Franciszek Grucza (pisarz)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Franciszek Grucza (kasz. Frãcëszk Grëcza; ur. 19 listopada 1911 w Pomieczyńskiej Hucie, zm. 23 kwietnia 1993 w Sopocie) – katolicki prezbiter, działacz i pisarz kaszubski, tłumacz czterech Ewangelii na język kaszubski.

Życiorys[edytuj]

Franciszek Grucza urodził się 19 listopada 1911 roku w Pomieczyńskiej Hucie. Miał dziesięcioro rodzeństwa. Został ochrzczony w Sianowie, a potem rodzina przeprowadziła się do Gowidlina. W latach 1918-1925 Grucza uczył się w szkole podstawowej w Gowidlinie.

W domu wychowywano go w atmosferze pobożności, szacunku dla starszych i patriotyzmu. Od 1925 r. Franciszek Grucza uczęszczał do Gimnazjum i Liceum im. Króla Jana III Sobieskiego w Wejherowie. Tam zainteresował się kaszubszczyzną i teatrem, wystąpił m.in. w sztuce ks. Bernarda Sychty „Gwiôzdka ze Gduńska”. Maturę zdał w 1933, po czym poszedł do wojska, do Łodzi.

Pozostałe lata przed wojną uczył się w Seminarium Duchownym w Pelplinie. Był czołowym działaczem Koła Kaszubologów, współpracował z pismem „Zrzesz Kaszëbskô”, pomagał wydawać powieść Aleksandra Majkowskiego "Żëcé i przigodë Remusa" i „Kaszebskji pjesnjôk” Jana Trepczyka. Wiele podróżował po Szwajcarii Kaszubskiej, organizował też kaszubskie przedstawienia teatralne, m.in. w Gowidlinie, gdzie w 1935 r. wystawił sztukę na podstawie poematu „Wo Panu Czorlińskim, co do Pucka po séce jachôł” H. Derdowskiego. Później napisał też i wystawił własną sztukę pt. „Cholera”, która zaginęła. W 1937 r. wystawił w Kartuzach sławną sztukę ks. B. Sychty „Hanka sę żeni”.

4 czerwca 1939 r. Grucza otrzymał święcenia kapłańskie, zaś 6 czerwca 1939 r. odbył uroczystą prymicję w swej rodzinnej parafii w Gowidlinie. Przybyli na nią liczni działacze kaszubscy, ukazało się też okolicznościowe wydawnictwo Do Pamjętnika. Przed wojną pracował jeszcze w parafiach Lignowy i Piece. Potem wyjechał do Gowidlina, ale został aresztowany i przebywał w więzieniu w Starogardzie. Jego ojciec Jan Grucza wydostał go stamtąd dzięki starym pruskim dokumentom.

Biskup gdański Karol Maria Splett mianował go proboszczem w Gowidlinie i okolicznych parafiach.

Ksiądz Grucza zaczął współpracę z „Gryfem Pomorskim”, dbał też o zachowanie kaszubskiej kultury wśród wiernych. Równocześnie został zmuszony do podpisania volkslisty w 1942 roku. W 1943 r. wyjechał do Niemiec, by przeczekać zagrożenie. Wrócił i 21 czerwca 1944 r. aresztowano go i posłano do obozu koncentracyjnego Stutthof. Przebywał tam w grupie księży i pełnił konspiracyjne praktyki religijne. W styczniu został wysłany wraz z innymi więźniami na marsz śmierci. Uciekł z niego w Kczewie k. Przodkowa i ukrywał się w rodzinnych okolicach.

W lipcu 1945 roku został wikariuszem w katedrze w Oliwie, nauczał też religii w szkole i prowadził chór. Pod koniec roku 1946 został proboszczem nowej parafii w Sopocie pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa przy ul. Malczewskiego. Wyremontował jej kościół, zbudował też plebanię. W parafii prowadził ożywioną działalność duszpasterską, organizował też pielgrzymki m.in. od 1946 roku. do Wejherowa. Pisał o nich w prasie. Był też wizytatorem w szkołach. W 1946 roku wziął też czynny udział w Kongresie Kaszubskim w tymże Wejherowie.

W 1959 roku został szefem kościelnej komisji ds. muzyki i śpiewu. Organizował chóry i uczył organistów. W 1960 roku został dziekanem gdańskim i był nim do 1978 roku. Bardzo aktywnie działał w pracy duszpasterskiej i organizacyjnej Kościoła na Pomorzu. Udzielał się m.in. podczas nabożeństw ku czci zamordowanych więźniów Stutthofu. Wiele osób pamięta jego niepozorny wygląd i drobną sylwetkę, ale donośny i zdecydowany głos oraz twarde przekonania.

Pod koniec 1961 roku ks. Franciszek Grucza został szambelanem papieża Jana XXIII. Później otrzymał też godność prałata. W 1966 roku doprowadził do koronacji figury Matki Boskiej Sianowskiej. Napisał na jej cześć kilka wierszy. Już przed wojną Franciszek Grucza zaczął tworzyć nowele po kaszubsku. Pisał je od 1935 roku i publikował głównie w piśmie Zrzesz Kaszëbskô. Używał pseudonimów Barnim, Gowit, Klenjocz i Woltóvk.

Od sierpnia 1983 roku ks. Grucza przebywał na emeryturze i mieszkał w swej sopockiej parafii. 20 października 1984 roku odprawił pierwszą Mszę św. w języku kaszubskim w miejscowości Wygoda Łączyńska. Rok później napisał książkę do nabożeństwa „Mszô Swjętô w jęzëku kaszëbsczim”. Potem zajął się tłumaczeniem Biblii na język kaszubski. Wydał ją w l. 1991-1992 jako „Kaszëbskô Biblëjô. Nowi Testament. IV Ewanjelje”. Wcześniej korektę tekstu zgodnie z systemem ortograficznym przyjętym przez ks. Gruczę wykonał m.in. prof. Jerzy Treder. Jednak tłumaczenie to spotkało się z krytyką na łamach miesięcznika „Pomerania”, głównie prof. Edwarda Brezy. Pozytywną opinię wyraził m.in. prof. Witold Mańczak. Autor przedstawił książkę na II Kongresie Kaszubskim w Gdańsku, w którym wziął udział w czerwcu 1992 roku.

Zmarł w Gdyni 23 kwietnia 1993 roku, a pochowany został przy kościele NSPJ w Sopocie. Trzy lata później w jego parafii wmurowano pamiątkową tablicę ku jego pamięci oraz nadano placowi przed kościołem nazwę "Plac Ks. Prałata Franciszka Gruczy".

W kwietniu 2008 r. ukazała się książka Eugeniusza Pryczkowskiego pt. „Kaszubski Kordecki”, poświęcona ks. Franciszkowi Gruczy.

Bibliografia[edytuj]

  • L. Bądkowski, „Zarys historii literatury kaszubskiej”, Gdańsk 1959, 2006
  • F. Neureiter, „Geschichte der Kaschubische Literatur”, München 1978, 1991
  • R. Ostrowska, I. Trojanowska, „Bedeker kaszubski”, Gdańsk 1963, 1974, 1979
  • F. Neureiter, „Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu”, Gdańsk 1982
  • A. Bukowski (opr.), „Literatura polska”, t. I-II, Warszawa 1984- 85
  • J. Drzeżdżon, „Współczesna literatura kaszubska 1945-1980”, Warszawa 1986
  • T. Bolduan, „Nie dali się złamać. Spojrzenie na ruch kaszubski 1939-1995”, Gdańsk 1996
  • T. Bolduan, „Nowy bedeker kaszubski”, Gdańsk 1997, 2002
  • J. Treder i in., „Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów”, Gdańsk 1999
  • J. Kutta, „Druga Rzeczpospolita i Kaszubi 1920-1939”, Bydgoszcz 2003
  • C. Obracht-Prondzyński, „Zjednoczeni w idei. Pięćdziesiąt lat działalności Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (1956-2006)”, Gdańsk 2006
  • E. Pryczkowski, „Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prałata Franciszka Gruczy”, Banino 2008, s. 79-81 (Oddany Bogu i kaszubszczyźnie – ks. B. Głodowski).
  • E. Pryczkowski, „Siła Żukowa”, Żukowo – Banino 2009, s. 198