Sieniawa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta w Polsce. Zobacz też: Sieniawa.
Sieniawa
Pałac w Sieniawie
Pałac w Sieniawie
Herb
Herb Sieniawy
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat przeworski
Gmina Sieniawa
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1676
Burmistrz Adam Woś
Powierzchnia 6,76 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

2133
316 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 16
Kod pocztowy 37-530
Tablice rejestracyjne RPZ
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Sieniawa
Sieniawa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sieniawa
Sieniawa
Ziemia 50°10′41″N 22°36′36″E/50,178056 22,610000
TERC
(TERYT)
3182514074
Urząd miejski
Rynek 1
37-530 Sieniawa
Strona internetowa

Sieniawa (ukr. Сенява) – miasto w województwie podkarpackim, w powiecie przeworskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sieniawa. Położone w Dolinie Dolnego Sanu, w południowej części Kotliny Sandomierskiej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. przemyskiego.

Według GUS z 1 stycznia 2011[1] miasto miało 2133 mieszkańców.

Geografia[edytuj]

Miasteczko jest położone 2 km od Sanu w pięknych terenach przyrodniczych. Na północy i wschodzie ciągną się wielkie połacie lasów Sieniawskich, teren na północy jest falisty i pagórkowaty, pokryty resztkami lasów dawnej puszczy Sandomierskiej. Tereny wschodnie w kierunku Oleszyc są pokryte wielkim kompleksem leśnym o szerokości 20 km. Na północnych krańcach Leżachowa wznosi się wzgórze "Kamień" (195 m n.p.m.), a w kierunku Dobrej jest wzniesienie zwane "Sławgórą" (224 m n.p.m.). W XVIII wieku koryto Sanu znajdowało się obok miasteczka, czego dowodem są starorzecza i mokradła. W XIX wieku dokonano regulacji rzeki przesuwając jej koryto średnio o 1,5 km na zachód[2].

Historia[edytuj]

Osadnictwo na terenie Sieniawskim na podstawie badań archeologicznych jest datowane na ok. 4000 lat p.n.e. Były to osady i gródki w okresie Kultury łużyckiej, a później pod wpływem kultury rzymskiej. Wykorzystywały one wzniesienia i pagórki na podmokłym i trudno dostępnym terenie. Świadczą o tym wykopaliska w Dybkowie, Leżachowie, Czerwonej Woli, Piganach, Wylewie i Piskorowicach. W 1874 roku odkryto cmentarzysko pod lasem zwanym "Koty", obok Wylewy. Inne cmentarzyska odkryto na pagórkach przeciętych strumykiem Czerniawką pomiędzy Dybkowem i Leżachowem. Od XV do XVIII wieku powstały nowe niewielkie osady. Najstarsza wzmianka o Dybkowie pochodzi z XV wieku[3]. Przydatnym źródłem archiwalnym do poznawania historii XVI i XVII wieku są regestra poborowe; regestr z roku 1515 tak opisuje wieś Dybków; ("Dipkow, lan,4,tab.vect.gr.6."), a regestr z roku 1589 opisuje: ("Dypkow,lan.4½,taber.2,lan. 1,hort.c.agr.18,ing.c.pec.5,ing.paup.4,hidraulus.")[4][5].

W 1650 roku w Dybkowie została zbudowana forteca "Sieniawa" nazwana od nazwiska jej założyciela Mikołaja Sieniawskiego, a w latach 1664-1680 wzniesiono fortyfikacje. Miasto zostało założone w 1672 roku, a w 1676 roku Sieniawa otrzymała prawa miejskie. Następnym właścicielem był syn założyciela Adam Mikołaj Sieniawski, którego córka Zofia Czartoryska z Sieniawskich została w 1731 roku poślubiona za Augusta Czartoryskiego. Od 1734 r. Sieniawa stała się własnością Czartoryskich. W latach 1772-1918 miejscowość znajdowała pod zaborem austriackim.

W 1990 roku była ogólnopolska reforma samorządu terytorialnego i przywrócono urząd Burmistrza. Po 1990 roku burmistrzami Miasta i Gminy Sieniawa byli: Franciszek Woś i Wacław Mikulski, a od 2006 roku burmistrzem jest Adam Woś.

Kościół[edytuj]

Tereny te w średniowieczu należały do parafii Jarosławskiej, jednak z powodu dalekiej odległości kapłani Jarosławscy nie mogli należycie wykonywać swych obowiązków. Dlatego Jan Kostka i Zofia ze Sprowy Odrowąż chcąc umożliwić ludności polskiej i katolickiej korzystanie z sakramentów świętych i uchronić przed przechodzeniem na miejscowe prawosławie (ludność polska często przechodziła do miejscowych cerkwi), w 1571 roku ufundowali kościół w Dybkowie i postarali się aby na miejscu zamieszkał kapłan, który początkowo nie posiadał określonej dotacji. W 1602 roku została erygowana parafia w Dybkowie; w 1624 roku podczas najazdu tatarskiego kościół został zniszczony. Następny kościół zbudowano w 1629 roku, a 6 sierpnia 1629 roku Katarzyna Sieniawska przywilejem w Brzeżanach określiła prawo tego kościoła i nadała uposażenie dla plebana w Dybkowie: Dziesięcina ze zbóż folwarku w Dybkowie, 10 złp z folwarków w Cieplicach i Lubienie (Rudka); pleban otrzymał grunta, pola, ogrody i łąki, a także korzystał z młyna w Lubieniach (Rudce). Pleban miał też wyznaczone Meszne z Dybkowa, Cieplic, Dobrej i Lubień (Rudki).Ludność była wolna od zobowiązań na rzecz króla, był w Dybkowie wójt i szkoła[6].

W 1676 roku Sieniawa otrzymała prawa miejskie, a następnie zbudowano drewniany kościół i od tego czasu Sieniawa posiada dwa kościoły. Na miejscu drugiego kościoła w latach 1719-1749 został zbudowany murowany kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a w 1754 roku dobudowano klasztor dla Dominikanów. Pierwszy kościół (fara) w 1744 roku był już mocno zniszczony i w 1753 roku zbudowano murowany pw. św. Jana Chrzciciela, który został konsekrowany w 1777 roku przez bp przemyskiegoWacława Hieronima Sierakowskiego. W 1772 roku Sieniawa znalazła się pod Austriackim zaborem. Austriacy prowadzili politykę ingerencji w sprawy kościoła, dlatego w 1788 roku skasowali klasztor Dominikanów (przenieśli się do Jarosławia na miejsce skasowanego klasztoru Jezuitów), a kościół zmieniony na parafialny[7].

Pierwszy kościół został w 1778 roku przez Austriaków zamieniony na cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, parochia greckokatolicka Sieniawa posiadała też cerkiew filialną w Rudce. Schematyzm Greckokatolickiej Eparchii Przemyskiej na rok 1830 tak wzmiankował parochię: (Sieniawa Oppid. Parochia. Eccl. ad Exalt. S. Crucis. Patronus Titl. Cels. Princeps Adamus Czartoryski. Parochus Cyprianus Chotyniecki natus 1803, ord. 1826. In Matre cum Dybkow †, Num. Anim. Gr. Cath. 464. Filiali Wyliwa 310. Rudka c. Eccl. ad Obdormit. B.M.V. 390. Summa 1164.)[8]. Parochia istniała do 1945 roku.

Kościół parafialny rzymskokatolicki został konsekrowany 10 września 1890 roku przez bp sufragana przemyskiego Jakuba Glazera. Podczas I wojny światowej kościół został zniszczony, w 1923 roku został odbudowany. W 1952 roku zbudowano ołtarz główny, a trzy lata później ołtarze boczne; w 1954 roku Stanisław Jakubczyk wykonał polichromie[7]. Obecnie parafia Sieniawa posiada kościoły filialne w Piganach i Leżachowie. Parafia przynależy do Dekanatu Sieniawskiego.

Na początku XIX wieku wzmiankowana była w Schematyzmach Diecezji Przemyskiej z lat 1810-1820 kaplica pałacowa, której kapelanem był ks. Jan Krasnodębski: (Capella ad Aulam Cellisimi Princip Czartoryski). Proboszczami parafii w Sieniawie byli: ks. Sebastian Bardziński (do 1820 roku), ks. Jan Krasnodębski (ur. w 1777 roku, wyświęcony w 1806 roku, od 1821 roku proboszcz Sieniawski, a od 1827 dziekan Jarosławski), ks. Mateusz Hebda (ur. w 1805 roku, wyświęcony w 1929 roku, proboszcz Sieniawski, dziekan Jarosławski, zmarł 10 kwietnia 1891 roku), ks. Tomasz Włazłowski (ur. w 1858 roku, wyświęcony w 1887 roku, proboszcz Sieniawski w latach 1891-1921, następnie proboszcz i dziekan w Radymnie), ks. Henryk Uchman (ur. w 1882 roku, wyświęcony w 1908 roku, proboszcz Sieniawski od 1921 roku), ks. Edward Brodowicz.

Oświata[edytuj]

W 1765 roku pojawiła się wzmianka o szkółce parafialnej, w której organista uczył chłopców czytać, pisać i służyć do mszy świętej. W 1789 roku z inicjatywy księcia Adama Czartoryskiego została założona Szkoła ludowa, która w 1863 roku została przez zaborców austriackich przekształcona na szkołę trywialną. W 1874 roku na mocy ustawy państwowej szkoła stała się publiczna; do roku 1875 szkoła mieściła się w Ratuszu. Po przekształceniu jej na 3-klasową, wybudowano murowany budynek szkolny, który oddano do użytku w 1876 roku. Szkoły wiejskie były tylko męskie, a w miastach męskie i żeńskie; od 1890 roku szkoły wiejskie stały się "mieszane" (dostępne na równych prawach dla chłopców i dziewcząt). W 1895 roku szkoła w Sieniawie została przekształcona na 5-klasową mieszaną. W 1897 roku powstaje oddzielna szkoła żeńska (od tego czasu funkcjonują dwie szkoły: męska i żeńska). W 1902 roku w szkole męskiej było 302 uczniów, a w żeńskiej było 314 uczniów. W 1910 roku szkoła stała się 6-klasowa, a w 1913 roku szkoła męska otrzymała imię księcia Józefa Poniatowskiego, a szkoła żeńska otrzymała imię królowej Jadwigii. W 1926 roku nastąpiło połączenie szkół męskiej i żeńskiej w jedną szkołę 7-klasową. W czasie okupacji wojennej szkoła była częściowo uszkodzona i z powodu wojny nauka była utrudniona. W 1964 roku oddano do użytku nowy budynek szkolny jako tzw. tysiąclatkę; również w 1964 roku powstało w Sieniawie 4-letnie Liceum Ogólnokształcące. 21 maja 2008 roku szkoła otrzymała nowego patrona Tadeusza Kościuszkę. Od 1999 roku jest 6-letnia szkoła podstawowa, 3-letnie gimnazjum i 3-letnie liceum ogólnokształcące[9].

Przydatnym źródłem archiwalnym do poznawania historii szkolnictwa w galicji są austriackie Szematyzmy Galicji i Lodomerii, oraz polskie Dzienniki szkolnictwa, które podają nazwiska nauczycieli. Gdy w 1897 roku powstała oddzielna szkoła żeńska , to jej kierownikiem została Melania Żeńczak[10].

Kierownicy szkoły męskiej w Sieniawie.
1810-1827. Stanisław Szuszkiewicz.
1829-1855. Antoni Schultz.
1857-1866. Karol Łomiński[11].
1868-1871. Adolf Szostkiewicz[12].
1871-1873. Piotr Biega[13].
1873-1907. Florian Gardziel[14].
1908-1918. Władysław Traczyński[15].

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Sieniawy w 2014 roku [16].


Piramida wieku Sieniawa.png

Zabytki[edytuj]

Zabytki miasta
  • układ urbanistyczny z czasów lokacji miasta (XVII w.)
  • zespół pałacowo-parkowy rodziny Czartoryskich
  • kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, (dawny dominikański w latach 1754-1778); Wystawiony wg projektu Giovanni Spazzio.
  • krypta Czartoryskich. Pod kościołem znajduje się krypta grobowa książąt Czartoryskich, jest tam pochowany m.in. książę Adam Jerzy Czartoryski z żoną. W sierpniu 1865 trumny ze szczątkami księcia oraz jego żony (zmarłej w 1864) przewieziono do Sieniawy, gdzie zostały złożone w rodowej krypcie. Przy kościele dawny klasztor, obecnie plebania z 1754 r. oraz murowana dzwonnica z początków XVIII w.
  • dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Jana Chrzciciela (1788-1947 cerkiew greckokatolicka). Świątynia zbudowana w 1753 r. Współcześnie z nią wzniesiono wolno stojącą dzwonnicę. Cerkiew kilkakrotnie niszczona i odbudowywana, remontowana w latach 80. XX w.
  • fragmenty murowano-ziemnych fortyfikacji zamkowych (ok. 1664-1680) broniących nieistniejącego już zamku Sieniawskich
  • ratusz, murowany piętrowy budynek z II poł. XVII w., zniszczony w czasie II wojny światowej, odbudowany w 1948 r.
  • małomiasteczkowa zabudowa (głównie z końca XIX i początków XX w.). Przy rynku część starszych, XVIII-wiecznych domów, przebudowanych w XIX i XX w.
  • kirkut z ohelem
  • XVIII-wieczny spichlerz
  • gmach „Sokoła”
  • XIX-wieczny budynek biblioteki[17]

Galeria[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.
  2. Położenie
  3. Początki Sieniawy
  4. Źródła Dziejowe. Tom XVIII. część I. "Polska XVI wieku pod względem Geograficzno-Statystycznym. Tom VII. część I. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona" strony 4 i 135
  5. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa Regestr Poborowy/Ziemie Ruskie/Ruś Czerwona
  6. Podkarpacka Biblioteka Cyfrowa Dzieje Parafii Jarosławskiej strony 146-147
  7. a b Historia kościołów w Sieniawie
  8. "Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Graeco Catholicae Premisliensis pro Anno Domini MDCCCXXX" strona 28
  9. Historia Szkoły na stronie Urzędu Gminy]
  10. "Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1902" strona 564
  11. "Szematyzm szkół ludowych i ich nauczycieli pod kierunkiem Konsystorza Przemyskiego Obr. Łać. na rok 1860" strona 6
  12. "Szematyzm...na rok 1870" strona 423
  13. "Szematyzm...na rok 1872"
  14. "Szematyzm...na rok 1888" strona 384
  15. "Szematyzm...na rok 1909" strona 641/szkoły ludowe/powiat jarosławski
  16. http://www.polskawliczbach.pl/Sieniawa, w oparciu o dane GUS.
  17. Artykuł „W rejestrze zabytków”, naszdziennik.pl, 20 lutego 2009.

Linki zewnętrzne[edytuj]