Wielkie Księstwo Poznańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy pruskiej prowincji. Zobacz też: Poznańskie.
Wielkie Księstwo Poznańskie
Großherzogtum Posen
Księstwo Warszawskie 1815–1848 Prowincja Poznańska
Flaga Wielkiego Księstwa Poznańskiego
Herb Wielkiego Księstwa Poznańskiego
Flaga Wielkiego Księstwa Poznańskiego Herb Wielkiego Księstwa Poznańskiego
Położenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego
Język urzędowy polski i niemiecki
Stolica Poznań
Ustrój polityczny autonomiczna monarchia w składzie Prus
Ostatnia głowa państwa Wielki książę (ostatni)
cesarz Wilhelm II Hohenzollern
W jego imieniu książę-namiestnik Antoni Radziwiłł (1815–1831)
Ostatni szef rządu Kanclerz II Rzeszy (ostatni)
Friedrich Ebert
Powierzchnia
 • całkowita

28 951¹ km²
Liczba ludności (1815)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

776 000
26,8 osób/km²
Utworzenie i Upadek Utworzenie – kongres wiedeński, 1815. Upadek – zniesienie autonomii i utworzenie Prowincji Poznańskiej
Strefa czasowa UTC +1
Mapa Wielkiego Księstwa Poznańskiego
Wielkie Księstwo Poznańskie w 1815 roku
Herb wielki Księstwa
Mapa Wielkiego Księstwa Poznańskiego 1820 r. (miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Poznaniu)

Wielkie Księstwo Poznańskie 1815–1848 (dawniej Wielkie Księstwo Poznańskie, niem. Großherzogtum Posen, fr. Grand Duché de Posnanie) – autonomiczne księstwo, wchodzące w skład Prus (pozostające – z wyjątkiem lat 1848–1851 – obok Prus Zachodnich i Wschodnich, poza Związkiem Niemieckim[1]), powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego, mające w zamierzeniu mocarstw zaspokoić narodowe dążenia wielkopolskich Polaków w związku z odłączeniem decyzją kongresu terytorium Wielkopolski od reszty terytorium Księstwa Warszawskiego, które otrzymało status Królestwa Polskiego, państwa konstytucyjnego, związanego jedynie unią personalną z Imperium Rosyjskim. Po powstaniu listopadowym w Królestwie Polskim, popartym przez Poznańczyków, autonomia Księstwa została ograniczona w 1831 r., a po powstaniach wielkopolskich z 1846 i 1848 – całkowicie zniesiona. Administracja pruska bez żadnego aktu prawnego zmieniła nazwę na Prowincja Poznańska (Provinz Posen)[2], ale w użyciu społecznym nadal pozostawała nazwa Wielkie Księstwo Poznańskie (choć polskie elity polityczne również używały nowej nazwy). Nazwa ta pozostała w pełnej tytulaturze królów Prus, a następnie cesarzy niemieckich aż do abdykacji Wilhelma II.

Wielcy książęta poznańscy[edytuj]

  1. Fryderyk Wilhelm III Pruski, król Prus
  2. Fryderyk Wilhelm IV Pruski, król Prus
  3. Wilhelm I Pruski, cesarz niemiecki
  4. Fryderyk III Pruski, cesarz niemiecki
  5. Wilhelm II Pruski, cesarz niemiecki

Terytorium i ludność[edytuj]

Obszar wielkiego księstwa obejmował zachodnią część podzielonego między Prusy i Rosję Księstwa Warszawskiego (z części wschodniej utworzono Królestwo Polskie), czyli Wielkopolskę bez jej wschodniej części oraz Kujawy. Obszar księstwa obejmował 28 951 km², siedzibą władz został Poznań.

Wielkie Księstwo Poznańskie zamieszkiwało w 1815 około 779 tys. osób, a pierwszy urzędowy spis ludności w Księstwie z 1816 wykazał zwiększenie populacji do 820 176 osób, głównie Polaków, a także Niemców i Żydów.

Podział administracyjny w latach 1819–1918[edytuj]

Utworzona w 1815 roku prowincja odziedziczyła podział na powiaty dokonany w 1796 roku w Prusach Południowych i zachowany z niewielkimi zmianami w czasach Księstwa Warszawskiego. Po kilku zmianach w latach 1815–1819 powstał trwały podział na rejencje i powiaty, który utrzymał się do reformy z 1887, kiedy zwiększono liczbę powiatów z 26 do 42. Podział z 1887 r. przetrwał do roku 1918.

(W tym czasie nazwy powiatów pisano wielką literą.)

Ustrój[edytuj]

Ogłoszenie Fryderyka Wilhelma III o przyszłej konstytucji Wielkiego Księstwa Poznańskiego 1815 r. (miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Poznaniu)
strona 1
strona 2

Władcą księstwa był król pruski, reprezentowany przez księcia-namiestnika (przez cały okres istnienia tego urzędu był nim Antoni Henryk Radziwiłł). Pełnił on przede wszystkim funkcje reprezentacyjne i honorowe. Nadzór nad administracją państwową sprawował mianowany przez rząd w Berlinie naczelny prezes księstwa. W 1824 powołano dodatkowo Sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego, który miał jednak jedynie charakter doradczy. Pierwsza sesja tego sejmu miała miejsce dnia 21 października 1827 roku, a ostatnia (siódma) – 9 lutego 1845 roku. Jego marszałkiem wybrany został ks. ordynat Antoni Sułkowski z Rydzyny. W jego skład wchodzili posłowie, wybrani przez właścicieli dóbr ziemskich (było ich 22), posłowie wybierani przez właścicieli dóbr miejskich (16) oraz posłowie wybierani pośrednio przez mieszkańców gmin wiejskich (8). Oprócz tego w skład sejmu wchodzili nieliczni członkowie dziedziczni.

Administracyjnie księstwo podzielono na rejencje poznańską i bydgoską, te zaś na 26 powiatów, w których władzę sprawowali landraci.

Historia[edytuj]

Fragment Patentu króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III z 15 maja 1815 r. ustanawiający Wielkie Księstwo Poznańskie
Objęcie przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III władzy w Wielkim Księstwie Poznańskim, 1815 r. (miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Poznaniu)
strona 1
strona 2
Do Mieszkańców Wielkiego Xięztwa Poznańskiego
strona 1
strona 2
strona 3

Powstałe w wyniku realizacji artykułu 1 Umowy rosyjsko-pruskiej z 3 maja 1815 roku i potwierdzonego artykułem 2 Aktu Końcowego Kongresu wiedeńskiego z dnia 9 czerwca 1815 roku, oddzielającego ziemie zachodniej Wielkopolski i Kujaw od reszty Księstwa Warszawskiego i wcielone do Królestwa Prus Patentem króla Fryderyka Wilhelma III w dniu 15 maja 1815 roku. 3 sierpnia 1815 roku w Poznaniu odbyła się uroczystość złożenia królowi Prus hołdu przez mieszkańców nowo utworzonego księstwa wobec reprezentującego króla namiestnika – ks. Antoniego Henryka Radziwiłła. Pierwszym Naczelnym Prezesem administracji księstwa w latach 1815–1824 był Joseph von Zerboni di Sposetti. Deklarowana w 1815 dwujęzyczność księstwa miała, w zamierzeniu monarchy, zaspokoić narodowe aspiracje wielkopolskich Polaków. Nie była ona jednak nigdy ściśle respektowana, a ponowny proces germanizacji rozpoczął się od samego początku istnienia Księstwa. Poparcie przez społeczeństwo polskie powstania listopadowego dało Prusom pretekst do likwidacji autonomii Księstwa. W 1831 zlikwidowano urząd księcia-namiestnika, podporządkowując Wielkie Księstwo mianowanemu z Berlina prezesowi naczelnemu. Proces odgórnej germanizacji uległ wówczas nasileniu, osiągając apogeum po zjednoczeniu Niemiec w 1871 r.

Formalnie autonomia przestała istnieć w 1848 r., gdy Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe przemianowało Wielkie Księstwo Poznańskie na Prowincję Poznańską (aczkolwiek nie miało do tego prawa). Natomiast Wielkie Księstwo jako twór polityczny zniknęło, gdy w konstytucji Prus z 5 grudnia 1848 nie znalazł się zapis o jego istnieniu.

Polskie organizacje w Wielkim Księstwie Poznańskim[edytuj]

Sławni ludzie z Księstwa[edytuj]

(w porządku alfabetycznym)

Polacy[edytuj]

  • Stanisław Adamski (1875–1967), ksiądz, działacz społeczny i polityczny, m.in. Związku Katolickich Towarzystw Robotników Polskich, założyciel i redaktor tygodnika „Robotnik”
  • Tomasz K. Bartkiewicz (1865–1931), kompozytor i organista, współzałożyciel Związku Kół Śpiewackich
  • Ryszard Berwiński (1819–1879), poeta, członek Towarzystwa Literacko – Słowiańskiego we Wrocławiu, tłumacz i folklorysta
  • Hipolit Cegielski (1815–1868), przemysłowiec, działacz społeczny i kulturalny
  • Dezydery Chłapowski (1788–1879), generał, działacz gospodarczy i polityczny
  • Bernard Chrzanowski (1861–1944), działacz społeczny i polityczny, prezes Związku Sokołów Wielkopolskich
  • August Cieszkowski (1814–1894), filozof, działacz społeczny i polityczny, jeden z założycieli Ligi Polskiej, współtwórca i prezes PTPN
  • Czesław Czypicki (1855–1926), mecenas z Koźmina, działacz towarzystw śpiewaczych
  • Bolesław Dembiński (1833–1914), kompozytor i organista, działacz towarzystw śpiewaczych
  • Franciszek Dobrowolski (1830–1896), dyrektor teatru, redaktor „Dziennika Poznańskiego”
  • Tytus Działyński (1796–1861), działacz polityczny, mecenas sztuki
  • Ewaryst Estkowski (1820–1856), pedagog, działacz oświatowy, redaktor „Szkoły Polskiej”
  • Maksymilian Jackowski (1815–1905), sekretarz generalny Centralnego Towarzystwa Gospodarczego, patron kółek rolniczych
  • Kazimierz Jarochowski (1828–1888), historyk, publicysta „Dziennika Poznańskiego”, współzałożyciel PTPN
  • Józef Kościelski (1845–1911), poseł i działacz polityczny, współtwórca stowarzyszenia Straż
  • Konstanty Kościński, autor Przewodnika po Poznaniu i Wielkim Księstwie Poznańskiem (Poznań 1909)
  • Antoni Kraszewski (1797–1870), polityk ziemiański i poseł
  • Józef Krzymiński (1858–1940), lekarz, działacz społeczny i polityczny, poseł do parlamentu z ramienia ludowców
  • Karol Libelt (1807–1875), filozof, działacz polityczny i społeczny, prezes PTPN
  • Jan Maciaszek (1876–1932), adwokat, działacz narodowy, członek Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu, jeden z przywódców powstania wielkopolskiego, pierwszy polski prezydent Bydgoszczy
  • Karol Marcinkowski (1800–1848), lekarz, działacz społeczny, inicjator budowy Bazaru w Poznaniu
  • Władysław Marcinkowski (1858–1947), rzeźbiarz, twórca pomnika J.Słowackiego w Miłosławiu oraz rzeźb w konkatedrze św. Stanisława Biskupa w Ostrowie Wielkopolskim
  • Teofil Matecki (1810–1886), lekarz, działacz społeczny, członek PTPN, inicjator wystawienia pomnika Mickiewicza w Poznaniu
  • Maciej Mielżyński (1799–1870), działacz społeczny, inicjator budowy Bazaru w Poznaniu
  • Seweryn Mielżyński (1805–1872), działacz polityczny, malarz, kolekcjoner dzieł sztuki, uczestnik powstań narodowych
  • Ludwik Mierosławski (1814–1878), generał, pisarz i poeta, działacz polityczny i narodowościowy, a także historyk wojskowości
  • Jędrzej Moraczewski (1802–1855), historyk (przedstawiciel lelewelowskiej szkoły historycznej), publicysta, działacz społeczny
  • Ludwik Mycielski (1854–1926), prezes Rady Narodowej w 1913
  • Andrzej Niegolewski (1787–1857), pułkownik, uczestnik kampanii napoleońskich, poseł, udziałowiec spółki Bazar w Poznaniu
  • Władysław Niegolewski (1819–1885), liberalny polityk i poseł, powstaniec z lat 1848, 1848 i 1863, współzałożyciel TCL i CTG
  • Władysław Oleszczyński (1808–1866), rzeźbiarz, twórca pomnika Mickiewicza w Poznaniu
  • Władysław Piórek (1852–1926), lekarz, działacz narodowy i społeczny w Bydgoszczy
  • Gustaw Potworowski (1800–1860), założyciel Kasyna w Gostyniu, działacz Ligi Polskiej
  • Edward Raczyński (1786–1845), konserwatywny polityk, mecenas sztuki, fundator biblioteki
  • Antoni Radziwiłł (1775–1833), książę, namiestnik Wielkiego Księstwa Poznańskiego, konserwator Uniwersytetu Jagiellońskiego z ramienia Prus
  • Karol Rzepecki (1865–1931), księgarz, działacz społeczny i polityczny, redaktor „Sokoła”
  • Emilia Sczaniecka (1804–1896), działaczka społeczna i narodowościowa, organizatorka kobiet w Księstwie
  • Walenty Stefański (1813–1877), księgarz, działacz polityczny, jeden z organizatorów Ligi Polskiej
  • Florian Stablewski (1841–1906), arcybiskup poznańsko-gnieźnieński, poseł do sejmu pruskiego
  • Antoni Stychel (1859–1935), ksiądz i poseł, prezes Związku Katolickich Towarzystw Robotników Polskich
  • Augustyn Szamarzewski (1832–1891), działacz społeczny, patron polskich spółek zarobkowych
  • Roman Szymański (1840–1908), działacz polityczny, publicysta, redaktor „Orędownika”
  • Walenty Śmigielski (1849–1906), ksiądz, działacz niepodległościowy i gospodarczy, budowniczy konkatedry w Ostrowie Wielkopolskim, autor „Wspomnień z Kulturkampfu 1875-1878”
  • Aniela Tułodziecka (1853–1932), działaczka oświatowa Towarzystwa Warta
  • Emil Warmiński (1881–1909), lekarz, założyciel i animator polskich organizacji patriotycznych i gospodarczych w Bydgoszczy
  • Piotr Wawrzyniak (1849–1910), ksiądz, działacz gospodarczy i oświatowy, patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych
  • Leon Wegner (1824–1873), ekonomista, historyk, jeden z twórców PTPN
  • Teofil Wolicki (1768–1829), arcybiskup poznańsko-gnieźnieński

Niemcy[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Juliusz Bardach i Monika Senkowska-Gluck (red.): Historia państwa i prawa Polski, Tom III od rozbiorów do uwłaszczenia. Warszawa: PWN, 1981, s. 601. ISBN 8301026588.
  2. Juliusz Bardach i Monika Senkowska-Gluck (red.): Historia państwa i prawa Polski, Tom III od rozbiorów do uwłaszczenia. Warszawa: PWN, 1981, s. 599. ISBN 8301026588.
  3. a b c Starostwo Powiatowe w Buku. Narodowe Archiwum Cyfrowe. [dostęp 2014-12-29].

Bibliografia[edytuj]

  • Konstanty Kościński, Przewodnik pod Poznaniu i Wielkim Księstwie Poznańskiem, Poznań 1909
  • Jerzy Kozłowski, Administracja Wielkopolski pod pruskim zaborem 1793-1918, Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Poznaniu, Wydawnictwo Terra, Poznań 2000

Linki zewnętrzne[edytuj]