Górale

Podhalanie (XIX wiek)

Góralka z Orawy (1920)

Góralka z Zakopanego, 1906

Aleksander Augustynowicz – Dwaj górale

Górale to:

1. w znaczeniu ogólnym (w języku polskim) – mieszkańcy terenów podgórskich i obszarów górskich (np. górale kaukascy, górale szkoccy, górale Kantabrii),
2. w ujęciu szczegółowym – grupa etniczna zamieszkująca Karpaty Zachodnie.

Podział

Wyróżniane są następujące grupy góralskie:

Górale małopolscy:

• Górale Babiogórscy,
• Górale Kliszczaccy,
• Górale Ochotniccy,
• Górale Orawscy,
• Górale Pienińscy,
• Górale Podhalańscy,
• Górale Sądeccy:
  • Górale Biali,
  • Górale Czarni;
• Górale Spiscy,
• Górale Zagórzańscy,
• Górale Żywieccy.

Górale Śląscy

Górale Czadeccy

Podział na ww. grupy jest umowny, oparty na niewielkich różnicach w kulturze ludowej i równie niewielkich różnicach dialektalnych. Silniej zarysowuje się jedynie odrębność górali śląskich, którzy mówią dialektem śląskim niemazurzącym (górale wiślańscy) lub jabłonkującym (jabłonkowanie, górale jabłonkowscy) powstałym w wyniku zetknięcia gwar niemazurzących – śląskich (cieszyńskich) z mazurzącymi małopolskimi (żywieckimi) i śląsko-małopolskimi (czadeckimi). Na ogół w Czechach czują silniejsze związki ze Ślązakami, a w Polsce z innymi Góralami. Górale na ogół czują się narodowościowo Polakami, Słowakami lub Góralami, często mając parę identyfikacji naraz.

Mapa osiedlenia grup góralskich

Etnogeneza

Jan Stanisław Bystroń pisząc na temat etnogenezy grup góralskich dowodził, że ludność ta pochodzi głównie z osadników z Małopolski. Grupę tę kształtowały odmienne warunki bytu gospodarczego, większa swoboda i niezależność od wpływów ogólnopolskich niż na nizinach. Ponadto na Podhalan wpływała kultura wysokogórskich pasterzy nadchodząca ze wschodu z Rusi i Rumunii (Wołosi), a także aktywne kontakty z ludnością góralską na północnym stoku Karpat. Warto zaznaczyć, że kiedy Wołosi dotarli na ziemie zamieszkane przez Górali, to termin Wołoch nie miał znaczenia etnicznego i większość Wołochów to była prawosławna ludność słowiańska. Te zróżnicowane wpływy doprowadziły do ukształtowania własnej bogatej kultury góralskiej.

Stroje góralskie

W kulturze ludowej Karpat nie istnieje jednolity strój góralski – termin ten odnosi się do różnorodnych ubiorów regionalnych, które kształtowały się w zależności od czynników społecznych, historycznych, ekonomicznych i geograficznych. Stroje górali karpackich różniły się między sobą w zależności od:

• przynależności etnograficznej (np. górale pienińscy),
• statusu cywilnego (np. strój mężatki, panny itd.),
• zamożności,
• okresu (ubiory z lat 30. XX wieku różnią się wyraźnie od tych noszonych na początku XIX wieku),
• płci,
• okazji (np. stroje ślubne).

Przykłady strojów regionalnych: Wśród grup zamieszkujących Karpaty wyróżnia się m.in.:

• strój górali podhalańskich,
• strój górali zagórzańskich,
• strój górali kliszczackich,
• strój górali żywieckich,
• strój górali babiogórskich,
• strój spiski,
• strój orawski,
• strój górali sądeckich,
• strój górali śląskich,
• strój górali pienińskich,
• strój górali czadeckich.

Również stroje ludowe Łemków, Bojków i Hucułów wykazują zróżnicowanie regionalne. Nie istnieje jednolity strój łemkowski, bojkowski czy huculski – ich forma zależała od okresu historycznego, statusu społecznego, czy nawet lokalnych upodobań.

Kultura

W kulturze poszczególnych grup góralskich widać także wpływy słowackie i węgierskie. Kulturowo są częścią jednej rodziny kulturowej ze Słowakami i Rusinami. Kultura górali jest jedną z odrębniejszych, jak nie najodrębniejszą z kultur w Polsce.

29 stycznia 2025 r. Gorale zostali na własną prośbę uznani za narodowość lub mniejszość narodową na Słowacji. Gorale mieszkający na Słowacji deklarują, że nie są Polakami, choć często są z nimi kojarzeni (narodowość polska ma na Słowacji własną reprezentację). Pod tym względem są podobni do Rusinów karpackich (Lemków), którzy często wbrew swojej woli byli określani jako Ukraińcy (co trwa do dziś na Ukrainie) i uważają się za odrębny naród ruski (uznany w Polsce i na Słowacji). Gorale mają swojego przedstawiciela w Radzie Mniejszości Narodowych na Słowacji. Mają również prawo do nauczania w języku góralskim, który jednak nie został jeszcze skodyfikowany. Dialekty góralskie charakteryzują się głównie elementami języka polskiego i słowackiego (słowacki akcent na pierwszej sylabie) z dużą ilością tak zwanych karpatyzmów.

Linki zewnętrzne

• Marek Skawiński: Góralszczyzna polska. Tekst złożony do druku w piśmie „Podhalanin”, Związek Podhalan. Góralski serwis informacyjny 23 lutego 2014. zwiazek-podhalan.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-23)].
• Górale, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 693 .
• Góralszczyzna polska. Obszary grup etnograficznych. [Mapa etnograficzna rozmieszczenia grupy górali polskich w Beskidach]