Zabór austriacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Zabór austriacki – ziemie dawnej Rzeczypospolitej zajęte w wyniku rozbiorów przez monarchię Habsburgów, potocznie określaną jako Austrię.

Obszar ziem dawnej Rzeczypospolitej pod władztwem cesarza z dynastii Habsburgów, zmieniał się na przestrzeni lat, tj. od pierwszego rozbioru w 1772 do chwili odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918.

Zajęcie Spisza[edytuj]

W 1769 Austria zajęła ziemie Spisza, objęte zastawem spiskim.

Zajęcie części Podhala[edytuj]

W 1770 Austria zagarnęła część Podhala, obejmującą południowe części starostw czorsztyńskiego, nowotarskiego i nowosądeckiego.

I rozbiór Polski – 1772[edytuj]

W jego wyniku Austria zajęła, jako Galicję Wschodnią: województwo ruskie, okolice Zamościa i południową Małopolskę, część Podola i Wołynia (około 83 tys. km² i 2,65 miliona ludzi).

Wojska austriackie przekroczyły granicę 14 maja 1772. Ponieważ wstępne ustalenia co do przebiegu granic zaborów nie były dokładne, armia próbowała zająć jak największe terytorium. Granica z Rosją miała przebiegać na rzece Podhorce. Jednak wojskowi, nie mogąc znaleźć rzeki o tej nazwie (przypuszczalnie chodziło o Seret), doszli aż do Zbrucza.

Praktycznie nigdzie nie natrafiono na opór, z wyjątkiem Lwowa, okupowanego od kilku lat przez wojska rosyjskie. Mimo że traktaty graniczne podpisano 5 sierpnia, wojska rosyjskie opuściły Lwów dopiero 15 września, i tego dnia wkroczyły do niego wojska austriackie pod dowództwem generała Andreasa Hadika de Futaka. 16 września opuścili Lwów żołnierze polskiej armii koronnej.

Pod koniec 1772 ogłoszono wywód uzasadniający prawa Austrii do tych ziem. Autorami wywodu byli hofrat Teodor Antoni Rosenthal, kustosz Adam Kollar i rektor Josef Benczura, a nosił on tytuł Wywód poprzedzający prawa Korony Węgierskiej do Rusi Czerwonej i Podola, tak jako Korony Czeskiej do Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego.

II rozbiór Polski – 1793[edytuj]

Austria nie brała udziału w drugim rozbiorze, ponieważ była zajęta wojną z rewolucyjną Francją.

III rozbiór Polski – 1795[edytuj]

Trzeci rozbiór objął, jako Galicja Zachodnia: północną Małopolskę z Kielcami, Radomiem i Lublinem oraz wschodnie Mazowsze (około 47 tys. km² i 1,5 miliona ludzi).

Późniejsze zmiany[edytuj]

W 1809 zabór austriacki utracił na rzecz Księstwa Warszawskiego wszystkie ziemie III zaboru oraz część I zaboru (cyrkuł zamojski), a na rzecz Rosji oddano obwód tarnopolski (pokój w Schönbrunn). W 1815 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego powrócił do Cesarstwa Austrii. Po klęsce Napoleona I w 1815 z terenów Księstwa utworzono Królestwo Polskie, okręg tarnopolski natomiast wrócił do zaboru austriackiego. Także w 1815 utworzono wokół Krakowa Wolne Miasto, które w 1846 włączono do Austrii. Od 1867 na obszarze zaboru austriackiego istniała autonomia galicyjska, w której Polacy mieli największą swobodę językową i kulturalną spośród zaborów, aż do momentu uzyskania niepodległości.

W czasie I wojny światowej Austro-Węgry wspólnie z Niemcami zajęły dawne Królestwo Polskie. Austro-Węgry okupowały wówczas tereny Kielecczyzny i Lubelszczyzny (Generalne Gubernatorstwo Lubelskie).

Po I wojnie światowej Polska odzyskała cały zabór austriacki, z wyjątkiem większości Spisza.

Historia zaboru austriackiego[edytuj]

Austria była państwem, które wzięło udział w dwóch rozbiorach Polski: pierwszym (1772) i trzecim (1795). Obszar zabrany przez Austriaków stanowił 11% terytorium Polski w granicach z 1772. Zamieszkiwało go 3,8 miliona ludności. Nosił nazwę Królestwa Galicji i Lodomerii, zwykle jednak określa się go krótko Galicją.

Po przegranej wojnie z Księstwem Warszawskim (1809) Cesarstwo Austrii musiało zrezygnować z terenów zajętych w czasie III zaboru. Po kongresie wiedeńskim z odłączonych od Księstwa Warszawskiego Krakowa i najbliższych okolic utworzono Wolne Miasto Kraków, które poddano wspólnemu nadzorowi trzech państw zaborczych: Rosji, Prus i Austrii. Obejmowała ona obszar liczący 1164 km² z 88 tysiącami mieszkańców.

Po upadku powstania listopadowego mocarstwa rozbiorowe postanowiły znaleźć pretekst, który usprawiedliwiłby zlikwidowanie Wolnego Miasta Krakowa. Dogodnym momentem stał się wybuch powstania krakowskiego w 1846 (miał to być ogólnonarodowy zryw przygotowany na emigracji przez Towarzystwo Demokratyczne Polskie). Po jego klęsce przyłączono Wolne Miasto do Galicji.

Kilka dni przed rozpoczęciem powstania 19 lutego 1846 doszło do masowych pogromów ludności ziemiańskiej, urzędników dworskich i rządowych oraz księży (tzw. rzezi galicyjskiej). W okolicach Jasła na ich czele stał chłop Jakub Szela. Poprawę warunków życia pracujących na roli przyniosła dopiero w 1848 Wiosna Ludów. Wtedy to gubernator Galicji Franz Stadion podjął decyzje o zniesieniu pańszczyzny, uprzedzając tym samym rozporządzenie wydane przez cesarza Ferdynanda I. Chłopi otrzymali ziemię na własność. Z biegiem czasu rozpoczęli dalsze działania, mające na celu polepszenie swojej sytuacji. Przejawem tego było m.in. powstanie nowych organizacji, które miały reprezentować sprawy chłopów.

Pod koniec lat 60. i na początku lat 70. XIX wieku Galicja otrzymała autonomię (w granicach Austro-Węgier). Powołano do życia m.in. Sejm Krajowy i Radę Krajową. Do szkół, urzędów i sądów wprowadzono język polski. Zasiadający w rządzie minister – Polak – miał prawo opiniowania projektów postanowień mających związek z Galicją. Nie brakowało w rządzie ministrów polskich zajmujących się różnorakimi resortami, dwukrotnie zaś Polacy byli premierami. Również Polak stał na czele prowincjonalnej administracji Galicji. Większość ziem pozostających pod zaborem austriackim była zacofana gospodarczo. Rozwijała się natomiast w Galicji polska oświata, nauka i kultura ze swobodą, dużo większą niż w innych zaborach. Autonomia w Galicji dała Polakom warunki najkorzystniejsze od czasów Królestwa Polskiego.

Powstawały tu liczne polskie organizacje polityczne. Od 1869 działała w Krakowie konserwatywna grupa, której członków zwano Stańczykami. Jej działaczami byli m.in.: Stanisław Tarnowski, Józef Szujski i Michał Bobrzyński. Zachowując lojalność wobec Austro-Węgier, pragnęli oni jednocześnie rozwoju kulturalnego Galicji. Krytykowali działalność konspiracyjną oraz byli przeciwni przeprowadzaniu jakichkolwiek demonstracji. W 1895 na kongresie w Rzeszowie utworzono chłopskie Stronnictwo Ludowe. W swoim programie domagało się ono poszanowania przez zaborcę praw obywatelskich, reformy prawa wyborczego oraz rozwoju oświaty. W 1903 zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe. W 1897 we Lwowie powstało Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (zwane później endecją) z Romanem Dmowskim na czele.

W Galicji, podobnie jak w pozostałych zaborach, tworzyły się również organizacje robotnicze, np. Galicyjska Partia Socjaldemokratyczna (1892).

Ciekawostki[edytuj]

W zaborze austriackim, inaczej niż w pozostałych dwóch zaborach, obowiązywał ruch lewostronny.

Zobacz też[edytuj]

Literatura[edytuj]