Saloniki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Thessaloniki”. Zobacz też: Tessalonika – córka Filipa II Macedońskiego.
Panorama wschodniej i centralnej części miasta
Panorama wschodniej i centralnej części miasta
Saloniki
Η Θεσσαλονίκη
Saloniki
Flaga
Flaga Salonik
Państwo  Grecja
Prefektura (stara) Saloniki
Burmistrz Yiannis Boutaris
Powierzchnia 17,8 km²
Wysokość 0-20 m n.p.m.
Populacja (2001)
• liczba ludności
• gęstość

363 987
20 449 os./km²
Nr kierunkowy 2310
Tablice rejestracyjne N
Położenie na mapie Grecji
Mapa lokalizacyjna Grecji
Saloniki
Saloniki
Ziemia 40°38′N 22°57′E/40,633333 22,950000Na mapach: 40°38′N 22°57′E/40,633333 22,950000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Dymitr z Tesaloniki (Św.Dimitrios) – patron miasta

Saloniki, nowogr. Θεσσαλονίκη - Tesaloniki [θɛsalɔˈnici] wymowa i (dawn. Tesalonika, gr. Θεσσαλονίκη, Thessalonike, łac. Egnatia, w kontekście cs. Sołuń) – miasto w północnej Grecji, nad Zatoką Salonicką (Morze Egejskie). Drugie co do wielkości (po Atenach) miasto Grecji. Jednolity zespół miejski składa się z wielu gmin, formalnie stanowiących oddzielne jednostki administracyjne. Formalnie centralna gmina o nazwie Thessaloniki liczy 385 400 mieszkańców, a cały zespół urbanistyczny Salonik 1,084 mln mieszkańców[1]. Rzeczywista liczba mieszkańców może być wyższa o ok. 15%[a].

Saloniki to ośrodek administracyjny największego greckiego regionu Macedonia, nieoficjalnie, przez Greków nazywany współstolicą lub stolicą Macedonii (greckiej[b]). Prężne i z tradycjami centrum naukowo-akademickie, miejsce licznych kongresów i wystaw międzynarodowych, węzeł transbałkańskich autostrad.

Do początków XX wieku Saloniki były wielonarodowościową metropolią, gdzie koegzystowały ze sobą liczne narody tej części Śródziemnomorza: Żydzi, Słowianie bałkańscy (Macedończycy i Bułgarzy), ludność grecko-prawosławna (Grecy i Arumuni), Turcy, Ormianie i wiele mniejszych[c].

Pretensje do Salonik i terenów aż po górę Olimp wysuwali politycy Bułgarii[d] i Macedonii[2][3][4]. Aktualnie, spór pomiędzy Grecją a Macedonią dotyczy nazwy północnego sąsiada Grecji oraz interpretacji historii. Zarówno Macedończycy-Słowianie jak i Macedończycy-Grecy uważają się za spadkobierców Starożytnej Macedonii[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Założone ok. 315 p.n.e. przez króla Macedończyków Kassandra i nazwane na cześć jego żony, Tessaloniki, córki Filipa II i siostry Aleksandra Wielkiego[6]. Od 146 p.n.e. miasto należało do państwa rzymskiego, w którym z biegiem czasu stało się jednym z najważniejszych miast. Przez miasto biegł główny szlak komunikacyjny między Rzymem i jego posiadłościami na Wschodzie (Via Egnatia). W mieście powstała jedna z pierwszych gmin chrześcijańskich, do której Święty Paweł skierował dwa ze swoich listów. Miasto było miejscem urodzenia i początkowej działalności Cyryla i Metodego w IX wieku.

Po podziale imperium rzymskiego miasto stało się częścią Bizancjum. W VII wieku odparło oblężenie Słowian. W 904 zostało splądrowane przez Arabów, a w 1185 przez Normanów. W latach 1204–1224 było stolicą łacińskiego Królestwa Tesaloniki, podbite przez władcę Epiru w latach 1227–1242 było stolicą efemerycznego Cesarstwa Tesaloniki. Od 1246 ponownie we władaniu cesarzy bizantyjskich (wpierw cesarzy Nicei). W 1387 zdobyte przez Turków, odzyskane przez Bizancjum w 1405, w 1423 sprzedane Wenecji. W 1430 ostatecznie zdobyte przez Turków po krwawym oblężeniu, było częścią Imperium Osmańskiego przez następne pięć stuleci. Przez prawie cały okres swej historii stanowiło metropolię znacznie przekraczającą swym przyciąganiem dzisiejsze granice państwowe. Na początku XX wieku miasto było głównym ośrodkiem działań Młodych Turków, w Salonikach urodził się Mustafa Kemal Atatürk. Podczas wojen bałkańskich zajęte przez Grecję 8 listopada 1912, choć wojska bułgarskie, tocząc zacięte walki, dotarły na przedmieścia Salonik.

W 1915 podczas I wojny światowej w mieście wylądowała armia Ententy, która następnie rozpoczęła próby natarcia przeciwko Bułgarii. Przełamanie obrony państw centralnych udało się dopiero w 1918, po latach bezowocnych walk. W 1917 miasto zniszczył pożar. Wybuchł przypadkowo i strawił przede wszystkim dzielnice zamieszkiwane przez ludność żydowską, czyniąc bezdomnymi znacznie ponad 50 tysięcy ich mieszkańców[7]. Odbudowano je na nowoczesnym planie europejskim, w dużej mierze niszcząc historyczny wygląd Salonik. Pożar zapoczątkował emigrację licznych rodzin żydowskich do Palestyny.

Z dokumentacji wynika[8], że w 1913 roku Saloniki zamieszkiwało 157 889 osób, z czego 61 439 Żydów, 45 889 Muzułmanów, 39 956 wiernych kościoła greckiego, 6263 wiernych kościoła bułgarskiego, 2721 Cyganów, 1621 osób innych narodowości lub wyznań.

Następnie, w wyniku wymiany ludności między Grecją i Turcją po 1922 do miasta napłynęły masy greckich uchodźców z centralnej i wschodniej części obecnej Turcji. Ludność muzułmańską przesiedlono z Salonik do Turcji. Niektóre przesiedlenia przybierały brutalny charakter. Według dokumentacji strony greckiej miało miejsce m.in. ludobójstwo Greków pontyjskich, w prowincji Trapezunt, analogiczne z rzeziami Ormian. Do Salonik chroniła się też część greckiej, żydowskiej i ormiańskiej ludności ocalałej ze spalonej przez Turków Smyrny (miasta na wschodnim wybrzeżu Morza Egejskiego). W latach 1923-1930 znaczną część ludności słowiańskiej stopniowo wysiedlano, głównie do Bułgarii, jednocześnie przyjmując bułgarskich Greków[9]. Pozostała tu, na swe życzenie, ta ludność słowiańskojęzyczna, którą urzędowo uznano za slawofońskich Greków, czyli potomków greckich rodzin, przymusowo slawizowanych w przeszłości. W konsekwencji, obligatoryjnie zmieniono zapis ich nazwisk, z powrotem na brzmienie greckie. Zhellenizowano szkolnictwo.

W latach 1941–1944 miasto, dawniej nazywane przez Żydów "Drugą Jerozolimą", znalazło się pod okupacją niemiecką. Wymordowano wtedy prawie 60 tys. salonickich Żydów (97% społeczności żydowskiej miasta).

W okresie okupacji niemieckiej Grecja i sąsiednia Jugosławia wyróżniały się prężnym ruchem oporu. W Salonikach jego bohaterem został sportowiec i konspirator Jerzy Iwanow-Szajnowicz. Traktują o nim m.in. książka i film "Agent nr 1". Największa do niedawna hala sportowa Salonik nazwana została Ivanofo. Iwanow jest bohaterem tak dla polskiego, jak i greckiego narodu.

Biała Wieża

Budowle[edytuj | edytuj kod]

Biała Wieża[edytuj | edytuj kod]

Po grecku: Λευκός Πύργος (Lefkos Pirgos). Wieża, wybudowana przy nabrzeżu przez osmańskiego sułtana Sulejmana Wspaniałego (1520–1566), uważana jest powszechnie za symbol miasta. Dawniej należała do fortyfikacji otaczających Saloniki. Obecnie znajduje się w niej Muzeum Kultury Bizantyńskiej. Szczyt wieży służy za dogodny punkt widokowy na miasto. W pobliżu Białej Wieży znajduje się pomnik Aleksandra Wielkiego.

Łuk i Mauzoleum Galeriusza[edytuj | edytuj kod]

Łuk i Mauzoleum stoją przy ulicy Dimitriosa Gounarisa. Powszechnie znane są jako "Kamara" lub w przypadku Mauzoleum – jako Rotunda. Łuk, ustawiony między 298 a 299 r. n.e. dla uczczenia zwycięstwa tetrarchy Galeriusza nad Sasanidzkimi Persami i zajęcia ich stolicy Ktezifonu w 298 roku. Łuk (obecnie zachowały się tylko jego resztki) był wykonany z czerwonego kamienia i bogato zdobiony. Mauzoleum zostało wybudowane około 304 roku. Miał tam być pochowany cesarz Galeriusz lecz zginął w Persji. Mauzoleum zostało zamienione na kościół Św. Jerzego.

Kościół Św. Demetriusza (Św. Dimitriosa)[edytuj | edytuj kod]

Kościół Aghios Demetrios (V-VII w.) jest najważniejszym kościołem miasta, a sam święty jest patronem miasta. Zabytek jest położony powyżej pozostałości po agorze i Rzymskim Forum. Posiada trzy boczne kaplice, znajduje się w nim muzeum, a także zespół podziemnych katakumb, wśród których znajduje się cela, w której więziono Św. Demetriusza (gr. Aγ. Δημήτριος – Św. Dimitrios).

Inne[edytuj | edytuj kod]

Bizantyjskie obwarowania, m.in. cytadela Heptapyrgion ("O Siedmiu Wieżach" ), tureckie meczety, bizantyńskie świątynie: Panhagia Acheiropoietos (V w.), Hosios Dawid (V-VI w.),, Panhagia Chalkeon (XI w.), Św. Pantalejmona (XII w.), Proroka Eliasza (XIII w.), Św. Katarzyny (XIII w.), Św. Mikołaja (XIII-XIV w.), Apostołów (XIV w.). Klasztor Wlatadon (XIV w.).

Sport[edytuj | edytuj kod]

W mieście funkcjonuje wiele klubów sportowych w tym te odnoszące sukcesy na arenach europejskich. Najbardziej znane są tutaj kluby piłkarskie Aris, Iraklis i PAOK. PAOK BC to także znany klub koszykarski, a drużyna Iraklisa odnosi sukcesy również w piłce siatkowej.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimatogram dla Salonik
St Lu Ma Kw Ma Cz Li Si Wr Pa Li Gr
 
 
40
 
9
1
 
 
38
 
10
2
 
 
43
 
13
5
 
 
35
 
18
7
 
 
43
 
23
12
 
 
30
 
28
16
 
 
22
 
31
18
 
 
20
 
30
18
 
 
27
 
26
15
 
 
45
 
21
11
 
 
58
 
14
6
 
 
50
 
10
2
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Weatherbase[10]

Położone nad morzem miasto leży w strefie klimatu śródziemnomorskiego Średnia rocznych opadów wynosi 410 mm. Opady śniegu są sporadyczne. Przez większą część lata temperatury są tu przeciętnie o 2 stopnie niższe, niż w Atenach. Jednak tereny Grecji położone bezpośrednio na Północ od Salonik leżą już w strefie przejściowej, z cechami klimatu śródziemnomorskiego i kontynentalnego, z dużymi opadami śniegu. Rokrocznie funkcjonują tam kurorty narciarskie.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Prawidłowa polska nazwa to Saloniki z gr. η Θεσσαλονίκη (Tesaloniki)[11]. W języku greckim Θεσσαλονίκη to liczba pojedyncza, rodzaju żeńskiego. Wymową starożytną było Thessalonike.

Egnatia, była to dawna, rzymska nazwa miasta, garnizonu i mieszczącego się tu sztabu dla wschodniej części imperium. Nazwa miasta Egnatia do dziś chętnie używane jest w Grecji, w nazewnictwie poważnych przedsięwzięć gospodarczych – publicznych, prywatnych i kapitału mieszanego. Np. nazwa najdłuższej greckiej autostrady: Egnatia Odos oznacza "ulicę, która prowadzi do Egnatii".

W kontekście pochodzenia języka staro-cerkiewno-słowiańskiego używa się nazwy Sołuń[12].

Uwagi

  1. Dane te nie obejmują obywateli Grecji, pochodzących spoza Salonik, jeśli nie zmienili zameldowania. Zmiana meldunku nie jest w Grecji obowiązkowa, jeśli zameldowanie pozostaje w miejscu przechowywania rejestru urodzeń. Ponadto Grecję zamieszkuje ok. 2 mln cudzoziemców, z czego tylko ok. 906 tysięcy jest zameldowanych, tzn. legalne przybyli tu jako imigranci lub zmienili formę pobytu z pobytu turystycznego na zamieszkiwanie.
  2. Specjalny Wysłannik Sekretarza Generalnego ONZ wskazuje na potrzebę nieużywania samego tylko określenia "Macedonia", jako synonimu terytorium leżącego w jednym tylko kraju. Jednocześnie sugeruje stosowanie określenia "Grecka Macedonia" , zamiast promowanych przez Republikę Macedonii terminów "Macedonia Egejska", lub "Macedonia zajmowana przez Grecję". Źródło: fragmenty projektu rezolucji RB ONZ, 2005, autorstwa Mathew'a Nimetz (ang.)
  3. Narodowość ówcześnie określano według kryterium przynależności do grupy wyznaniowej(patrz Traktat Loazański), toteż liczbę Słowian-Macedończyków i Słowian-Bułgarów określano łącznie, podobnie jak liczbę Greków i greckich Arumunów (Vlachów)
  4. Bułgaria, z racji roszczeń terytorialnych, trzykrotnie stała się w XX wieku agresorem: w II wojnie bałkańskiej, I wojnie światowej i w II wojnie światowej.

Przypisy

  1. według źródeł regionalnych, danych z 1 maja 2009 r
  2. Kwestie te omawia oddzielne hasło United Macedonia (ang.)
  3. Republika Macedonii miała oficjalnie promować w szkołach informację o okupowanej, podzielonej Macedonii, a nawet wydać banknot z wizerunkiem "Białej Wieży" – symbolu Salonik. Po proteście Grecji, banknot określono jako nieoficjalny, pamiątkowy, z nieznanym wydawcą. Tym niemniej wielokrotnie zauważano udział jednego z premierów Republiki Macedonii -Nikoli Gruevskiego, w uroczystościach o charakterze roszczeniowym wobec greckiej i bułgarskiej części regionu Macedonii. (Artykuł w The Washington Times, wskazujący na te okoliczności), Protest prezydenta Bułgarii wobec roszczeniowych akcentów wypowiedzi premiera Republiki Macedonii.
  4. Przykład greckiej mapy etnicznej z 1915 r. czyli sprzed wymian ludności. Jako Grecy opisana jest cała ludność grecko-prawosławna – patrz kryterium wymian ludności).
  5. Analiza, autorstwa Ph.D.Sama Vaknina z Pacific Western University, California, USA, sygnalizująca duży wpływ kwestii historycznych i terytorialnych, na bieżące działania czołowych polityków Republiki Macedonii i Grecji.International Analyst Network
  6. Praca zbiorowa pod redakcja Aleksandra Krawczuka, 2005, Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych, str. 241, Oficyna Wydawnicza FOGRA, ISBN 83-85719-84-9. A także informacje ze strony miasta
  7. Opracowania wskazują na liczbę 53 737 samych tylko bezdomnych członków gminy żydowskiej.
  8. Historia Narodu Greckiego ("Ιστορια του Ελληνικου Εθνους" tom ΙΔ, str. 340, praca zbiorowa, Wydawnictwo "Εκδοτικη Αθηνων". Ateny 1973.
  9. Emeis oi Ellines – Historia Wojen Współczesnej Grecji – uniwersyteckie opracowanie zbiorowe.
  10. Weatherbase: Historical Weather for Thessaloniki, Greece (ang.). [dostęp 2010-05-05].
  11. KSNG Zeszyt 11 cz.1 strona 100
  12. Staro-cerkiewno-słowiański, język. W: Encyklopedia powszechna. T. 4. Warszawa: PWN, 1976, s. 274. Cytat: na podstawie gwar okolic Sołunia (Salonik). (pol.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]