Kalendarz starogrecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kalendarz starogrecki – był to kalendarz księżycowy lub księżycowo-słoneczny, jednak kalendarze poszczególnych państw-miast różniły się między sobą. Inne były nazwy, rok zaczynał się z inną datą, inaczej przeprowadzano interkalację i inaczej liczono lata. Często bardzo trudne jest ustalenie, jakiemu miesiącowi w jednym państwie odpowiada dany miesiąc w drugim.

W dziełach Homera z VIII w. p.n.e. znajdują się wzmianki o porach roku. Później Hezjod w „Pracach i dniach” opisał wydarzenia astronomiczne i przyrodnicze występujące w kolejnych porach roku. Hezjod wiedział, że odstęp między dwoma lunacjami wynosi około 30 dni i że cykl pór roku trwa tyle co 12 lunacji (w rzeczywistości rok zwrotnikowy jest około 10 dni 21 godzin dłuższy).

Nazwy miesięcy[edytuj | edytuj kod]

Nazwy miesięcy na ogół pochodziły od nazw świąt lub imion bogów. W Atenach w V w. p.n.e. wyglądały następująco:[1]

Nr Nazwa
I Hekatombaion Ἑκατομβαιών lipiec — sierpień
II Metageitnion Μεταγειτνιών sierpień — wrzesień
III Boedromion Βοηδρομιών wrzesień — październik
IV Pyanepsion Πυανεψιών październik — listopad
V Maimakterion Μαιμακτηριών listopad — grudzień
VI Poseideon Ποσειδεών grudzień — styczeń
(interkalacja) Poseideon II
VII Gamelion Γαμηλιών styczeń — luty
VIII Anthesterion Ἀνθεστηριών luty — marzec
IX Elaphebolion Ἑλαφηβολιών marzec — kwiecień
X Mounichion Μουνιχιών kwiecień — maj
XI Thargelion Θαργηλιών maj — czerwiec
XII Skirophorion Σκιροφοριών czerwiec — lipiec

W Atenach interkalacja następowała po miesiącu „Poseidon”. Dodatkowy miesiąc nazywał się początkowo „Poseidon II”, a później na cześć cesarza Hadriana został nazwany „Hadrianon”.

Miesiące i lata[edytuj | edytuj kod]

Miesiące były albo „pełne” (πλήρης) – 30 dniowe – albo „niepełne” – 29 dniowe i występowały na przemian. Miesiąc dzielił się na 3 dekady, w miesiącu niepełnym ostatnia dekada miała 9 dni. Pierwsze dziesięć dni miesiąca liczono dodając, że były to dni miesiąca „rosnącego” (ιστάμενος), druga dekada liczona była od 11 do 20, w trzeciej liczono dnie wstecz dodając, że były to dnie miesiąca „umierającego” (φθινοντος, np. 21 = 10 „umierającego miesiąca”, 22 = 9 itd.). Od końca IV w. p.n.e. dni liczono od pierwszego do ostatniego[2][3].

Nominalnie miesiąc powinien był zaczynać się od nowiu Księżyca (νουμηνία bądź νεομηνία od νέα μήνη), ale ponieważ nie dokonywano interkalacji pojedynczych dni, kalendarz przesuwał się w stosunku do faz Księżyca o około 1 dobę na 3 lata.

Rok zaczynał się od przesilenia letniego, co było na ogół niezgodne z datą nowiu Księżyca. Platon zaproponował, aby liczyć rok do pierwszego nowiu po przesileniu letnim[potrzebny przypis].

Ponieważ liczba lunacji w roku zwrotnikowym nie jest całkowita, wprowadzono interkalację trzynastego miesiąca. Ustanowiono cykl „octaeteris” (οκταετηρίς od ὀκτώ osiem i ἔτος rok), polegający na interkalacji 3 miesięcy w ciągu 8 lat.

Niektóre święta – igrzyska olimpijskie i święto Pytii obchodzono co 4 lata, czyli co pół „octaeteris”. Pierwsze igrzyska olimpijskie odbyły się w roku 776 p.n.e.

Dalszym udoskonaleniem był Cykl Metona.

Lata oznaczano w rozmaity sposób. We wczesnym okresie lata wiązano z imieniem urzędującego w danym roku archonta. Później (w IV w. p.n.e.) Grecy zaczęli liczyć lata według igrzysk olimpijskich (zob. „olimpiada (czas)”).

Święta[edytuj | edytuj kod]

  • Adonie – święto ku czci Adonisa, odprawiane wiosną bądź latem
  • Chalkeje – święto rzemieślników, a zwłaszcza ceramików i kowali, obchodzone w Atenach pod koniec miesiąca pianepsion ku czci Hefajstosa i Ateny Ergane ("Robotnicy", "Rzemieślniczki").
  • Dionizje – attyckie święta na cześć Dionizosa, dzielące się na:
    • Dionizje Wielkie (miejskie), święto państwowe, obchodzone w Atenach od 9 do 13 elapheboliona
    • Dionizje Małe (wiejskie), święto lokalne (oddzielne na terenie każdego demu), obchodzone w miesiącu poseidon
    • Lenaje, obchodzone tylko w Atenach w miesiącu gamelion, „święto domowe” wyłącznie dla obywateli ateńskich
    • Antesterie, w miesiącu anthesterion, „miesiącu kwiatów”[4].
  • Oschoforia – święto obchodzone w miesiącu pyanepsion, mające podwójny charakter: żałobno-radosny
  • Panatenaje – święto upamiętniające narodziny bogini Ateny, obchodzone w starożytnych Atenach w miesiącu hekatombaion
  • Tesmoforie – święto ogólnogreckie ku czci Demeter

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Słownik kultury antycznej, Warszawa 2012, red. Ryszard Kulesza, s. 249.
  2. Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t. 1, rozdział Chronologia.
  3. Np. Pokój Nikiasza zawarto za eforatu Plejstolasa, czwartego dnia ostatniej dekady miesiąca artemizjos, a w Atenach za archontatu Alkajosa, szóstego dnia ostatniej dekady miesiąca elafebolion (Wojna peloponeska księga 5, 19).
  4. Chodkowski R. R., Teatr Grecki, Lublin, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego 1934