Jan Sarkander

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: innych świętych o imieniu Jan.
Święty
Jan Sarkander
prezbiter, męczennik
Ilustracja
Figura przedstawiająca św. Jana Sarkandra (kościół św. Maurycego w Ołomuńcu,
artysta Jiří Antonín Heinz)
Data i miejsce urodzenia 20 grudnia 1576
Skoczów
Data i miejsce śmierci 17 marca 1620
Ołomuniec
Beatyfikacja 6 maja 1860
Rzym
przez Piusa IX
Kanonizacja 21 maja 1995
Ołomuniec
przez św. Jana Pawła II
Wspomnienie 30 maja
Atrybuty w sutannie, z palcem na ustach lub kluczem w ręku (tajemnica spowiedzi)
Patron Moraw, Śląska, diecezji bielsko-żywieckiej, dobrej spowiedzi, spowiedników
Szczególne miejsca kultu Katedra św. Wacława w Ołomuńcu,
Kaplica św. Jana Sarkandra w Ołomuńcu,
Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Skoczowie,
Muzeum Jana Sarkandra w Skoczowie
Proboszcz parafii św. Jakuba Starszego w Boskovicach
Okres sprawowania 1613–1616
Proboszcz parafii św. Anny w Holeszowie
Okres sprawowania 1616–1620
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Diakonat 19 marca 1609
Prezbiterat 22 marca 1609
Przyczyna śmierci morderstwo
Miejsce spoczynku Katedra św. Wacława w Ołomuńcu
Tytuł naukowy doktor filozofii,
doktor teologii
Edukacja Uniwersytet Karola w Pradze,
Karl-Franzens-Universität Graz
Rodzice Grzegorz Maciej Sarkander,
Helena z d. Górecka
Małżeństwo Anna Plachetská
Krewni i powinowaci ks. Mikołaj Sarkander (brat)

Jan Sarkander (w niektórych publikacjach również Johann Fleischmann[1]; ur. 20 grudnia 1576 w Skoczowie, zm. 17 marca 1620 w Ołomuńcu) – prezbiter, męczennik, święty Kościoła katolickiego, patron Moraw, Śląska, diecezji bielsko-żywieckiej[2] oraz dobrej spowiedzi.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się na Śląsku cieszyńskim w Skoczowie. Był synem Grzegorza Macieja Sarkandra i Heleny z domu Góreckiej herbu Kornicz[3] oraz bratem Wacława, Pawła i Mikołaja, który później również został kapłanem[a]. Miał również przyrodniego brata Mateusza, gdyż matka jego po śmierci pierwszego małżonka Welczowskiego (czes. Vlčovský) wyszła za mąż po raz drugi[4]. Sakrament chrztu przyjął w kościele Znalezienia Krzyża Świętego w Skoczowie z rąk ks. Jerzego Kistki[3].

Mając 13 lat stracił ojca. Matka, przypuszczalnie ze względów finansowych, zdecydowała się z rodziną opuścić Księstwo Cieszyńskie i przenieść się do Příboru na Morawach. Tam uczył się w katolickiej szkole parafialnej. Ukończył niższe studia w kolegium jezuickim w Ołomuńcu, a następnie rozpoczął w 1597 studia filozoficzne na ołomunieckiej akademii, przenosząc się po jej zamknięciu w 1599 do Pragi[5]. W latach 1600–1603 kontynuował studia filozoficzne na Uniwersytecie Karola w Pradze, otrzymując 9 maja 1603 tytuł doktora nauk filozoficznych. 6 września 1604 rozpoczął jezuickie studia teologiczne na Uniwersytecie w Grazu, przerywając je w 1606[5], na skutek ślubu[b] 3 września z luteranką Anną Plachetską, która niebawem w 1607 zmarła[6]. Powróciwszy po jej śmierci na przerwane studia, 21 grudnia 1607 uzyskał stopień doktora nauk teologicznych, a dzień później przyjął w Kromieryżu niższe święcenia kapłańskie z rąk biskupa ołomunieckiego kard. Franciszka Dietrichsteina. 20 grudnia 1608 w Ołomuńcu przyjął święcenia subdiakonatu z rąk biskupa Jana Civalliego, a 19 marca 1609 święcenia diakonatu. Trzy dni później 22 marca w kościele Apostołów Piotra i Pawła w Brnie przyjął święcenia prezbiteratu[7].

Początkowo pracował jako wikariusz w parafii św. Piotra i Pawła w Jaktarze koło Opawy, a potem jako zastępca proboszcza w Uničovie (1609–1611). W drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 1609 został aresztowany wraz z braćmi Pawłem i Wacławem za pomoc w ucieczce z więzienia swojemu bratu ks. Mikołajowi, zaangażowanemu w sprawy polityczne. Przebywał w tym czasie przez osiem miesięcy w więzieniu, w Kromieryżu, gdzie po uwolnieniu został proboszczem, kolejno: w parafii św. Jana Chrzciciela w Charvátach (1611–1612), a następnie w parafii Najświętszej Trójcy w Zdounkach (1612–1613), od 1613 w parafii św. Jakuba Starszego w Boskovicach i od 1616 w parafii św. Anny w Holeszowie. W tej parafii popadł w konflikt z ewangelikiem Wacławem Bitowskim (czes. Václav Bítovský), właścicielem okolicznych parafii o płacenie należnych dziesięcin, wysyłając skargę do namiestnika Moraw barona Władysława Popiela Lobkovica (czes. Ladislav Popel z Lobkovic)[8].

W czerwcu 1619, krótko po wybuchu wojny trzydziestoletniej, za namową parafian zdecydował się wyjechać z Holeszowa. Odbył wtedy pielgrzymkę do Częstochowy, przebywając około miesiąca w jasnogórskim klasztorze[9]. Z Częstochowy przywiózł kopię cudownego obrazu Matki Bożej, która obecnie znajduje się w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Uničovie (czes. Kostel Nanebevzetí Panny Marie)[10][11], gdzie swego czasu był zastępcą proboszcza. W drodze powrotnej do Czech, zatrzymał się w Rybniku, gdzie miał krewnych oraz w Krakowie w jednym z klasztorów[12].

Powrócił później do Holeszowa i 6 lutego 1620 uchronił miasto przed atakiem lisowczyków. Wyszedł z procesją z Najświętszym Sakramentem by pokazać, że miasto jest katolickie. Lisowczycy odstąpili od Holeszowa. To wydarzenie stało się pretekstem dla protestantów do oskarżenia go o sprowadzenie polskiego wojska na Morawy. Został aresztowany 13 lutego 1620 w miejscowości Troubky i osadzony w ołomunieckim więzieniu.

Męczeńska śmierć[edytuj | edytuj kod]

Fresk przedstawiający tortury św. Jana Sarkandra, z kaplicy św. Jana Sarkandra w Ołomuńcu (artysta Jano Köhler)

Pierwsze przesłuchanie odbyło się w dniu aresztowania przed przewodniczącym składu orzekającego, namiestnikiem Moraw Władysławem Velenem Żerotinem (czes. Ladislav Velen ze Žerotína) oraz Wacławem Bitowskim i Beneszem Prażmą, którzy fikcyjnymi zarzutami stawianymi w sposób obraźliwy, wymuszali przyznanie się do sprowadzenia lisowczyków na Morawy i zdradę stanu, grożąc mu torturami. Następnego dnia po jego heroicznym oporze, zaczęto go torturować na tzw. „kole-skrzypcu”, poprzez rozciąganie ciała przez unieruchomienie nóg i jednocześnie napięcie lin przymocowanych do rąk. W trzecim przesłuchaniu 17 lutego obnażone ciało męczennika przypiekano płonącymi pochodniami, a dzień później oprawcy domagając się ujawnienia tajemnicy spowiedzi przystąpili do jeszcze okrutniejszych tortur, poprzez zwiększenie siły rozciągania na skrzypcu, przypiekanie ciała aż do gołych żeber i ściskanie głowy żelazną obręczą. W wyniku głębokich, bolesnych ran powstała gangrena, która 17 marca około godz. 22 spowodowała jego śmierć[13].

Pogrzeb odbył się 24 marca, a ciało spoczęło tymczasowo w kaplicy św. Wawrzyńca w kościele Maryi Panny Śnieżnej w Ołomuńcu[14], a następnie od 1794 w kościele św. Michała.

Wyniesienie na ołtarze[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze próby wyniesienia męczennika na ołtarze podjął biskup ołomuniecki kard. Karol Liechtenstein oraz jego następca kard. Wolfgang Hannibal von Schrattenbach[15]. W 1720 otworzono jego grób, stwierdzając doskonały stan zwłok. Po zakończeniu procesu beatyfikacyjnego papież Pius IX wydał 11 września 1859 uroczysty dekret uznający Sługę Bożego Jana Sarkandra za błogosławionego, a uroczystość jego beatyfikacji odbyła się w bazylice św. Piotra w Rzymie 6 maja 1860[16]. 22 września 1860 ciało męczennika spoczęło ostatecznie w złocistej trumience nad którą w przeźroczystej gablocie umieszczono jego czaszkę, eksponowaną przy bocznym ołtarzu katedry św. Wacława w Ołomuńcu[17].

Boczny ołtarz w katedrze św. Wacława w Ołomuńcu ze złocistą trumienką z relikwiami świętego

Na prośbę biskupów z Ołomuńca i Katowic 31 lipca 1981 rozpoczął się proces jego kanonizacji. Do kanonizacji potrzebny był cud za jego wstawiennictwem. Dochodzenie diecezjalne prowadzone w tej sprawie, zostało zakończone 12 lipca 1991 ogłoszeniem dekretu o jego ważności, po czym 26 listopada 1992 odbyło się posiedzenie Rady Lekarskiej dotyczące tego cudu[18]. 5 lutego 1993 odbyła się sesja konsultorów teologicznych, a 9 marca tegoż roku sesja kardynałow i biskupów Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych dotyczących postępowania o uznanie przedstawionego cudu[18].

2 kwietnia 1993 ogłoszono dekret o cudownym uzdrowieniu proboszcza skoczowskiego ks. Karola Pichy[19], a 5 kwietnia papież św. Jan Paweł II na konsystorzu ogłosił go świętym, po czym 21 maja 1995 kanonizował go w Ołomuńcu wraz ze Zdzisławą Czeską podczas uroczystej mszy świętej jaka odbyła się na płycie lotniska Neředín[20]. Następnego dnia papież udał się do miejsca narodzenia św. Jana Sarkandra, do Skoczowa, gdzie na wzgórzu Kaplicówka sprawował mszę świętą dziękczynną, na której w homilii stwierdził m.in.[21]:

Quote-alpha.png
Świadectwo męczenników jest dla nas zawsze jakimś wyzwaniem – ono prowokuje, zmusza do zastanowienia. Ktoś, kto woli raczej oddać życie, niż sprzeniewierzyć się głosowi własnego sumienia, może budzić podziw albo nienawiść, ale z pewnością nie można wobec takiego człowieka przejść obojętnie. Męczennicy mają nam więc wiele do powiedzenia. Jednak przede wszystkim oni pytają nas o stan naszych sumień – pytają o naszą wierność własnemu sumieniu.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Kościół katolicki obchodzi liturgiczne wspomnienie św. Jana Sarkandra 30 maja[22].

Miejscami szczególnego kultu męczennika są Skoczów i Ołomuniec. W Skoczowie przy Rynku 2, w miejscu jego narodzin utworzono muzeum parafialne im. św. Jana Sarkandra ku jego pamięci. W kościele Znalezienia Krzyża Świętego znajduje się kamienna chrzcielnica przy której – według legendy – był ochrzczony[23], a w sąsiednim kościele Apostołów Piotra i Pawła przechowywany jest od 16 marca 1920 relikwiarz z kawałkiem jego żebra[24]. Miejscem szczególnym jest kaplica tzw. „Na Górce” Kaplicówka, gdzie odbywają się uroczystości ku jego czci.

W Ołomuńcu poza katedrą, miejscem jego spoczynku szczególną cześć odbiera on w specjalnej Kaplicy św. Jana Sarkandra przy ul. Na Hradě, zbudowanej nad piwnicą więzienną, gdzie poniósł śmierć, ze szczególnym eksponatem „kołem-skrzypcem”, narzędziem jego tortur. Do miejsca tego pielgrzymowali m.in. król Polski Jan III Sobieski, cesarz Karol VI Habsburg, cesarz Franciszek I Lotaryński, królowa Maria Teresa Habsburg oraz żona króla polskiego Augusta III Sasa, Maria Józefa Habsburżanka[25]. Rzeźba świętego znajduje się na Rynku Górnym (czes. Horní Náměstí), umieszczona na Kolumnie Trójcy Przenajświętszej w samym centrum miasta. W kościele św. Cyryla i Metodego (czes. Kostel svatého Cyrila a Metoděje) w tym mieście jeden z witraży ukazuje jego sylwetkę wraz ze św. Zdzisławą Czeską.

Ponadto kaplice w czeskich Pašovicach[26] i Vacenovicach[27] poświęcono jego imieniu.

Wiele miejsca poświęcono świętemu w kulturze i sztuce, stawiając figury i malując jego wizerunki. Na przełomie XVII i XVIII wieku powstała w Polsce pieśń o męczeństwie księdza Hymn o św. Janie Sarkandrze[28]. Świętemu poświęcono również film dokumentalny z 1994 w reżyserii Stanisława Janickiego pt. Jan Sarkander ze Skoczowa[29].

20 sierpnia 1873 na Śląsku Cieszyńskim utworzono towarzystwo oświatowo-wydawnicze pod nazwą „Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku”, którego celem było szerzenie oświaty na gruncie wiary katolickiej[30]. Stowarzyszenie zostało zlikwidowane decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, 5 grudnia 1950, a następnie reaktywowane 9 listopada 1993 w Cieszynie pod nazwą Stowarzyszenie „Dziedzictwo św. Jana Sarkandra”, mające za cel szerzenie wiary, oświaty, kultury na gruncie katolickim, działalność charytatywną i gospodarczą[31][30].

Warto dodać, że w trzech miejscowościach w Polsce, a mianowicie w: Cieszynie[32], Iłownicy[33] i Skoczowie[34] jedną z ulic nazwano jego imieniem. Ponadto dwa potoki w Cieszynie, będące dopływami potoku Bobrówka nazwano jego imieniem (Sarkander i Sarkandrowiec)[35].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Brat św. Jana Sarkandra, ks. kan. Mikołaj Sarkander zmarł w 1622.
  2. Biografowie nie są zgodni co do faktu ślubu Jana Sarkandra, Bar i Swastek, jak też i inni podają, że się jedynie zaręczył.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. F. Idzikowski: Geschichte der Stadt und ehemaligen Herrschaft Rybnik in Oberschlesien, Breslau 1860, s. 79. Sarkander jest greckim odpowiednikiem niemieckiego słowa Fleischmann oznaczającego rzeźnika.
  2. Patronowie. diecezja.bielsko.pl. [dostęp 2017-11-27].
  3. a b Bar, Swastek 1987 ↓, s. 106.
  4. Brewiarz ↓.
  5. a b Bar, Swastek 1987 ↓, s. 108.
  6. Chlumský ↓.
  7. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 109.
  8. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 111–113.
  9. Hugo Hoever: Żywoty Świętych Pańskich. Olsztyn: Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 1988, s. 471–473.
  10. Uničov (Kostel Nanebevzetí Panny Marie) (mapa) 1:6000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-11-27].
  11. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 107 przyp. 47.
  12. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 114.
  13. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 117–121.
  14. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 122.
  15. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 126.
  16. Biografický slovník Slezska a severní Moravy, sešit 1, Opava-Ostrava 1993, s. 92; Encyklopedia katolicka, t. 7, Lublin 1993, szpalta 822.
  17. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 128.
  18. a b ~1620~ Jan Sarkander (ang.). newsaints.faithweb.com. [dostęp 2017-11-26].
  19. Vatican.va ↓.
  20. Jan Paweł II: Homilia w czasie mszy świętej w Ołomuńcu podczas kanonizacji Jana Sarkandra i Zdzisławy z Lemberku (pol.). Opoka.org.pl, 1995-05-21. [dostęp 2015-05-13].
  21. Jan Paweł II: Homilia w czasie mszy świętej odprawionej na wzgórzu Kaplicówka w Skoczowie (pol.). Opoka.org.pl, 1995-05-22. [dostęp 2015-05-13].
  22. Wincenty Zaleski SDB: Święci na każdy dzień. Wyd. IV. Warszawa: Wydawnictwo Salezjańskie, 2008, s. 418–421. ISBN 978-83-7201-353-8.
  23. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 130–131.
  24. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 131.
  25. Bar, Swastek 1987 ↓, s. 123.
  26. Pašovice (Kaple sv. Jana Sarkandera) (mapa) 1:6000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-11-27].
  27. Vacenovice (Kaple sv. Jana Sarkandera) (mapa) 1:6000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-11-27].
  28. Zwierz-Boczkowska ↓.
  29. Stanisław Janicki: Jan Sarkander ze Skoczowa (pol.). Filmpolski.pl, 1994. [dostęp 2015-05-13].
  30. a b Historia (pol.). dziedzictwo.org.pl. [dostęp 2017-11-27].
  31. Stowarzyszenie "Dziedzictwo św. Jana Sarkandra" w Cieszynie (pol.). dziedzictwo.org.pl. [dostęp 2017-11-27].
  32. Cieszyn (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-05-06].
  33. Iłownica (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-05-06].
  34. Skoczów (mapa) 1:1500 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-05-06].
  35. Těšín (Cieszyn) (potok Sarkander, potok Sarkandrowiec) (mapa) 1:12 000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-11-27].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]