Manasterz (powiat jarosławski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Manasterz
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat jarosławski
Gmina Wiązownica
Liczba ludności (2013) 717[1]
Strefa numeracyjna (+48) 16
Kod pocztowy 37-522
Tablice rejestracyjne RJA
SIMC 0612364
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Manasterz
Manasterz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Manasterz
Manasterz
Ziemia50°07′08″N 22°39′58″E/50,118889 22,666111

Manasterz (w latach 1977-1981 Osetkowo) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Wiązownica[2]. Położony u ujścia Lubaczówki do Sanu, 16 km na północ od Jarosławia.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa przemyskiego.

We wsi znajduje się szkoła podstawowa.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Archeologia.

Początki osadnictwa na terenie Manasterza sięgają odległych czasów. Badania archeologiczne wykazały osadnictwo po ostatnim zlodowaceniu. Była to ludność z grupy tzw. Paleolitu niżowego, która zajmowała się myślistwem i rybołówstwem, osady były położone na piaszczystych wydmach nad Sanem i jego dopływami. Następny okres to Mezolit (3000-1700 p.n.e.), którego mieszkańcy prowadzili osiadły tryb życia i zajmowali się uprawą zbóż i hodowlą zwierząt. Około 1300 r. p.n.e. przybyła na te tereny ludność kultury łużyckiej, która wprowadziła nowe narzędzia, budownictwo, zwyczaje i kult wierzeniowy. W V wieku n.e. kultura łużycka uległa upadkowi z powodu najazdów plemion scytyjskich ze wschodu; zaczęto budować umocnienia i grody. Znalezione relikty ceramiki siwej (podobne są w Muninie i Łazach) pozwoliły ustalić datę powstania tej osady na V wiek n.e. Osada ta zbudowana nad dawnym korytem Lubaczówki, odkryto tu tzw. Chaty-ziemianki (chaty częściowo wkopane w ziemię)o wymiarach 4-5 m długości i 2,5 m szerokości; w VIII-X wieku był to prastary ośrodek hutniczy, w którym mieszkańcy wytapiali rudę darniową (odkryto pozostałości 7 pieców hutniczych), bliskość lasów była warunkiem do pozyskiwania drewna do wytopu żelaza [3].

Monaster Bazyliański.

Nazwa wsi Manasterz pochodzi od średniowiecznego drewnianego prawosławnego klasztoru zakonników bazyliańskich tzw. monaster-monasterion, którzy w podróżach misyjnych dotarli tu ze wschodu. wokół Monastyru powstały osady przyklasztorne i przyfolwarczne (w miejscu dzisiejszego przysiółka - Mielniki). Była też czynna gorzelnia, po której pozostały resztki murowanych piwnic. Monastyr Bazyliański prawdopodobnie został zniszczony podczas najazdu tatarskiego, albo uległ samounicestwieniu (kasacji) w wyniku przejścia prawosławia do Unii brzeskiej[3].

Historia wsi.

W dokumentach źródłowych nazwa tej miejscowości wystąpiła już w nadaniu jej na rzecz Jana z Tarnowa w 1387 roku. W sporze o dziesięciny wieś wraz z wójtem, Marcinem, występuje w dokumentach ponownie w 1448 r., oraz w spisie wiosek jarosławskich podczas ustanowienia ordynacji Jarosławskiej w 1470 roku. W 1519 roku król Zygmunt Stary zniósł ordynację, a dobra Jarosławskie podzielono. Do XIX wieku w pobliskich wioskach, nie było pańskiej rezydencji, ogromne obszary należały do Czartoryskich, a folwarki były zarządzane przez dzierżawców. Dopiero w 1812 roku powstały oddzielne posiadłości w Sieniawie, Wysocku i Wiązownicy[3].

Przydatnym źródłem archiwalnym są regestra poborowe, które zapisali poborcy podatkowi ziemi przemyskiej w latach 1515[4], 1589[5], 1628, 1651, 1658, 1674[a]. W 1674 roku w Manasterzu było 19 domów[6][b].

W 1898 roku wybrano zwierzchność gminną, której naczelnikiem został Aleksy Buszko[7].

W maju i czerwcu 1915 roku przez te tereny przechodził front walk wojsk austriacko-niemieckich z rosyjskimi. Podczas okupacji 20 lipca 1944 roku miejscowy oddział BCh, dowodzony przez Jana Wysockiego stoczył (koło mostu na Lubaczówce) zwycięską walkę z Niemcami[3].

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Manasterz od początków swego istnienia należał do parafii rzymskokatolickiej w Jarosławiu. W 1622 roku uciekinierzy z Jarosławia, którzy schronili się w Wiązownickich lasach przed epidemią zarazy, zbudowali w Wiązownicy drewnianą kaplicę pw. św. Walentego. W 1720 roku Walenty Szumanowski rozpoczął budowę kościoła w Wiązownicy, a w 1753 roku bp Wacław Hieronim Sierakowski przydzielił Manasterz, Czerwoną Wole, Nielepkowice i Piwodę do Kapelani w Wiązownicy[3].

Gdy w 1865 roku powstała parafia w Wiązownicy, w jej skład weszły też Manasterz i Czerwona Wola. W 1937 roku z inicjatywy ks. Stanisława Sudoła, rozpoczęto budowę kościoła (przerwaną w 1939 roku z powodu wybuchu II wojny światowej). W 1950 roku mieszkańcy prosili o przydzielenie kapłana, w odpowiedzi na to żądanie bp Franciszek Barda, w 1950 roku przydzielił ks. Edwarda Dręgę, który była w Manasterzu do 1952 roku. Po ukończeniu budowy, kościół pw. MB Pocieszenia, został 2 września 1951 roku poświęcony przez bp Wojciecha Tomakę. W 1952 roku została erygowana parafia w Manasterzu[8]. Parafia przynależy do dekanatu sieniawskiego, w archidiecezji przemyskiej.

Proboszczowie parafii w Manasterzu.
1952-1966. ks. Feliks Karasiński.
1966-1984. ks. Marian Marchut.
1984-1991. ks. Józef Sądej.
1991-2004. ks. Franciszek Kida.
2004-2015. ks. Tadeusz Bernat.
2015-2017. ks. Krzysztof Zygar.


Oświata[edytuj | edytuj kod]

Początki szkolnictwa parafialnego w Manasterzu sięgają pierwszej połowy XIX wieku, według Schematyzmu Greckokatolickiej Eparchii Przemyskiej z 1830 roku istniała już od jakiegoś czasu szkoła parafialna przy parochii greckokatolickiej (schola parochialis)[9].

Przydatnym źródłem archiwalnym do poznawania historii szkolnictwa w Galicji, są austriackie Szematyzmy Galicji i Lodomerii, które podają wykaz szkół ludowych, wraz z nazwiskami ich nauczycieli. W 1874 roku szkoła cerkiewna została przekształcona na szkołę publiczną, ludową (filialną), która w latach 1874-1877 nie posiadała nauczyciela (posada nie obsadzona), a od 1877 roku szkoła była jednoklasowa i nauczycielem był Jan Mełech. Szkoły wiejskie były tylko męskie, a od 1890 roku były już mieszane (dostępne dla wszystkich uczniów). Od 1909 roku szkoła posiadała po dwóch nauczycieli: kierownik i pomocnik. Pomocnicami byli: Maria Grzegorzek (1909-1910), Maria Kalinowska (1911-1912)[10], Maria z Grzegorzaków Kalinowska (1913-1914).

W 1911 roku w zasańskiej części Manasterza (przysiółek Wielgosy), utworzono Szkołę Eksponowaną Wielgosy ad Manasterz, której nauczycielką w latach 1911-1914 była Karolina Michalska[11].

Kierownicy szkoły.
1877-1892. Jan Mełech[12].
1892-1903. Józef Sobolewski[13].
1903-1905. Leopold Łańcucki[14].
1905-1910. Antoni Sierżęga[15].
1910-1914. Jan Kalinowski[16].

Zobacz[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Z regestru wynika, że wieś w 1515 roku posiadała 7 łanów ziemi rolnej i młyn. Już na jakiś czas przed 1515 roku istniała cerkiew, gdyż wspomniano o duchownym (pop). Z regestru z 1589 roku wynika, że zwiększyła się do 15 łanów powierzchnia gruntów rolnych, był młyn o dwóch kamieniach (molendinum 2 rothare). W 1651 i 1658 roku wieś została objęta częściową zniżką podatku z powodu zniszczeń wojennych (a propinatione vini cremati). W 1596 roku została zawarta Unia brzeska, pomiędzy papiestwem i prawosławiem w wschodniej Polsce. Jednak z powodu sprzeciwu szlachcica Konstantego Wasyla Ostrogskiego, który wycofał się przed zawarciem Unii, nastąpił wewnętrzny podział wśród duchowieństwa na dwie części: popierających Unię i jej przeciwników, z tego powodu istniały równolegle biskupstwa unickie i prawosławne, które wzajemnie się zwalczały. Również parafie były objęte konfliktem. Parochia w Manasterzu, w 1651 roku została w rejestrze poborowym zapisana jako Sinagoga, a w 1658 roku jako Ecclesia libera. To tłumaczy, że początkowo Manasterz pozostawał przy prawosławiu, a dopiero przed 1658 rokiem przystąpił do Unii (słowo ecclesia libera wskazuje na kościół mający złagodzone prawo doktrynalne wobec Polski, czyli wskazuje to na Unitów).
  2. W rejestrze pogłównego ziemi przemyskiej z 1674 roku zapisano w języku łacińskim: Manastyrz ad Jarosław: a personis subditorum tam romanorum quam rutenorum utriusque sexus cum popone n[umer]o octodecim in summa fl. ......19/0.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS. Bank Danych lokalnych
  2. GUS. Rejestr TERYT
  3. a b c d e Historia Manasterza
  4. Manasterz na stronie Regestru Poborowego 1515
  5. Manasterz na stronie Regestru Poborowego 1589
  6. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś. Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe. To I, część 4. Rejestr pogłównego ziemi przemyskiej 1674 Wydawnictwo WSP. Rzeszów 2000 ​ISBN 83-87288-55-1​ (str. 125)
  7. Skorowidz Powiatu Jarosławskiego na rok 1902
  8. Złoty Jubileusz Parafii w Manasterzu. Tygodnik Katolicki „Niedziela”
  9. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Graeco Catholicae Premisliensis pro Anno Domini MDCCCXXX (str. 27-28) [Dostęp 2017-05-05]
  10. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1912 (str. 684) [Dostęp 2017-05-04]
  11. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1912 (str. 685) [Dostęp 2017-05-04]
  12. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1883 (str. 406) [Dostęp 2017-05-04]
  13. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1905 (str. 436) [Dostęp 2017-05-04]
  14. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1904 [Dostęp 2017-05-04]
  15. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1906 (str. 642) [Dostęp 2017-05-04]
  16. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1914 (str. 760) [Dostęp 2017-05-04]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]