki pedagog wykształcił ogromną liczbę znakomitych solistów, którzy umocnili pozycję wiolonczeli jako instrumentu solowego, obok fortepianu i skrzypiec. Dla Rostropowicza komponowali m.in. Siergiej Prokofjew, Dmitrij Szostakowicz, Witold Lutosławski.

Najstarszymi zachowanymi wiolonczelami są dwa instrumenty wykonane ok. 1560–1570 przez Andreę Amatiego[7].

Literatura wiolonczelowa[edytuj | edytuj kod]

Literatura wiolonczelowa jest bardzo rozległa – wiolonczela bowiem była (i jest) wykorzystywana w niemal wszystkich gatunkach muzyki, głównie w muzyce klasycznej[2]. W ostatnich dekadach używa się także wiolonczeli elektrycznej w muzyce pop[3].

Literatura wiolonczelowa baroku[edytuj | edytuj kod]

Literatura wiolonczelowa klasycyzmu[edytuj | edytuj kod]

Literatura wiolonczelowa romantyzmu i nowsza[edytuj | edytuj kod]

Wybitni wiolonczeliści[edytuj | edytuj kod]

Mstisław Rostropowicz – najpopularniejszy wiolonczelista w XX wieku

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Andrzej Chodkowski (red.): Encyklopedia muzyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 959. ISBN 83-01-11390-1.
  2. a b c d e f Wiolonczela | Muzykoteka Szkolna, www.muzykotekaszkolna.pl [dostęp 2017-06-21] (pol.).
  3. a b c d e f g Wybór instrumentu - WIOLONCZELA, www.zsm-gdansk.edu.pl [dostęp 2017-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-26] (pol.).
  4. Super User, What size cello do I need? - Hidersine Orchestral Instruments and Accessories, www.hidersine.com [dostęp 2022-10-22] (ang.).
  5. Richard Thompson, Cello Sizes - What Size Do I Need & How to Measure?, Musical Instrument Hire Co, 13 lutego 2019 [dostęp 2022-10-22] (ang.).
  6. Jay Haide Piccolo Cello, Olde World Violins [dostęp 2022-10-22] (ang.).
  7. a b c d e f g Willy Apel: Harvard Dictionary of Music. Wyd. 8. Cambridge: Harvard University Press, 1974, s. 139. ISBN 0-674-37501-7. (ang.).