IV rozbiór Polski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

IV rozbiór Polski – sformułowanie używane przez historiografię oraz publicystykę polską, a niekiedy też zagraniczną, na określenie kilku wydarzeń z historii Polski. Hasło „IV rozbiór Polski” ma podkreślać szczególnie negatywny wydźwięk dla Polski danego wydarzenia[1].

Współcześnie najczęściej określa się tym terminem podział państwa polskiego po jego upadku w 1939 roku w wyniku współdziałania dyplomatycznego i militarnego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i III Rzeszy.

Wydarzenia określane tym terminem[edytuj | edytuj kod]

W wyniku trzech rozbiorów, które miały miejsce w 1772, 1793 i 1795 roku, Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy, a jej terytorium zostało podzielone pomiędzy Rosję (zabór rosyjski), Prusy (zabór pruski) i Austrię (zabór austriacki). W okresie zaborów narodził się termin IV rozbiór Polski. Był on później kilkakrotnie używany w różnych okresach.

1815 rok – podział Księstwa Warszawskiego[edytuj | edytuj kod]

Podział Księstwa Warszawskiego

W okresie wojen napoleońskich Polacy odzyskali część terytorium zaboru pruskiego. Wyzwolony obszar został nazwany Księstwem Warszawskim. Terytorium te zostało w 1809 roku powiększone o obszar zaboru austriackiego. Jednak po klęsce Napoleona, obszar ten znalazł się pod kontrolą rosyjską. O jego dalszym losie miały zdecydować zwycięskie mocarstwa.

Na kongresie wiedeńskim z 1815 roku przywódcy europejscy podjęli decyzję o likwidacji Księstwa Warszawskiego. Ostateczny kształt nowych granic został w dwustronnych traktatach podpisanych przez Rosję z Austrią i Prusami 3 maja 1815 roku, a następnie włączonych do porozumienia końcowego, podpisanego 9 czerwca 1815 roku[2].

Uczestnicy kongresu w Wiedniu zdawali sobie sprawę, że podział Księstwa jest w rzeczywistości kolejnym rozbiorem Polski. Historyk Adam Zamoyski w swojej obszernej, wydanej po angielsku, pracy: „1815. Upadek Napoleona i Kongres Wiedeński” napisał: „Zaproszony do udziału w spotkaniu Castlereagh (minister spraw zagranicznych Anglii) wyraził zgodę, pod warunkiem, że będzie mógł zadeklarować publicznie wstręt, jakim napawa go sama koncepcja rozbioru Polski, gdyż nie chce przejść do historii jako człowiek uczestniczący w takim akcie”[2].

W polskiej historiografii zwykło się określać wydarzenia kongresu jako IV rozbiór Polski [3][4].

1918 rok – traktat brzeski[edytuj | edytuj kod]

W toku I wojny światowej 5 listopada 1916 roku cesarze Niemiec i Austrii zapowiedzieli powstanie Królestwa Polskiego (akt 5 listopada). Pod wpływem tej zapowiedzi na obszarze Królestwa Kongresowego, okupowanym przez państwa centralne, pojawiły się pierwsze od dawna polskie organy władzy, jak Rada Regencyjna. Równocześnie kształtowała się polska administracja i podporządkowane państwom centralnym wojsko.

Jednakże już pod koniec 1917 roku Austria i Niemcy dokonały zwrotu w swojej polityce. Zachęcone możliwością pozyskania zboża i surowców z obszaru Ukrainy postanowiły zawrzeć z Ukraińską Republiką Ludową porozumienie. Na mocy traktatu brzeskiego z 9 lutego 1918 roku władze ukraińskie w zamian za dostawy dla państw centralnych zostały uznane i przyłączono do ich terytoriów Chełmszczyznę i Podlasie, czyli część formalnie tworzącego się Królestwa Polskiego[1].

Wiadomość ta została oprotestowana przez niemal każdą opcję polityczną na ziemiach polskich. Polacy uznali traktat brzeski za zdradę i IV rozbiór Polski[5]. II Brygada Legionów wystąpiła zbrojnie przeciwko dotychczasowym sojusznikom – Austriakom, przekroczyła front i dołączyła do formowanego przy armii rosyjskiej II Korpusu Polskiego.

1939 rok – podział II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Podział Polski i Europy Wschodniej na podstawie paktu Ribbentrop-Mołotow

Terminem IV rozbiór Polski określa się też podział państwa polskiego po jego upadku w 1939 roku w wyniku współdziałania dyplomatycznego i militarnego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i III Rzeszy.

Terminu „IV rozbiór Polski” używali jeszcze przed wybuchem II wojny światowej dyplomaci radzieccy i niemieccy:

„Nie widzę dla nas innego wyjścia, jak czwarty rozbiór Polski.” –
Władimir Potiomkin – zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych ZSRR, 4 października 1938[6]

„Polacy czują się pewni siebie, bo liczą na poparcie Francji i Anglii i na pomoc materiałową Rosji, ale mylą się. Tak jak Hitler nie uważał za możliwe załatwić sprawy Austrii i Czechosłowacji bez zgody Włoch, tak nie myśli on dziś o tym, by załatwić spór polsko-niemiecki bez Rosji. Były już trzy rozbiory Polski; zobaczycie czwarty!” –
Karl-Heinrich Bodenschatzgenerał Luftwaffe i bliski współpracownik Hermanna Göringa, 6 maja 1939[7]

Bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej, 23 sierpnia 1939 roku, został podpisany pakt Ribbentrop-Mołotow, który był podstawą współdziałania III Rzeszy i ZSRR po wybuchu wojny.

1 września 1939 roku rozpoczęła się agresja III Rzeszy na Polskę, a 17 września – agresja ZSRR na Polskę. Najeźdźcy część okupowanego przez siebie terytorium II Rzeczypospolitej przekazali, wbrew prawu międzynarodowemu, innym państwom: Niemcy przekazały 21 listopada 1939 część terytorium Polski okupowanego przez Wehrmacht (Spisz i Orawa) Słowacji[a], ZSRR zaś część terytorium Polski okupowanego przez Armię Czerwoną (Wilno z okręgiem) przekazał 10 października 1939 Litwie[b]. Akty prawne rozporządzające terytorium II Rzeczypospolitej jako sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy i Rosję Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej[c].

Wobec wydarzeń po 17 września 1939 roku – podział państwa polskiego przez Rzeszę Niemiecką i ZSRR – sprzymierzone z Polską Wielka Brytania i Francja (które na napaść hitlerowską zareagowały 3 września formalnym wypowiedzeniem wojny Niemcom[d] bez podjęcia działań wojennych, tzw. „dziwna wojna”) ograniczyły się do słownego potępienia działań ZSRR, odmawiając uznania jakoby państwo polskie i jego rząd faktycznie przestały istnieć[8], jak uzasadniał napaść Mołotow[9].

Inne IV rozbiory Polski[edytuj | edytuj kod]

W powieści historycznej Księżna Łowicka Wacława Gąsiorowskiego jeden z bohaterów tak podsumowuje historię Polski po wojnach napoleońskich. „Trzy były rozbiory stanisławowskie, czwarty Tylża, piąty po roku dziewiątym, szósty teraz – wiedeński[10]

W późniejszych okresie IV rozbiorem Polski określano m.in. układ w Locarno. IV albo V rozbiorem Polski określano niekiedy konferencje w Teheranie, konferencje w Jałcie, Okrągły Stół czy przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Często rzucenie hasła „IV rozbiór Polski” ma podkreślać szczególnie negatywny wydźwięk dla Polski danego wydarzenia, jednak najczęściej nie jest to adekwatne określenie[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Tzw. układ Ribbentrop-Černák (poseł Słowacji w Berlinie) zawarty 21 listopada 1939 w Berlinie.
  2. Pakt o pomocy wzajemnej ZSRR-Litwa i o stacjonowaniu Armii Czerwonej na Litwie zawarty w Moskwie przez Wiaczesława Mołotowa i Juozasa Urbszysa 10 października 1939. W wykonaniu jego postanowień armia litewska wkroczyła do Wilna w nocy 27/28 października 1939, rozpoczynając litewską okupację miasta (do 15 czerwca 1940, gdy ponownie zostało ono zajęte przez Armię Czerwoną). Sławomir Dębski Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, Warszawa 2007, wyd. II poprawione, Polski Instytut Spraw MiędzynarodowychISBN 978-83-89607-08-9​, s. 244.
  3. Naruszały też szereg innych umów: jak Traktat wersalski w części III opisującej granice Niemiec, Pakt Brianda-Kellogga i Deklaracja polsko-niemiecka o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934 – ze strony Rzeszy czy Traktat ryski (1921), Pakt o nieagresji Polska – ZSRR (1932) i Pakt Ligi Narodów – ze strony ZSRR.
  4. Było to zagwarantowane w dwustronnych umowach z Polską (polsko-francuski traktat gwarancyjny z 1 grudnia 1925 oraz polsko-brytyjski układ sojuszniczy z 25 sierpnia 1939).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c https://kurierhistoryczny.pl/artykul/ile-bylo-iv-rozbiorow-polski,469.
  2. a b https://passa.waw.pl/artykul/kongres-wiedenski-i-czwarty-rozbior-polski,4583.
  3. Jerzy Topolski Historia Polski od czasów najdawniejszych do 1990 roku. Wyd. Kopia, 1996. Str. 206
  4. Adam Kersten, Tadeusz Łepkowski Historia dla klasy II liceum ogólnokształcącego. Wyd. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1968. Str 311.
  5. https://kultura.gazetaprawna.pl/artykuly/1103419,polacy-uznali-pokoj-brzeski-z-1918-r-za-iv-rozbior-polski.html.
  6. A. Bregman „Najlepszy sojusznik Hitlera”, Londyn 1981, s. 12, za Coulondre R. „De Stalin a Hitler”, Paris 1950 s. 165.
  7. A. Szymański „Rozmowa z Bodenschatzem”, „Wiadomość” nr 394 z 18.10.1953.
  8. Jerzy Łojek, Agresja 17 września 1939, PAX, Warszawa 1990. Tekst noty rządu brytyjskiego (s. 192) i francuskiego (s. 193), omówienie (s. 120–123).
  9. Nota rządu ZSRR z 17.09.1939.
  10. https://polona.pl/item/ksiezna-lowicka-powiesc-historyczna-z-xix-wieku-t-1,MzA4Mzc3NDM/21/#info:metadata.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]