Jus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mały jus (ę)
Wielki jus (ǫ)
Ligatura małego jusu z I (ję)
Ligatura wielkiego jusu z I (jǫ)

Mały jus (Ѧѧ) i wielki jus (Ѫѫ) były literami reprezentującymi samogłoski nosowe w języku prasłowiańskim. Występowały one we wczesnej cyrylicy i głagolicy. Mogą występować też w postaci zjotyzowanej tworząc odpowiednie ligatury: Ѩѩ (ję) i Ѭѭ (jǫ).

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Mały jus reprezentuje samogłoskę nosową przednią [ɛ̃] (ę), natomiast wielki jus samogłoskę nosową tylną [ɔ̃] (ǫ – polskie ą).

Pochodzenie nazw[edytuj | edytuj kod]

Nazwy liter nie pochodzą od kapitalizacji: jusy występowały pod postaciami minuskuł i majuskuł.

Jus w różnych językach[edytuj | edytuj kod]

Wielki jus występował w alfabecie bułgarskim aż do roku 1945, kiedy usunięto go z powodu zaniku samogłoski nosowej tylnej. W niektórych dialektach bułgarskich lub macedońskich niedaleko greckich miast Saloniki i Kastorii wciąż istnieje nosowa wymowa.

W Rosji mały jus reprezentował zjotyzowaną ja w środku lub na końcu wyrazu. Współczesna litera Я została dodana w XVIII wieku podczas reformy ortografii w roku 1709. Z tego powodu litera Я w języku rosyjskim czasem odpowiada polskiemu ę.(przykład: пять – pięć).

W Polsce, w której używa się języka polskiego będącego językiem słowiańskim pisanym alfabetem łacińskim, podobne dźwięki są zapisywane następująco: litera Ę ma wartość fonetyczną małego jusu, a Ą – wielkiego jusu. Formy zjotyzowane są zapisywane kolejno: (), (). Należy jednak pamiętać, że nie odpowiadają one pierwotnym głoskom. Polskie Ę odpowiada dawnej krótkiej samogłosce nosowej (obojętne, czy przedniej czy tylnej), a Ą – długiej. Ponadto spółgłoski przed prasłowiańskim Ę uległy zmiękczeniu. Dlatego w uproszczeniu polskie ę, ą odpowiadają etymologicznie starocerkiewnemu ѫ, a ię, ią, ję, ją – ѧ, ѩ, ѭ.

Unicode[edytuj | edytuj kod]

W Unicode litery są zakodowane:

  • Mały jus:
Ѧ – wielka litera cyrylicy mały jus – U+0466
ѧ – mała litera cyrylicy mały jus – U+0467
  • Zjotyzowany mały jus:
Ѩ – wielka litera cyrylicy zjotyzowany mały jus – U+0468
ѩ – mała litera cyrylicy zjotyzowany mały jus – U+0469
  • Wielki jus:
Ѫ – wielka litera cyrylicy wielki jus – U+0470
ѫ – wielka litera cyrylicy wielki jus – U+0471
  • Zjotyzowany wielki jus:
Ѭ – wielka litera cyrylicy zjotyzowany wielki jus – U+0472
ѭ – mała litera cyrylicy zjotyzowany wielki jus – U+0473
  • Mały jus zamknięty:
Ꙙ – wielka litera cyrylicy mały jus zamknięty – U+A658
ꙙ – mała litera cyrylicy mały jus zamknięty – U+A659
  • Zjotyzowany mały jus zamknięty:
Ꙝ – wielka litera cyrylicy zjotyzowany mały jus zamknięty – U+A65C
ꙝ – mała litera cyrylicy zjotyzowany mały jus zamknięty – U+A65D
  • Mieszany jus:
Ꙛ – wielka litera cyrylicy mieszany jus – U+A65A
ꙛ – mała litera cyrylicy mieszany jus – U+A65B