Ilex guayusa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ilex guayusa
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd ostrokrzewowce
Rodzina ostrokrzewowate
Rodzaj ostrokrzew
Nazwa systematyczna
Ilex guayusa Loes.
Nova Acta Acad. Caes. Leop.-Carol. German. Nat. Cur. 78: 310 1901[2]

Ilex guayusa – gatunek drzewa z rodziny ostrokrzewowatych, rosnący w lasach równikowych Amazonii. Jeden z trzech znanych gatunków ostrokrzewu zawierających kofeinę. Liście guayusa po wysuszeniu są zaparzane, jak herbata – napar z nich ma działanie stymulujące[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Wiecznie zielone, dwupienne drzewo osiągające 6-30 metrów wysokości. Liście ma jajowate, eliptyczne, podłużne lub lancetowate; 7-22 cm długości, 2,5–7 cm szerokości, o brzegach gładkich, lub ząbkowanych. Kwiaty są małe i białe, zebrane w baldachy. Owoce są kuliste i czerwone, 6-7 mm średnicy[4].

Rozmieszczenie i siedliska[edytuj | edytuj kod]

I. guayusa pochodzi z obszarów górnej Amazonii położonych na terenie Ekwadoru, Perui Południowej Kolumbii, między 200-2000 m n.p.m. Znaleziono go jednak również w Boliwii, w 1939 roku. Jest częścią szaty roślinnej wiecznie zielonych liściastych lasów pogórza Andów, zwłaszcza tych zdominowanych przez palmy z rodzaju Dictyocaryum. Gatunek ten rzadko występuje w stanie dzikim i znany jest prawie wyłącznie jako roślina uprawna (zwłaszcza w ekwadorskich prowincjach Napo i Pastaza)[5].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Uprawa krzewów Ilex guayusa

Gatunek ten występuje dziko i jest uprawiany na piaszczysto-gliniastych glebach o pH 4,34–5,01, o niskiej pojemności kationowej i wysokiej zawartości metali. Preferuje lasy nizinne i neotropikalną dżunglę pogórza, gdzie warunki gleby, opady i wilgotność są najbardziej odpowiednie dla jego rozwoju. I. guayusa przede wszystkim rozmnaża się wegetatywnie przez odrosty. W początkowych etapach wzrostu Ilex guayusa rośnie jak krzew i dopiero, gdy otrzyma większą ilość światła, wyrasta w drzewo.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze świadectwo ludzkiego wykorzystania gatunku to 1500-letni pęczek liści guayusa znaleziony w grobie w boliwijskich Andach, daleko poza granicami naturalnego zasięgu tej rośliny.

Ojciec Juan Lorenzo Lucero pisał w 1683 roku o powszechnym zwyczaju spożywania suszonych liści guayusa przez Indian Jivaro w formie naparu[6].

W XVIII wieku, kilku innych misjonarzy w Kolumbii, Ekwadorze i Peru donosiło o wykorzystaniu roślin, a niektórzy z nich również o spożywaniu naparu, ze względu na lecznicze i pobudzające właściwości rośliny.

Jezuici wiedzieli o leczniczym zastosowaniu guayusa i podobnie, jak w przypadku yerba mate, prowadzili hodowle i handlowali nią aktywnie[7].

Liście ostrokrzewu guayusa

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Liście Ilex guayusa wykorzystane do przyrządzania naparu, zwłaszcza w Ekwadorze, Peru i Kolumbii. Po zbiorze liście się suszy, co pozwala na uzyskanie właściwego smaku.

Indianie Jiwaro w Ekwadorze i Peru, przygotowują napój z liści i spożywają go w dużych ilościach podczas ceremonii przedświtu, które obejmują również wywoływanie wymiotów, aby wypłukać z układu pokarmowego nadmiar napoju i nie pochłonąć zbyt dużo kofeiny. Rytualne użycie przez Kichwa polega na piciu naparu guayusa w celu zwiększenia zdolności koncentracji i sprawności fizycznej przed polowaniem, a także wywoływanie świadomych snów pomagających przepowiedzieć przyszłość. To wierzenie wynika prawdopodobnie z działania guayusa na ludzki organizm - teanina zawarta w liściach pobudza układ nerwowy do działania pozwalając zachować czujność i ostrość umysłu[potrzebny przypis].

Guayusa również spożywana w czasie świąt i lokalnych festiwali jako forma integracji międzyludzkiej, zwłaszcza przez plemię Kichua w Ekwadorze.

Skład chemiczny[edytuj | edytuj kod]

Suszone liście Ilex guayusa.

Liście Guayusa zawierają kofeinę (1,73–3,48 %), teobrominę i inne dimetyloksantyny (między innymi paraksantynę i teofilinę). Zawierają również między innymi L-teaninę, kwas galusowy, guanidynę, kwas izomasłowy, kwas nikotynowy, kwas askorbinowy, ryboflawinę, cholinę, pirydoksynę, triterpeny, kwas chlorogenowy i cukry.

Zobacz również[edytuj | edytuj kod]

  • Ostrokrzew paragwajski, zwany yerba mate (Ilex paraguariensis) - południowoamerykański gatunek ostrokrzewu, z którego przygotowuje się napój Mate.
  • Ilex vomitoria, zwany Yaupon - północnoamerykański gatunek ostrokrzewu używany będący jedyną natywną rośliną zawierająca kofeinę na terenie Ameryki Północnej
  • Ilex kudingcha, zwany Kuding - azjatycki ostrokrzew wykorzystywany do przygotowywania napoju kǔdīng chá.
  • Indianie Jiwaro
  • Teobromina

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001.... [dostęp 2018-10-25].
  2. Ilex guayusa Loes.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-10-25].
  3. Ecuador's "Superleaf" Tea: Could It Replace Your Afternoon Coffee? | Nat Geo Food, news.nationalgeographic.com [dostęp 2018-10-25].
  4. Monographia Aquifoliacearum, www.ville-ge.ch [dostęp 2018-10-25] (fr.).
  5. W.H. Lewis, E.J. Kennelly, G.N. Bass, H.J. Wedner i inni. Ritualistic use of the holly Ilex guayusa by Amazonian Jivaro Indians. „Journal of Ethnopharmacology”. 33 (1-2), s. 25-30, 1991-05. Elsevier BV. DOI: 10.1016/0378-8741(91)90156-8. ISSN 0378-8741 (ang.). 
  6. Victor Manuel Patino. Guayusa, a neglected stimulant from the eastern andean foothills. „Economic Botany”. 22 (4), s. 311-316, 1968-10. Springer Nature. DOI: 10.1007/bf02908125. ISSN 0013-0001 (ang.). 
  7. Amazonian Guayusa Ilex guayusa Loes A Historical and Ethnobotanical Overview [dostęp 2018-10-25].