Cieszyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejsca o nazwie Cieszyn.
Cieszyn
Rynek w Cieszynie
Rynek w Cieszynie
Herb Flaga
Herb Cieszyna Flaga Cieszyna
Dewiza: Amore et non dolore
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat cieszyński
Gmina gmina miejska
Data założenia 810[uwagi 1]
Prawa miejskie 1220
Burmistrz Ryszard Macura
Powierzchnia 28,61 km²
Wysokość 249-378,5 m n.p.m.[1] m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

35 173[2]
1 229,4 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 33
Kod pocztowy 43-400
Tablice rejestracyjne SCI
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Cieszyn
Cieszyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cieszyn
Cieszyn
Ziemia49°45′00″N 18°38′00″E/49,750000 18,633333
TERC
(TERYT)
2403011
SIMC 0924158
Urząd miejski
Rynek 1,
43-400 Cieszyn
Strona internetowa

Cieszyn (czes. Těšín, niem. Teschen, łac. Tessin) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu cieszyńskiego.

Dzieje Cieszyna sięgają IX w. i wiążą się z grodem słowiańskiego plemienia Golęszyców. Lokacja miasta nastąpiła około 1220 r. Od końca XIII w. było ono centrum księstwa cieszyńskiego.

Współczesne administracyjne pojęcie „miasto Cieszyn” odnosi się do prawobrzeżnej części, stanowiącego pod względem przestrzennym i społecznym jedną całość, ośrodka miejskiego, którego część lewobrzeżna należy do Czech i nosi oficjalną nazwę Czeski Cieszyn. W przeciwieństwie do Czeskiego Cieszyna, dzielnice prawobrzeżne są dzisiaj jednolite etnicznie – ponad 96% ludności deklaruje narodowość polską. Charakterystyczna jest natomiast różnorodność religijna z wyznaniami rzymskokatolickim i luterańskim jako dominującymi.

Według danych na 1 stycznia 2013 r. polski Cieszyn liczy 36 119 mieszkańców, jego powierzchnia wynosi natomiast 28,61 km²[3]. Wspólnie obie części miasta zamieszkiwane są przez 60,5 tys. osób i zajmują 63 km².

Położenie[edytuj]

Cieszyn na mapie powiatu

Cieszyn znajduje się w południowej części Polski, pomiędzy 18º 35' 50 długości geograficznej wschodniej i 49º 43' 08 szerokości geograficznej północnej[4]. Pod względem administracyjnym leży w południowej części województwa śląskiego, w powiecie cieszyńskim. Graniczy od północy z gminą Hażlach (z Pogwizdowem, Hażlachem i Zamarskami), od północnego wschodu z gminą Dębowiec (z Gumnami i Ogrodzoną), od wschodu i południa z gminą Goleszów (z Bażanowicami, Dzięgielowem i Puńcowem). Zachodnia granica miasta o długości ok. 9,7 km pokrywa się z granicą polsko-czeską, za którą leży miasto Czeski Cieszyn[5].

Miasto leży na Pogórzu Śląskim, nad Olzą. Cieszyn jest stolicą krainy historyczno-geograficznej Śląska Cieszyńskiego.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego.

Według danych z 2007[6] Cieszyn ma obszar 28,69 km², w tym:

  • użytki rolne: 55%
  • użytki leśne: 7%

Miasto stanowi 3,93% powierzchni powiatu.

Nazwa[edytuj]

Wysztancowana niemieckojęzyczna nazwa Cieszyna (Teschen) na austriackim słupie granicznym z XVIII w. we wsi Prehoryłe nad Bugiem

Po raz pierwszy Cieszyn wzmiankowany został w 1155 jako Tescin[7], w bulli protekcyjnej papieża Hadriana IV dla biskupa wrocławskiego Waltera, w której wymieniono Cieszyn jako jeden z grodów kasztelańskich[8]. Z kolei w 1223 miejscowość wzmiankowano jako Tessin[9].

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Teschin. Księga ta wymienia również Kalembice, które w 1973 zostały wchłonięte przez miasto, w formie Chalambyci[10][11].

Demografia[edytuj]

Według danych GUS na 1 stycznia 2013 Cieszyn liczył 36 119 mieszkańców i jest 149. miastem w Polsce pod względem liczby mieszkańców oraz 2176. pod względem zajmowanej powierzchni. Gęstość zaludnienia wynosi 1262 os./km²[3].

Cieszyn jest miastem z liczbą mieszkańców wynoszącą 35 618, z czego 52,8% stanowią kobiety, a 47,2% mężczyźni. W latach 2002-2015 liczba mieszkańców zmalała o 2,1%. Średni wiek mieszkańców wynosi 41,8 lat i jest porównywalny do średniego wieku mieszkańców województwa śląskiego oraz porównywalny do średniego wieku mieszkańców całej Polski[12].

Mieszkańcy powiatu zawarli w 2014 roku 177 małżeństw, co odpowiada 4,9 małżeństwom na 1000 mieszkańców. Jest to wartość porównywalna do wartości dla województwa śląskiego oraz wartość porównywalna do wartości dla Polski. W tym samym okresie odnotowano 1,8 rozwodów przypadających na 1000 mieszkańców. Jest to wartość porównywalna do wartości dla województwa śląskiego oraz nieznacznie więcej od wartości dla kraju[12].

27,5% mieszkańców Cieszyna jest stanu wolnego, 58,2% żyje w małżeństwie, 4,8% mieszkańców jest po rozwodzie, a 9,0% to wdowy/wdowcy[12].

Dane z 31 grudnia 2012[13]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
parametr osób  % osób  % osób  %
populacja 36 119 100 19 229 53,2 16 890 46,8
gęstość zaludnienia (os./km²) 1262,5 672,1 590,4

Piramida wieku mieszkańców Cieszyna w 2014 roku[12]:
Piramida wieku Cieszyn.png

Historia[edytuj]

Dzieje Cieszyna sięgają IX wieku i wiążą się z grodem słowiańskiego plemienia Golęszyców. Lokacja miasta nastąpiła około 1220 r. Od końca XIII wieku było ono centrum księstwa cieszyńskiego – istniejącego formalnie do 1918 r. i rządzonego w swej historii przez dwie dynastie: Piastów oraz Habsburgów – stając się w epoce nowożytnej jednym z najważniejszych miast Śląska. W dobie XIX-wiecznego uprzemysłowienia Cieszyn zaczął być gospodarczo prześcigany przez takie ośrodki jak Bielsko czy Morawska Ostrawa, pozostając jednak ważnym ośrodkiem kulturalnym i oświatowym. Podział miasta dokonał się w lipcu 1920 r. i był wynikiem dwuletniego sporu terytorialnego między powstałymi na gruzach monarchii austro-węgierskiej Polską i Czechosłowacją.

Powstanie miasta[edytuj]

Rotunda romańska z XI wieku
Cieszyn ok. 1640 – miedzioryt Meriana przedstawiający panoramę Cieszyna w końcowym okresie panowania Piastów cieszyńskich. Widok od strony dzisiejszego Czeskiego Cieszyna. Po lewej: zabudowania zamkowe na Górze Zamkowej. Wyróżniają się też budynki kościołów (od lewej: św. Jerzego, podominikański (farny) i św. Trójcy). Dobrze widoczne nieistniejące dziś mury miejskie z bramami (po prawej stronie Wyższa Brama z ówczesnym przedmieściem o tej samej nazwie)
XVII/XVIII wieczna panorama Cieszyna (Joh David Schleuen)

Cieszyn jest jednym z najstarszych miast na Śląsku. Podanie głosi, że założyli go w 810 roku[uwagi 1] trzej bracia, Bolko, Leszko i Cieszko (Bolek, Lešek a Těšek), synowie czeskiego księcia Lecha, który zginął w walce z wojskami cesarza Karola Wielkiego w 805 roku, najpewniej przy oblężeniu Canburga, siedzibie rodowej księcia Lecha, w dolinie dolnej Ohrzy[14]. Według legendy trzej bracia, po długiej wędrówce spotkali się tutaj u źródła, nazwanego później Studnią Trzech Braci, i ciesząc się tym faktem założyli gród Cieszyn.

W rzeczywistości zalążkiem dzisiejszego miasta jest Góra Zamkowa, gdzie najstarsze ślady osadnictwa sięgają VI-V w. p.n.e. oraz słowiański gród we wsi Podobora (obecnie część Kocobędza, Rep. Czeska), zwany „Starym Cieszynem”. Po zniszczeniu Starego Cieszyna przez wojska wielkomorawskie w końcu VIII wieku osadnicy słowiańscy zbudowali na Górze Zamkowej nowe grodzisko obronne, które stało się zapleczem dla odbudowywanego starego grodu. Z czasem zyskało ono na znaczeniu i wraz ze Starym Cieszynem stało się centrum administracyjnym, religijnym i gospodarczym znacznej części Śląska. W XI wiek zbudowano tu romańską rotundę pełniącą funkcję kaplicy, która przetrwała do dziś i jest jednym z najważniejszych zabytków na Śląsku i w Polsce (jej podobizna zdobi m.in. rewers banknotu 20-złotowego oraz dwuzłotowej monety z kolekcjonerskiej serii Historyczne miasta w Polsce). W tym samym czasie pod Górą Zamkową zaczęło rozbudowywać się podgrodzie, a cieszyński gród urósł do rangi kasztelanii podlegającej królom polskim, a w okresie rozbicia dzielnicowego książętom śląskim. Rozwój grodu na Górze Zamkowej spowodował, że na przełomie XI i XII wieku przestał istnieć Stary Cieszyn.

W 1172 powstało księstwo raciborskie w skład którego oprócz kasztelanii raciborskiej weszła również cieszyńska. W 1202 połączyło się ono z księstwem opolskim. W tym czasie na przeciwległym do Góry Zamkowej wzniesieniu za fosą rozwijała się osada, być może targowa, o owalnym układzie przestrzennym skupionym wokół obecnego Placu Teatralnego, gdzie pod koniec XII wieku powstał pierwszy kościół parafialny (poza grodową kaplicą pw. św. Mikołaja) o nieznanym dziś wezwaniu[15]. Powierzchnia przedlokacyjnej osady wynosiła w przybliżeniu 2,3 ha[16]. W dokumencie protekcyjnym biskupa wrocławskiego Wawrzyńca z dnia 25 maja 1223 roku wydanym na prośbę księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza dla klasztoru premonstrantek w Rybniku wśród miejscowości mających im płacić dziesięcinę wymieniono również suburbium Cieszyna, czyli przedmieście (późniejsze Frysztackie Przedmieście)[17], pośrednio więc dokument ten dowodził tego, że Cieszyn był już miastem, a więc formalna lokacja miasta nastąpiła najpewniej pomiędzy 1217[a] a 1223, a początkowo prawa miejskie oparte były na prawie lwówieckim[18]. Miasto lokacyjne przylegało od strony wschodniej do osady przedlokacyjnej, z rynkiem w miejscu obecnego Starego Targu, powiększając obszar miasta o około 1,75 ha[19]. Około 1240 zbudowano też okazały nowy kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny w miejscu obecnego teatru, przy którym działała szkoła parafialna. Około 1270 ufundowany został klasztor Dominikanów, usytuowany na południowy-wschód od zabudowań miejskich[20].

Okres panowania Piastów[edytuj]

Po podziale księstwa opolsko-raciborskiego w 1281 lub 1282, a następnie księstwa raciborskiego w 1290, Cieszyn został stolicą Księstwa Cieszyńskiego, a pierwszym księciem cieszyńskim został Mieszko, założyciel linii Piastów cieszyńskich, który rozpoczął przebudowę grodu na zamek. Jako stolica księstwa Cieszyn nadal zdobywał na znaczeniu i rozbudowywał się. Największy rozwój przypadł na lata panowania księcia Przemysława I Noszaka, który w 1374 nadał Cieszynowi nowe prawa miejskie na wzór Wrocławia i w miejsce drewnianego zamku wzniósł murowany. Wtedy też powołano urząd burmistrza (pierwszy znany burmistrz to Mikołaj Giseler) i radę miejską, dla których zbudowano ratusz przy utworzonym rynku (dzisiejszy Stary Targ). Prawdopodobnie już w tym okresie działał też miejski szpital dla ubogich na Frysztackim Przedmieściu. Ówcześnie Cieszyn był jednym z najważniejszych i największych miast Śląska.

Kolejny gwałtowny rozwój miasto przeżyło za panowania księcia Kazimierza II, który w 1496 przeniósł rynek na obecne miejsce podarowując również nowy kwartał wzdłuż obecnej ulicy Srebrnej, powołał sąd ziemski, a obwałowania miejskie zostały poszerzone na wschód, w tym część z nich stanowiło kamienne mury obronne. W XVI wieku notuje się dalszy rozwój miasta we wszystkich dziedzinach. Po objęciu samodzielnych rządów przez Wacława III Adama w 1545 rozpoczęte zostały przez niego działania reformacyjne. Jeszcze w tym samym roku podarował on miastu obszar ogrodów klasztoru Dominikanów, który z czasem został zabudowany i nazwany Nowym Miastem[21]. W drugiej połowie XVI wieku miasto rozpoczęło planowy zakup obszaru położonego na wschód od Wyższej Bramy pod założenie Górnego Przedmieścia[22]. W XVII wieku miasto zostało w dużym stopniu zniszczone podczas wojny trzydziestoletniej. W wyniku wojny nastąpił upadek ekonomiczny i demograficzny całego Księstwa Cieszyńskiego, w tym samego Cieszyna. Wygaśnięcie linii Piastów cieszyńskich w 1653 i przejęcie władzy w księstwie bezpośrednio przez królów czeskich (cesarzy niemieckich) z rodu Habsburgów spowodowało stagnację gospodarczą i polityczną Cieszyna do końca wieku.

Okres panowania Habsburgów[edytuj]

Rok 1653 był przełomowy dla Cieszyna. Po 363 latach panowania dynastii cieszyńskich Piastów zmarła ostatnia z rodu - księżna Elżbieta Lukrecja. Po jej śmierci nastąpił panowanie objęli Habsburgowie jako królowie czescy, gdyż już od roku 1327 Cieszyńskie Księstwo, po złożeniu  hołdu lennego czeskim królom, stało się częścią Korony św. Wacława. Gdy w 1526 roku Habsburgowie zyskali czeską koronę zacieśniło to więzy między nimi a cieszyńskimi książętami. Po śmierci Elżbiety Lukrecji scheda po niej została przekazana jako wygasłe lenno w ręce czeskich królów, którymi byli Habsburgowie, posiadający też tytuł Cesarzy Rzymskich Narodu Niemieckiego. Od tego czasu zaczęli oni rządzić swą nową ziemią w podwójnej roli - jako jej panowie lenni i prywatni właściciele[23].

Pierwszym z Habsburgów władających Cieszynem (jak i Księstwem Cieszyńskim) został Ferdynand IV (1633-1654), król Niemiec i Węgier. Otrzymał je od swego ojca cesarza Ferdynanda III (1608-1657), jednakże niedługo po tym zmarł  i Księstwo przejął z powrotem cesarz. Księstwo Cieszyńskie było w ten czas traktowane  jako jedną z wielu prowincji przynoszących dochody, a także jako ziemia podlegającą zamianom i darom, zgodnie z dynastyczną polityką habsburską. Zgodnie z tą linią zarządzania w 1654 roku utworzono z dóbr przekazanych im po Piastach tzw. Komorę Cieszyńską - instytucję, której celem było sprawne i centralne zarządzanie majątkiem w imieniu księcia[23].

Syn Leopolda Lotaryńskiego - Franciszek I Lotaryński (1708-1765) został w 1736 roku mężem Marii Teresy (przyszłej cesarzowej), córki cesarza Karola VI. Małżeństwo to zapoczątkowało dynastię Habsbursko - Lotaryńską (Habsburg-Lothringen), której potomkowie rządzili Cieszynem i Księstwem Cieszyńskim do roku 1918. Franciszek I Lotaryński został w 1745 roku cesarzem, przyjmując imię Franciszka I. Cesarz zmarł w 1765 roku, a Księstwo Cieszyńskie wraz z Cieszynem zapisał najstarszemu synowi cesarzowi Józefowi II (1741-1790), który rządził monarchią wspólnie z matką (do jej śmierci w roku 1780). Odwiedził on Cieszyn w 1766, 1773 i 1787 roku. Za pierwszym razem zatrzymał się w domu barona Jana Beessa von Chrostin, na rogu ulicy Głębokiej i Zamkowej (ul. Głęboka 64), który od tego czasu był nazywany „Domem Cesarskim" (Kaiserhaus)[23].

W kwietniu 1766  roku arcyksiężniczka Maria Krystyna (1742-1798), siostra Józefa II i córka cesarzowej Marii Teresy, wyszła za mąż za księcia saskiego Alberta Kazimierza (1738-1822), syna Augusta III. Z tej okazji Maria Teresa wykupiła Cieszyn i Księstwo Cieszyńskie z rąk syna i przekazała je 31 maja 1766 roku w lenno, jako ślubny podarunek, swojej córce i jej mężowi, który przyjął tytuł księcia sasko-cieszyńskiego[23].

Albert Kazimierz po śmierci małżonki w 1798 roku został jedynym lennym władcą Księstwa Cieszyńskiego. Powiększył liczbę kameralnych majątków kupując w końcu XVIII wieku od zubożałej cieszyńskiej szlachty wiele wsi, a także rozwinął przemysł w swych majątkach.  W 1779 roku założył manufakturę tekstylną w  Cieszynie na tzw. Saskiej Kępie. Planował także przebudowę cieszyńskiego zamku, gdzie zamierzał umieścić swe zbiory rysunków i grafik[23].

Za czasów panowania księcia Alberta Kazimierza w 1775 roku, w Cieszynie uruchomiono międzynarodowe targi, które miały zintegrować niedawno pozyskaną Galicję z resztą krajów monarchii. Również  w 1775 roku zaczęto budować „cesarską drogę", która połączyła Wiedeń z Lwowem przez Cieszyn i Bielsko, oraz zaprowadzono stałe połączenia pocztowe. W 1779 roku  w Cieszynie miał miejsce kongres pokojowy kończący tzw. wojnę o sukcesję bawarską. Po klęsce wojsk austriackich w wojnie z Napoleonem, był przez kilka tygodni tymczasową stolicą monarchii, ponieważ przeniósł się do niego dwór uciekający z Wiednia[23].

Książę Albert Kazimierz zmarł w 1822 roku przekazując Cieszyn i Księstwo Cieszyńskie arcyksięciu Karolowi Ludwikowi  Habsburgowi (1771-1847) – adoptowanemu synowi[23]. W 1826 roku arcyksiążę Karol Ludwik utworzył z cieszyńskich dóbr niepodzielnego fideikomisu, którego zasadą było  dziedziczenie go jedynie przez jego potomków w linii męskiej. W 1815 roku ożenił się z księżniczką Henriettą Aleksandrą Nassau-Weilburg (1797-1829), której Austria i Śląsk Cieszyński zawdzięcza przeniesiony z jej rodzinnego księstwa Nassau zwyczaj bożonarodzeniowego drzewka. Odziedziczenie schedy po ojcu spowodowało, że stał się jednym z najbogatszych Habsburgów i dzięki temu mógł rozwijać swe majątki; m.in. w 1846 roku zafundował miastu nowy arcyksiążęcy browar[23].

Arcyksiążę jako jedyny z Habsburgów przez dłuższy czas mieszkał w Cieszynie i mógł poprzez to rozwinąć pomysły niezrealizowane przez księcia Alberta Kazimierza - ideę odbudowy cieszyńskiego zamku. W latach 1838 -1840 wzniósł klasycystyczny Pałac Myśliwski wraz z oranżerią według projektów swego nadwornego architekta Józefa Kornhausla[23].

Po śmierci Karola Ludwika w roku 1847, Księstwo Cieszyńskie wraz z Cieszynem zostało przekazane jego najstarszemu synowi, arcyksięciu Albrechtowi Fryderykowi Rudolfowi Habsburgowi (1817-1895)[23].

"Pieśni Ludu Polskiego w Górnym Szląsku" wydane we Wrocławiu w 1863 roku zawierające regionalne polskie pieśni ludowe z Cieszyna.

Albrecht Fryderyk kontynuował działalność swoich przodków i zaangażował się w rozwój ekonomiczny miasta. Dochód miastu przynosiły: kopalnie, tartaki, przędzalnie lnu i tkalnie, młyny, rafinerie spirytusu i tłocznie oleju. W mleczarniach produkowano popularne w całej monarchii i eksportowane na Bliski Wschód arcyksiążęce masło tzw. Teebutter „Teschner erzherzogliche Butter" (Cieszyńskie Masło Arcyksiążęce).   W tym czasie Cieszyński browar należał do jednych z największych w Austrii, co w 1856 roku  przyczyniło się do założenia kolejnego browaru w Żywcu. Arcyksiążę Albrecht dzielił się swym majątkiem poprzez działalność charytatywną, wspierał m.in. budowę ewangelickiego Szpitala Śląskiego w Cieszynie czy też kościoła Serca Jezusowego w cieszyńskich Alejach Albrechta (obecnie Masarykove Sady 24, Czeski Cieszyn)[23].

Śmierć Franciszka Ferdynanda w Sarajewie i wybuch I wojny światowej wyniosły Fryderyka na szczyty władzy. Otrzymał stopień marszałka polnego i powierzono mu główne dowództwo armii austro-węgierskiej. Dzięki temu Cieszyn stał się w latach 1914-1916 siedzibą Głównego Sztabu Armii (AOK -Armeeoberkomando). Po śmierci Franciszka Józefa I w 1916 roku głównodowodzącym armii stał się młody cesarz Karol I. Fryderyk został jego zastępcą, jednakże nie na długo, bo w 1917 roku odwołano go ze stanowiska. Po zakończeniu I wojny światowej w 1918 roku utracił swe majątki na Śląsku Cieszyńskim. Dobra Komory Cieszyńskiej na podstawie pokojowej umowy z St. Germain przejęte zostały przez nowo powstałe państwa polskie i czechosłowackie[23].

Pomnik ku czci Legionistów Śląskich Poległych za Polskę przed pałacem Habsburgów, (obecnie Państwowa Szkoła Muzyczna)
Ignacy Chambrez: Cieszyński rynek (1802)
Jakub Alt: „W Cieszynie” (1840)

W 1863 roku Juliusz Roger w swojej książce wydanej we Wrocławiu p.t. Pieśni Ludu Polskiego w Górnym Szląsku zanotował liczne polskie piosenki pochodzące z Cieszyna[24].

Książęta cieszyńscy z Dynastii Habsburskiej i Habsbursko-Lotaryńskiej[edytuj]

Dynastia Habsburgów rozpoczęła swoje panowanie w Cieszynie po wygaśnięciu Dynastii Piastów, a zakończyła wraz z końcem I.Wojny Światowej[23]

Kartka pocztowa z 1900 r.
  • Król Ferdynand IV - 1653-1654
  • Cesarz Ferdynand III - 1654-1657
  • Cesarz Leopold I - 1657 -1705
  • Cesarz Józef I - 1705 -1711
  • Cesarz Karol VI - 1711-1722
  • Książę Leopold Lotaryński - 1722-1729
  • Cesarz Franciszek Stefan Lotaryński - 1729 -1765
  • Cesarz Józef II - 1765 -1766
  • Arcyksiężna Maria Krystyna i Książę Albert Sasko-Cieszyński - 1766 - 1798 - 1822
  • Arcyksiążę Karol Ludwik - 1822 -1847
  • Arcyksiążę Albrecht - 1847-1895
  • Arcyksiążę Fryderyk - 1895 -1918
Plan miasta z 1909
Wymarsz Legionu Śląskiego z Cieszyna w 1914 r.

Zakończenie okresu kontrreformacji pozwoliło na zbudowanie w Cieszynie w latach 1709-1750 dużego kościoła ewangelicko-augsburskiego, który jest dziś największą świątynią luterańską w Polsce. Pozycja miasta wzmocniła się po zakończeniu wojen śląskich w połowie XVIII wieku, w wyniku których Cieszyn, jako jedno z nielicznych miast Śląska, pozostał przy Austrii. 13 maja 1779 podpisano tu pokój pomiędzy Austrią i Prusami, kończący wojnę o sukcesję bawarską. W latach 1768-1771 Cieszyn stał się też główną siedzibą konfederatów barskich. Powolny powrót do świetności miasta przerwała seria kataklizmów (w tym trzęsienia ziemi). Najpoważniejszym z nich był pożar w 1789, który doszczętnie strawił niemal całe miasto. Przez 11 lat Cieszyn podnosił się z gruzów, a większość ze zbudowanych wtedy budynków przetrwała do dnia dzisiejszego. W 1783 Cieszyn został siedzibą obwodu cieszyńskiego, jednego z ośmiu na jakie podzielono nowo powstałe gubernium morawsko-śląskie.

Przełom XVIII i XIX wieku to gwałtowny rozwój życia kulturalno-oświatowego Cieszyna. W 1802 ks. Leopold Szersznik tworzy muzeum (obecnie Muzeum Śląska Cieszyńskiego), uznawane dziś za pierwsze publiczne muzeum na ziemiach polskich. W 1805, w wyniku zagrożenia Wiednia przez wojska napoleońskie, do Cieszyna przenosi się dwór cesarski i rząd monarchii austriackiej. W ten sposób przez pewien czas Cieszyn był stolicą cesarstwa, nie przyniosło to jednak miastu żadnych wymiernych korzyści. W 1839 ostatecznie rozebrano piastowski zamek, a na Górze Zamkowej, z polecenia księcia Karola Habsburga, zbudowano klasycystyczny pałac (tzw. Nowy Zamek) z dużym parkiem (w tej formie Góra przetrwała do dziś). W 1836 po raz kolejny pożar strawił część śródmieścia, w tym piękny ratusz, który odbudowano w 1846 (po odbudowie ratusz pozostał w niezmienionej formie do dziś). W 1846 powstał również, działający do dziś, browar książęcy u stóp Góry Zamkowej. W okresie Wiosny Ludów Cieszyn staje się ważnym ośrodkiem polskiej myśli narodowej. W 1848 zaczęła wychodzić tu pierwsza polska gazeta. W tym samym roku utworzono powiat polityczny Cieszyn. W 1872 Cieszyn stał się siedzibą Wikariatu Generalnego dla Śląska Austriackiego. W 1869 do Cieszyna dociera pierwsza linia kolejowa, a wokół zbudowanego dworca na zachodnim brzegu Olzy (dzisiejszy Czeski Cieszyn) rozpoczyna się budowa dzielnicy przemysłowej. Rozwój przemysłowy miasta nie przebiegał jednak tak szybko jak choćby w niedalekim Bielsku, co spowodowało powolną utratę znaczenia gospodarczego Cieszyna w regionie. Pozostawał on jednak nadal ważnym ośrodkiem administracyjnym i kulturalno-oświatowym.

Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 979 budynkach w Cieszynie na obszarze 677 hektarów mieszkało 18581 osób, co dawało gęstość zaludnienia równą 2744,6 os./km², z tego 12873 (69,3%) mieszkańców było katolikami, 4019 (21,6%) ewangelikami, 1666 (9%) wyznawcami judaizmu a 23 (0,1%) innej religii lub wyznania, 10510 (56,6%) było niemiecko-, 5950 (32%) polsko-, 1050 (5,7%) czesko- a 69 (0,4%) innojęzycznymi[25]. Do 1910 liczba budynków wzrosła do 1230 a mieszkańców do 22489 (na obszarze 669 ha, gęstość zaludnienia 3361,6 os./km²), z czego 21550 było zameldowanych na stałe, 13254 (61,5%) było niemiecko-, 6832 (31,7%) polsko-, 1437 (6,7%) czeskojęzycznymi, a 27 (0,1%) posługiwało się jeszcze innym językiem, 15138 (67,3%) było katolikami, 5137 (22,8%) ewangelikami, 37 (0,2%) kalwinistami, 2112 (9,4%) żydami a 65 (0,3%) osób było jeszcze innej religii lub wyznania[26]. Z tego po odliczeniu części miasta, które w 1920 przypadły Czechosłowacji (Brandys, Kamieniec i Saska Kępa) i stacjonującej tu armii (w sile 1992 mężczyzn) Cieszyn miałby w 1910 403 hektary (60,4%), 13660 mieszkańców (60,7% populacji miasta, gęstość zaludnienia 3389,6 os./km²), w tym 13043 zameldowanych na stałe, 8969 (65,7%) katolików, 3288 (24,1%) protestantów, 1363 (10%) żydów, 40 (0,3%) innych religii, 8618 (63,1%) niemiecko-, 3935 (28,8%) polsko-, 482 (3,5%) czeskojęzyczynych i 8 posługujących się innym językiem. Gdyby do tego doliczyć jeszcze miejscowości, które w latach późniejszych włączono w państwie polskim do granic Cieszyna (Błogocice, Bobrek, Boguszowice, Gułdowy, Kalembice, Krasna, Marklowice, Mnisztwo i Pastwiska) to obszar wyniósłby 2915 hektarów, populacja 19587, gęstość zaludnienia 671,9 os./km², z czego 12773 (65,2%) katolików, 5355 (27,3%) protestantów, 1413 (7,2%) żydów, 46 (0,2%) innych religii, 9210 (47%) niemiecko-, 9097 (46,4%) polsko-, 611 (3,1%) czeskojęzycznych i 8 posługujących się innym językiem[26]. W 1911 powstaje w mieście linia tramwajowa, łącząca dworzec kolejowy z centrum Cieszyna (linia uległa likwidacji w 1921).

I wojna światowa[edytuj]

 Osobny artykuł: Legion Śląski.

W okresie I wojny światowej stacjonowały tu duże ilości wojsk austriackich, przez pewien okres Cieszyn był także siedzibą ich Sztabu Generalnego. Z Cieszyna pochodziło wielu żołnierzy Legionów Piłsudskiego, a sam Józef Piłsudski bywał zresztą w mieście. Do legionów wcielono uformowany w Cieszynie przez śląską sekcję Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół tzw. Legion Śląski pod dowództwem Hieronima Przepilińskiego[27]. Legioniści śląscy brali udział między innymi w bitwie pod Mołotkowem oraz w bitwie pod Kostiuchnówką, gdzie poległ dowódca kompanii, porucznik Jan Łysek.

Legion śląski upamiętnia pomnik w Cieszynie tzw. Nike cieszyńska autorstwa znanego rzeźbiarza Jana Raszki z Ropicy, który był jednym z weteranów tej jednostki.

Po I wojnie światowej[edytuj]

 Osobny artykuł: Wojna polsko-czechosłowacka.

Po upadku cesarstwa i zakończeniu I wojny światowej Cieszyn, jak i cały Śląsk Cieszyński, stał się terytorium spornym pomiędzy Polską i Czechosłowacją. W styczniu 1919 doszło nawet do wojny. Wykorzystując zaangażowanie odradzającego się państwa polskiego w powstanie wielkopolskie i walki o Lwów, Czesi dokonali zbrojnej agresji na Śląsk Cieszyński. Powstała jeszcze w październiku 1918 w Cieszynie Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego dążyła do przyłączenia regionu do Polski, jednak ostatecznie spór został rozstrzygnięty dopiero przez paryską Radę Ambasadorów w 1920, która arbitralnie podzieliła Śląsk Cieszyński. Samo miasto Cieszyn zostało podzielone wzdłuż rzeki Olzy, bez kryterium etnicznego: w czeskiej części (którą nazwano wkrótce Czeski Cieszyn - Český Těšín) znalazł się dworzec kolejowy, centrala wodociągowa i gazownia; w polskiej części pozostała historyczna starówka z rynkiem i zamkiem, elektrownia, teatr, budynki urzędowe, szkoły i świątynie.

Oddzielenie Cieszyna od dworca kolejowego i terenów przemysłowych zahamowało rozwój miasta. Mieszkańcy zostali odcięci od zakładów przemysłowych pozostałych po czeskiej stronie, a mieszkańcy Czeskiego Cieszyna od miejsc pracy w kulturze, oświacie i urzędach. Miasto, pozbawione odpowiedniego połączenia z resztą Polski, znalazło się na jej peryferiach i w ciągu paru lat stało się prowincjonalnym miastem, zamieszkanym głównie przez emerytów i rencistów zdegradowanym do roli niedoszłego letniska[28]. Co prawda w latach 1938-1945 Cieszyn i Czeski Cieszyn znów połączono w jedno miasto (w październiku 1938 wojska polskie zajęły tzw. Zaolzie wraz z Czeskim Cieszynem, natomiast we wrześniu 1939 cały Śląsk Cieszyński został włączony do III Rzeszy), jednak tuż po zakończeniu II wojny światowej podział przywrócono. Miasto zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej 3 maja 1945 roku przez oddziały 1 armii gwardii 4 Frontu Ukraińskiego[29]. Po 1945 roku zmieniła się struktura narodowościowa miasta - miejscowi Żydzi zostali w większości wymordowani w okresie wojny, a Niemcy uciekli lub zostali wypędzeni tuż po niej - Cieszyn stał się wówczas miastem jedno kulturowym. Po 1945 nie rozwijał się tak dynamicznie, jak inne miasta Śląska. Znany był głównie z największego przejścia granicznego na południowej granicy i wyrobów średniej wielkości zakładów przemysłowych („Olza”, „Celma”, „Polifarb Cieszyn”, „FACH”, „Cefana”, „Polwid”, „Termika”, „Zampol”). Znaczenie administracyjno-polityczne stracił na rzecz pobliskiego miasta Bielsko-Biała, zaś jako stolica kulturalna regionu odrodził się dopiero w latach 90.

W latach 1945 - 1991 stacjonowała tu strażnica Wojsk Ochrony Pogranicza. Z dniem 16.05.1991 roku strażnica została przejęta przez Straż Graniczną i funkcjonowała do 15.10.2002 roku, kiedy to została rozformowania oraz Jednostka WOP. Po rozszerzeniu strefy Schengen o Polskę i Czechy w 2007 zezwolono na przekraczanie granicy polsko-czeskiej w dowolnym miejscu, tym samym z krajobrazu śródmieścia zniknęły stalowe wiaty osłaniające kontrolowanych na granicznych mostach[30].

Jubileusz 1000-lecia założenia Cieszyna[edytuj]

Jakub Schickfus - autor prac poświęconych prawu i filozofii, stwierdził, że założenie Cieszyna musiało przypaść na rok ok. 810 r. Następcy Schickfusa nie mieli wątpliwości, że Cieszyn został założony przez księcia Cieszymira w 810 r., co oznaczało, że Cieszyn jest najstarszym miastem na Górnym Śląsku[31].

Władze Cieszyna podjęły decyzję świętowania jubileuszu założenia miasta na kilka lat przed 1810 r. Utworzono w tym celu specjalny fundusz. Główne uroczystości zaplanowano na dzień 22 lipca - święto Marii Magdaleny, patronki cieszyńskiego kościoła parafialnego. Zaproszenie do udziału wystosowano do wszystkich; ewangelików i Żydów, stanów szlacheckich, władz sąsiednich miast z całego Śląska Austriackiego, pruskiego Śląska, Moraw i Galicji. Dla przybyłych gości zabrakło miejsca w zajazdach, niektórzy więc obozowali na rynku pod podcieniami. Świętowanie rozpoczęły poranne nabożeństwa w świątyniach wszystkich wyznań, na których głoszono uroczyste kazania we wszystkich językach. Świeckie obchody, rozpoczęto poprzedniego wieczora o godzinie dziewiątej; przy wtórze bicia dzwonów i wystrzałów moździerzy, przez iluminowane miasto przemaszerował uroczysty „capstrzyk". 22 lipca o godzinie 5:30 odbyła się procesja z kościoła parafialnego ulicą Głęboką do kościoła Św. Jerzego. W kościele parafialnym o godzinie 8.00 odprawiono mszę zakończoną kazaniem wygłoszonym w języku niemieckim przez Jerzego Józefa Zaugeliusa ze Strassburga, a o godzinie 10.00 mszę, z polskim kazaniem proboszcza z Frysztatu dr. Mateusza Opolskiego. Następnie do kościoła parafialnego dołączyły procesje z pozostałych kościołów i odśpiewano uroczyste „Te Deum". O godzinie 13.00 władze miasta wydały uroczysty obiad w budynku nowej słodowni. Na tą uroczystość zostali zaproszeni jedynie duchowni oraz inni goście - władze miasta, cechów oraz 12 najstarszych obywateli Cieszyna (razem około 200 osób). Po obiedzie amatorska grupa muzyczna zagrała „Pory roku" Josepha Haydna, a następnie o godzinie 20.00, w słodowni odbył się całonocny bal dla całego mieszczaństwa[31].

Jubileusz 1200-lecia założenia Cieszyna[edytuj]

Rok 2010 było rokiem, w którym obchodzono 1200. rocznicę założenia Cieszyna. Patronat honorowy nad wszystkimi wydarzeniami objęli Premier Rzeczypospolitej Polskiej Donald Tusk oraz Przewodniczący Parlamentu Europejskiego Jerzy Buzek[32].

W ramach obchodów jubileuszu w Cieszynie zorganizowano kilkadziesiąt wydarzeń[33], m.in.:

  • Festiwal Kulinarny Cieszyńskie Smaki (12 czerwca 2010)
  • Jubileuszowy Koncert Galowy w Kościele Jezusowym, w wykonaniu Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia z Katowic, pod batutą Krzysztofa Pendereckiego (27 lipca 2010)
  • EUROCON – najważniejszy europejski konwent miłośników literatury, filmu, Internetu i gier dotyczących science fiction (26 - 29 sierpnia 2010)
  • 67. Tour de Pologne UCI PRO TOUR - trasa IV etapy wyścigu kolarskiego z Tychów do Cieszyna (4 sierpnia 2010)

Dzielnice i osiedla[edytuj]

Po podziale miasta w 1920 Cieszyn w granicach Polski miał początkowo 424 hektary, jednak stopniowo powiększał się poprzez włączanie sąsiednich, związanych z miastem wsi. Najpierw przyłączono Błogocice w 1923[34] (przed 1920 część Sibicy), potem Bobrek w 1932, w 1973 Boguszowice, Gułdowy, Kalembice, Krasną, Mnisztwo oraz Pastwiska, w 1977 Marklowice. Miejscowości te stanowią dziś integralne części miasta i nie mają własnych samorządów. Ich nazwy nadal funkcjonują, często w połączeniu z nazwą miasta (np. Cieszyn-Boguszowice) oraz jako jednostki urbanistyczne w planach zagospodarowania przestrzennego, jednak ich granice nie zawsze pokrywają się z granicami historycznymi dawnych miejscowości.

W obrębie miasta Cieszyna, najczęściej na otaczających śródmieście wzgórzach, zbudowano w drugiej połowie XX wieku kilka osiedli mieszkaniowych: os. Mały Jaworowy (tzw. „ZOR”, w granicach historycznego Bobrka – lata 50.), os. Liburnia (na Frysztackim Przedmieściu, lata 70. i 80.), os. Podgórze (tzw. „Banotówka”, w dawnych granicach Bobrka – lata 70. i 80.), os. Piastowskie (lata 80.), os. Bobrek Zachód (lata 80. i 90.) i os. Bobrek Wschód (lata 90.).

Ludność poszczególnych jednostek urbanistycznych w latach 1985 i 1997[35]:

Gęstość zaludnienia w 1997:

     0-99

     100-499

     500-1999

     2000-4999

     5000+

Jednostka urbanistyczna Ludność w 1985 Ludność w 1997
Śródmieście
(Stare Miasto)
7185 6053
Mała Łąka 575 436
Liburnia 9227 9571
Bobrek 2344 3040
Podgórze 7598 7945
Błogocice 5445 5560
Boguszowice 430 361
Marklowice 590 935
Kalembice 765 970
Pastwiska 936 1712
Krasna 478 525
Gułdowy 180 193
Mnisztwo 407 388
Razem 36163 38115

Ważniejsze zabytki[edytuj]

Ratusz przy cieszyńskim Rynku
Figura św. Floriana z XVIII wieku – Rynek
Budynek Muzeum Śląska Cieszyńskiego, (Pałac Larischów)

W polskiej części miasta znajduje się większość cieszyńskich zabytków, skupionych w zespole przestrzennym Starego Miasta oraz na Górze Zamkowej. Do najbardziej rozpoznawalnych należą:

Pełna lista zabytków:

Pamiątką po czasach PRL-u jest charakterystyczne tylko dla Cieszyna oznakowanie wpisanych do rejestru obiektów zabytkowych kowalsko opracowanymi tablicami z napisem "Zabytek kultury polskiej", niezgodnych z wówczas i dziś obowiązującymi przepisami ochrony zabytków (np. w podcieniach Rynku)[37].

Cieszyn dziś[edytuj]

Plan miasta
Ulica Głęboka

Obecnie Cieszyn, pomimo niewielkich rozmiarów, jest ważnym ośrodkiem kulturalnym, administracyjnym i oświatowym. Jest też ważnym punktem na transportowej mapie Europy. Ponadto jest też popularnym ośrodkiem handlowym, głównie wśród obywateli Czech.

Jest stolicą powiatu cieszyńskiego i siedzibą Euroregionu Śląsk Cieszyński.Miasto jest również ważnym ośrodkiem bielskiego okręgu przemysłowego. Znajduje się tu wydział Uniwersytetu Śląskiego, co roku odbywają się festiwale takie jak: Międzynarodowy Festiwal Teatralny „BEZ GRANIC”, Przegląd Filmowy „Kino Na Granicy” („Kino na Hranici”) – prezentujący filmy czeskie, polskie, słowackie i węgierskie, czy Festiwal Muzyki Wokalnej „Viva il canto”. W latach 2002-2005 odbywał się w Cieszynie jeden z największych w Polsce festiwali filmowych „Era Nowe Horyzonty”, który bardzo spopularyzował miasto. Od 2006 w wakacje odbywa się Festiwal Filmowy „Wakacyjne Kadry”. Ponadto funkcjonuje tu szereg instytucji i organizacji kulturalnych (w tym teatr oraz nowatorski Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości).

Położenie u stóp Beskidu Śląskiego, bezpośrednio na granicy, przy linii kolejowej, drodze ekspresowej S52, a także atrakcyjny wygląd historycznego centrum z malowniczym rynkiem i dużą ilością zabytków, daje Cieszynowi spore perspektywy rozwoju. Staje się on coraz bardziej popularnym ośrodkiem turystycznym i kulturalnym, co częściowo rekompensuje upadek miejscowego przemysłu w latach 90. i brak dużych inwestycji gospodarczych. Miejscowa gospodarka nastawiona jest obecnie głównie na handel i usługi.

W Cieszynie funkcjonuje również folklorystyczny Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej im. Janiny Marcinkowej, który ma na swoim koncie wiele osiągnięć, nie tylko w Polsce, ale także poza jej granicami (Czechy, Słowacja, Niemcy, Ukraina. Finlandia, Szwecja, Belgia, Francja, Węgry, Bułgaria, Rumunia, Grecja, Turcja, Włochy, Wielka Brytania, Macedonia i inne). W skład zespołu wchodzą: dorosła grupa taneczna, Dziecięcy Zespół Pieśni i Tańca, Chór Jubileuszowy, Kapela, Kapela młodzieżowa.

Ciekawostki[edytuj]

  • Cieszynianka wiosenna – rzadki kwiat pochodzenia alpejskiego, który swą nazwę zawdzięcza właśnie miastu
  • Cieszynka – ozdobna strzelba myśliwska wytwarzana w Cieszynie
  • Cieszynit – skała spotykana w okolicach Cieszyna
  • W latach 1911-1921 po Cieszynie kursował tramwaj elektryczny
  • Najstarsze nieprzerwanie działające muzeum w Europie Środkowej mieści się w Cieszynie[38]
  • Największym kościołem ewangelickim w Polsce jest założony w 1709 r. na podstawie Ugody Altransztackiej pomiędzy królem Szwecji Karolem XII a cesarzem Józefem I Kościół Jezusowy w Cieszynie[39]
  • Najpiękniejszymi drzewami kwitnącymi w Cieszynie wczesną wiosną są magnolie[40]
  • Najbardziej pechowym miejscem w Cieszynie były wg powszechnego przekonania podcienia (tzw. diabelskie lauby) przy budynku na rogu ulic Głębokiej oraz Olszaka[41]
  • Cieszyn został wyróżniony pamiątkową monetą o nominale 2 zł, wydaną przez NBP w ramach serii Historyczne Miasta w Polsce. Na awersie monety umieszczono Rotundę p.w. św Mikołaja[42].

Przyroda[edytuj]

Cieszyn jest miastem z dużą ilością terenów zielonych 6,40 km² (23% powierzchni miasta), z czego lasy zajmują jedynie 2,06 km² (7% powierzchni). Tereny zurbanizowane, szczególnie okolice centrum miasta i pobocza dróg, są silnie zadrzewione. Na terenie Cieszyna znajduje się obecnie 38 pomników przyrody[43], skupiających łącznie 100 drzew 27 różnych gatunków i odmian. Ponadto na terenie miasta istnieją 3 florystyczne rezerwaty przyrody, których głównym zadaniem jest ochrona populacji cieszynianki wiosennej oraz naturalnych grądów:

Zwraca też uwagę ciekawa cieszyńska fauna, bowiem oprócz pospolitych na obszarach miejskich gatunków zwierząt można tu często spotkać sarny, jeże wschodnie i zające szaraki, które poprzez rezerwaty przyrody trafiają pomiędzy zabudowania centrum miasta. Ponadto na terenie miasta, głównie w rezerwatach, spotkać można borsuki i piżmaki, wiele rzadkich gatunków ptaków (np. czaple, pustułki, puszczyki), płazów (np. salamandry, rzekotki drzewne) oraz gadów (zaskrońce, czasem żmije zygzakowate).

Turystyka[edytuj]

Przez miejscowość przechodzą następujące trasy rowerowe:

Miasto wyznakowało w terenie 6 pieszych tras spacerowych:[44]

  • Ścieżka krajoznawcza - czerwona.svg czerwona śródmiejska trasa spacerowa
  • Ścieżka krajoznawcza - czerwona.svg czerwona trasa spacerowa krawędziowa
  • Ścieżka krajoznawcza - żółta.svg żółta trasa spacerowa widokowa
  • Ścieżka krajoznawcza - zielona.svg zielona trasa spacerowa rezerwatów
  • Ścieżka krajoznawcza - czarna.svg czarna trasa spacerowa Bobrecka
  • Ścieżka krajoznawcza - niebieska.svg niebieska trasa spacerowa osiedlowa

Transport[edytuj]

Transport drogowy[edytuj]

Droga ekspresowa S52 na terenie Cieszyna

Cieszyn jest położony na szlaku tranzytowym z południa na północ Europy, przy międzynarodowej drodze E75 (w Polsce stanowiącej drogę krajową nr 1), ściślej: przy drodze ekspresowej S52. Na jego terenie do 21 grudnia 2007 znajdowały się się trzy drogowe przejścia graniczne do Czech, przy czym Cieszyn-Boguszowice było największym przejściem drogowym na granicy polsko-czeskiej. Przejścia te zostały zlikwidowane na mocy Układu z Schengen. Inną ważną drogą na terenie miasta jest droga wojewódzka nr 938 do Pawłowic, będąca najkrótszym połączeniem miasta z GOP i ROW. Drogi powiatowe prowadzą do Skoczowa, Ustronia, Dębowca i Lesznej Górnej.

Sieć dróg miejskich jest dobrze rozwinięta, jednak na obszarze cieszyńskiej starówki istnieją znaczne ograniczenia w ruchu. Niewielka liczba miejsc parkingowych zmusiła władze do pobierania opłat za parkowanie w centrum miasta (strefa płatnego parkowania i system parkomatów).

Komunikacja autobusowa[edytuj]

Sieć pozamiejskiej komunikacji autobusowej jest w Cieszynie dobrze rozwinięta, co związane jest głównie z upadkiem transportu kolejowego w mieście. Do końca maja 2012 duży dworzec autobusowy obsługiwał komunikację powiatową oraz wojewódzką. Połączenia obsługiwane były głównie przez spółkę PKS Cieszyn oraz PKS-y z innych miast (np. Kraków i Pszczyna). Ponadto w mieście działa kilku prywatnych przewoźników, m.in. WISPOL (od 30 czerwca 2012 Jaworzynka, Koniaków, Wisła Czarne, Wisła Malinka, Wisła Jawornik, Ustroń Zawodzie, Ustroń Równica), DAS II ( od 1 września 2012 Jaworzynka, Koniaków),TRAF-LINE (Kraków, Krosno, Ustroń Lipowiec), LINEA TRANS (Bielsko-Biała , Chybie, Brenna, Jastrzębie-Zdrój), TRANSBUS (Gliwice, Wrocław, Leszna Górna, Rudnik, Hażlach), BUS BROTHER (Katowice), Lajkonik Kraków, INTERPALM Kraków . W grudniu 2012 roku zaczęto proces wyburzania dworca PKS przy ul. Korfantego, by w II kwartale 2013 roku móc zacząć budowę nowej Galerii Handlowej „Stela” przez Biuro Prawno-Finansowe „Inwestor”, który jest właścicielem placu. Galeria ma być gotowa na początku 2014 roku. Przewoźnikiem wywodzącym si z PKS jest Transkom Skoczów. Obsługuje on linie do Brennej, Chybia, Drogomyśla, Strumienia oraz Skoczowa przez Kostkowice. Odjazdy tego przewoźnika odbywają się z placu Hajduka.

Transport kolejowy[edytuj]

Stacja kolejowa w Cieszynie została otwarta 1 lutego 1869, gdy doprowadzono do niej kolej Koszycko-Bogumińską[45]. Gdy w 1888 roku uruchomiono linię z Kojetína na Morawach, przez Cieszyn do Kalwarii Zebrzydowskiej (Kolej Miast Śląskich i Galicyjskich), Cieszyn stał się ważnym węzłem kolejowym na Śląsku Austriackim. Zbudowano wówczas niewielki przystanek kolejowy Cieszyn-Bobrówka z jednopiętrowym budynkiem z wiatą przystankową od strony jedynego peronu. Przystanek obsługiwał wyłącznie lokalny ruch pasażerski, w założeniach miał spełniać funkcje pomocnicze w stosunku do głównego dworca w lewobrzeżnej części miasta. W 1909 roku władze miasta zdecydowały o wprowadzeniu tramwaju elektrycznego. Ten zaczął funkcjonować od 12 lutego 1911 i wozić pasażerów od dworca kolejowego przez most na Olzie na drugą stronę miasta[46]. Po podziale Śląska Cieszyńskiego 28 lipca 1920 roku stacja kolejowa znalazła się w Czechosłowacji. Po polskiej pozostał jedynie przystanek kolejowy Cieszyn-Bobrówka. Jako przejście graniczne ustanowiony został most kolejowy nad rzeką Olzą. Przystanek został rozbudowany do rangi stacji kolejowej. W 1929 rozpoczęto budowę linii Cieszyn - Zebrzydowice, która została otwarta 10 września 1934 roku. W listopadzie 1938 roku stacja kolejowa po czechosłowackiej stronie została przyłączona tymczasowo do Polski. Pierwszy pociąg towarowy po II wojnie światowej dotarł do stacji 17 października 1945 roku, a regularne kursy na trasie do Bielska podjęto 19 października[47]. Używany po wojnie w ruchu osobowym wyłącznie w latach 1946-1951 odcinek Cieszyn - Český Těšín został zelektryfikowany w roku 1994[48]. 10 stycznia 2009 roku zawieszono przewozy pasażerskie między Cieszynem i Bielskiem, a 13 grudnia 2009 roku połączenia z Czeskim Cieszynem i kursowanie pociągów z Cieszyna do Katowic przez Goleszów[49]. W dalszych latach przewoźnik kolejowy Przewozy Regionalne bezzasadnie dążył do likwidacji połączeń kolejowych w Cieszynie[50][51]. Następowała dewastacja dworca kolejowego[52]. W dniu 15 lipca 2013 roku podpisano akt notarialny dzięki któremu dworzec został przekazany samorządowi w związku z planowaną budową centrum przesiadkowego[53]. Stacja jest wykorzystywana na linii S58 (Czechowice-Dziedzice – Cieszyn) spółki Koleje Śląskie[54] od dnia 9 grudnia 2012, kiedy spółka ta przejęła obsługę kierunku od Przewozów Regionalnych. 13 grudnia 2015 roku uruchomiono kursowanie lokalnych pociągów międzynarodowych z Cieszyna do Frýdka-Místka obsługiwanych przez České dráhy wagonem spalinowym

Komunikacja miejska[edytuj]

Cieszyn posiada własną komunikację miejską, którą obsługuje firma budżetowa ZGK, w której skład wchodzi wydział transportu zbiorowego utrzymujący i prowadzący komunikację miejską. ZGK w Cieszynie Sp. z o.o. obsługuje obecnie 9 linii autobusowych (5 miejskich i 4 podmiejskie), łączących osiedla mieszkaniowe (os. Podgórze, os. Mały Jaworowy – tzw. os. ZOR, os. Liburnia, os. Bobrek Wschód, os. Bobrek Zachód, os. Piastowskie), peryferie miasta (Mała Łąka, Mnisztwo, Krasna, Kalembice, Przedmieście Frysztackie, Boguszowice, Marklowice) oraz częściowo sąsiednie miejscowości – Hażlach, Pogwizdów, Kaczyce i Gumna ze śródmieściem. Do 2003 komunikację w Cieszynie obsługiwała firma MZK w Cieszynie. Od 1 września 2008 ZGK ze względów ekonomicznych zmuszony został do likwidacji dwóch linii nr 4 i 20, które dublowały się z dwoma liniami na dużym odcinku trasy (linia 4 z linią 5 oraz linia 20 z linią 50). 3 września 2012 roku przywrócono dawną linię nr 2 zlikwidowaną wówczas 30 grudnia 2002 roku przez nieistniejący już MZK Cieszyn.

Szkoły[edytuj]

Szkoła Podstawowa Towarzystwa Ewangelickiego

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Szkoła Podstawowa nr 1 w Cieszynie – ul. Matejki 3
  • Szkoła Podstawowa nr 2 z oddziałami integracyjnymi w Cieszynie – ul. Chopina 37
  • Szkoła Podstawowa nr 3 z oddziałami integracyjnymi w Cieszynie – ul. Hallera 8
  • Szkoła Podstawowa nr 4 – pl. Wolności 7a
  • Szkoła Podstawowa Alternatywna – ul. Czytelni Ludowej 4
  • Szkoła Podstawowa nr 6 – ul. Katowicka 68
  • Szkoła Podstawowa nr 7 – ul. Bielska 247
  • Szkoła Podstawowa Towarzystwa Ewangelickiego – pl. Kościelny 5

Gimnazja[edytuj]

  • Gimnazjum nr 1 w Cieszynie – ul. Matejki 3
  • Gimnazjum nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi w Cieszynie – ul. Szymanowskiego 9
  • Gimnazjum nr 3 z oddziałami integracyjnymi w Cieszynie – ul. Wojska Polskiego 3
  • Gimnazjum Towarzystwa Ewangelickiego w Cieszynie – ul. Sienkiewicza 2
  • Katolickie Gimnazjum im. Św. Melchiora Grodzieckiego w Cieszynie – pl. Dominikański 1

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

Szkoły wyższe[edytuj]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

 Osobny artykuł: Religia w Cieszynie.

Sport[edytuj]

  • TS Mieszko Piast Cieszyn
  • MTP Delfin Cieszyn – Klub pływacki
  • Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju Sportów Ekstremalnych
  • Cieszyński Klub Hokejowy (na lodzie) (CKH Cieszyn
  • Cieszyński Klub Motorowy (CKM Cieszyn)
  • MOSiR Cieszyn – Klub Hokeja na trawie
  • Cieszyńskie Centrum Snowboardu (CCS Cieszyn)
  • Klub motocrossowy „Wiraż” Cieszyn
  • Automobilklub Cieszyński
  • Cieszyńska Szkoła Karate Kyokushin
  • Klub Sportowy „Shindo” Karate Shotokan
  • Klub Aikido Cieszyn
  • Sekcja Judo
  • Stowarzyszenie Koxy Footbag Team Cieszyn
  • Strefa Wolności - ścianka wspinaczkowa
  • Lodowisko
  • Sport Park "Pod Wałką"
  • Kąpielisko miejskie
  • Hala widowiskowo-sportowa im. CIESZYŃSKICH OLIMPIJCZYKÓW
  • Korty tenisowe MOSiR Cieszyn
  • Basen Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
  • Basen Szkoły Podstawowej Nr 4 w Cieszynie

W hali wielofunkcyjnej przy Alei Piastowskiej podczas IX Zimowego Europejskiego Festiwalu Młodzieży „Śląsk-Beskidy 2009” odbywały się zawody w łyżwiarstwie figurowym.

Osoby związane z Cieszynem[edytuj]

Honorowi obywatele Cieszyna[edytuj]

Do honorowych obywateli Cieszyna należą[55]:

  • 1849 r. — Hermann Pokorny
  • 1851 r. — Josef Kraus
  • 1856 r. — ks. Józef Paduch
  • 1862 r. — dr Anton von Schmerling
  • 1864 r. — ks. dr Jerzy Prutek
  • 1868 r. — Anton Alexander hrabia von Auersperg
  • 1869 r. — ks. Anton Helm
  • 1870 r. — Hermann baron von Pillersdorf
  • 1875 r. — Karl Pospischil
  • 1882 r. — dr Johann Demel von Elswehr
  • 1889 r. — Leopold Hasner baron von Artha
  • 1893 r. — dr Teodor Haase
  • 1893 r. — Franz Illich
  • 1898 r. — Johann Hoschek
  • 1898 r. — Karl Scholtis sen.
  • 1898 r. — Eduard FIooh
  • 1898 r. — Eduard Seemann
  • 1898 r. — Jakob Skrobanek
  • 1898 r. — Anton Gimpel
  • 1899 r. — Rudolf Walcher von Uysdal
  • 1904 r. — Karl Prochaska
  • 1905 r. — Karl Dobrowski von Donnerschild
  • 1906 r. — kardynał dr Georg Kopp, biskup wrocławski
  • 1909 r. — Karl Bernatzik
  • 1910 r. — Moritz Rohrmann
  • 1910 r. — Gabriela hrabina von Thun und Hohenstein
  • 1912 r. — dr Rudolf Bukowski
  • 1914 r. — dr Sobieslaus Klucki
  • 1916 r. — Heinrich hrabia Larisch von Mönnich
  • 1917 r. — dr Hermann Hinterstoisser
  • 1937 r. — dr Michał Grażyński, wojewoda śląski
  • 1938 r. — generał Władysław Bortnowski
  • 1994 r. — prof. Richard Pipes
  • 1996 r. — dr Jerzy Rucki
  • 2001 r. — Józef Kornblum
  • 2012 r. — Józef Golec

Miasta partnerskie[edytuj]

Miastami partnerskimi Cieszyna są obecnie (2013 r.)[56]:

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Data lokacji Raciborza i Opola.
  1. a b Data ta została błędnie wydedukowana (zmyślona) przez Eleazara Tilischa (1560-1612) i podana w najstarszej kronice cieszyńskiej z 1588 i odtąd powielana. Porównaj: Cieszyńskie jubileusze, czyli w jaki sposób kształtowała się legenda o początkach grodu nad Olzą, w Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 15-24.

Przypisy

  1. Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 55.
  2. http://www.polskawliczbach.pl/Cieszyn, w oparciu o dane GUS.
  3. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. , s. 17, 2011. Departament Metodologii, Standardów i Rejestrów. GUS. [dostęp 2015-07-19]. 
  4. Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 43.
  5. Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 42.
  6. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2012-09-11].
  7. Dzieje Cieszyna, 2010, s. 138.
  8. Marcin Żerański: Cieszyn i Czeski Cieszyn - śladem tramwaju. Cieszyn: Pracownia na Pastwiskach, 2011, s. 22. ISBN 978-83-933109-0-6.
  9. Dzieje Cieszyna, 2010, s. 139.
  10. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  11. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  12. a b c d http://www.polskawliczbach.pl/Cieszyn, w oparciu o dane GUS.
  13. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII (pol.). GUS. [dostęp 2013-11-14].
  14. Dušan Třeštík, Powstanie Wielkich Moraw. Morawianie, Czesi i Europa Środkowa w latach 791-871, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 116
  15. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 148.
  16. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 197.
  17. Idzi Panic. Z badań nad osadami zanikłymi na Górnym Śląsku w średniowieczu. Uwagi w sprawie istnienia zaginionych wsi podcieszyńskich, Nageuuzi, Suenschizi, suburbium, Radouiza, Zasere, Clechemuje oraz Novosa. „Pamiętnik Cieszyński”, s. 29-37. Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Cieszynie. ISSN 0137-558x. [dostęp 2012-12-31]. 
  18. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 149-153.
  19. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 198.
  20. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 278.
  21. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. II, s. 78-81.
  22. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. II, s. 83-86.
  23. a b c d e f g h i j k l m MariuszM. Makowski MariuszM., Szlak książąt cieszyńskich. Habsburgowie., Cieszyn: Biuro Promocji i Informacji. Urząd Miejski w Cieszynie, 2007, s. 14.
  24. Juliusz Roger 1863 ↓.
  25. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XI. Schlesien. Wien: 1906. (niem.)
  26. a b Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912, s. 58-59. (niem.)
  27. Golec J., Bojda S., Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej, t. 1, Cieszyn 1993, s. 226.
  28. Dlaczego doszło do podziału Cieszyna
  29. ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 81
  30. Marcin Żerański: Śląsk Cieszyński. Od Bielska-Białej do Ostrawy. Cieszyn: Pracownia na pastwiskach, 2012, s. 39. ISBN 9788393310937.
  31. a b I.I. Cicha I.I., M.M. Makowski M.M., PP Grendziok PP (red.), Cieszyńskie wydarzenia XIX-XXI wieku, Ducatus Teschinensis, 2010, s. 20.
  32. http://www.cieszyn.pl/1200cieszyn/?wstep,42.
  33. http://www.cieszyn.pl/1200cieszyn/?relacje-z-imprez,39.
  34. K. Nowak, Koncepcje rozwoju gospodarczego Cieszyna w okresie międzywojennym (1920-1939), w: Z badań nad dziejami politycznymi i społeczno-gospodarczymi Cieszyna od średniowiecza do czasów współczesnych, red. I. Panic, Cieszyn 2005, s. 95.
  35. UM w Cieszynie: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Cieszyna. W: www.um.cieszyn.bip-gov.info.pl [on-line]. 2008-10-06. [dostęp 2010-12-07].
  36. Teatr im. Adama Mickiewicza w Cieszynie w portalu Teatralny.pl, teatralny.pl [dostęp 2016-04-25].
  37. Ówcześni działacze-patrioci pragnęli zapewne w ten sposób podkreślić swoją "przyjaźń" do Czechów. Dziś tablice te są dokumentem epoki, kiedy istniała państwowa przyjaźń polsko-czeska przy zamkniętej granicy i spontanicznym manifestowaniu wrogości między obydwoma narodami, czego namacalnym dowodem są wspomniane (historyczne już) tablice na zabytkach.
  38. Optimal, Najstarsze nieprzerwanie działające muzeum - Cieszyn.pl - serwis informacyjny, www.cieszyn.pl [dostęp 2016-08-24].
  39. Optimal, Największym kościołem ewangelickim w Polsce - Cieszyn.pl - serwis informacyjny, www.cieszyn.pl [dostęp 2016-08-24].
  40. PiotrP. Bieniecki PiotrP., Cieszyński szlak kwitnącej magnolii w fotografii, 18 lipca 2016 (pol.).
  41. Optimal, Najbardziej pechowym miejscem - Cieszyn.pl - serwis informacyjny, www.cieszyn.pl [dostęp 2016-08-24].
  42. Narodowy Bank Polski - Internetowy Serwis Informacyjny [dostęp 2016-08-25].
  43. Kolejny okaz pod ochroną. W: ox.pl [on-line]. 11-01-2012. [dostęp 2012-04-22].
  44. http://www.cieszyn.pl/?p=categoriesShow&iCategory=50
  45. Marcin Żerański: Śląsk Cieszyński. Od Bielska-Białej do Ostrawy. Cieszyn: Pracownia na pastwiskach, 2012, s. 68. ISBN 9788393310937.
  46. Żerański 2011 ↓, s. 31-33.
  47. Koleje Śląska Cieszyńskiego: Cieszyn. kolejcieszyn.pl. [dostęp 2015-01-17].
  48. Koleje Śląska Cieszyńskiego: Wznowienie połączeń Cieszyn - Czeski Cieszyn.
  49. Koleje Śląska Cieszyńskiego: Most kolejowy na Olzie w Cieszynie.
  50. Koleje Śląska Cieszyńskiego: Koniec.
  51. Koleje Śląska Cieszyńskiego: To już jest koniec.
  52. Ewa Furtak: Polska w ruinie? Znaleźliśmy taką Polskę. W Cieszynie.
  53. Kurier Kolejowy: Samorząd Cieszyna przejmuje dworzec. kurierkolejowy.eu. [dostęp 2015-01-17].
  54. Koleje Śląskie: Schemat linii komunikacyjnych. kolejeslaskie.com. [dostęp 2015-03-19].
  55. Honorowi obywatele Miasta - Cieszyn.pl - serwis informacyjny, www.cieszyn.pl [dostęp 2016-08-12].
  56. Urząd Miejski w Cieszynie, Zespół ds. Informacji: Miasta Partnerskie (pol.). W: Cieszyn.pl - Serwis informacyjny [on-line]. [dostęp 2013-09-24].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]