Przejdź do zawartości

Marynarka Wojenna Bułgarii

To jest dobry artykuł
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Военноморски сили на България
(Woennomorski sili na Byłgarija)
Państwo

 Bułgaria

Siły zbrojne

Siły Zbrojne Bułgarii

Data utworzenia

1879

Bandera

Proporzec

Liczebność

4450 osób[1]

Multimedia w Wikimedia Commons

Marynarka Wojenna Bułgarii (bułg. Военноморски сили на България, Woennomorski sili na Byłgarija) – część sił zbrojnych Bułgarii. Operuje na Morzu Czarnym, z główną bazą w Warnie.

Przez okres wojen z Turcją przełomu XIX i XX wieku oraz obu wojen światowych Bułgaria posiadała małą marynarkę, pozbawioną większych okrętów, a większy jej rozwój miał miejsce podczas zimnej wojny we współpracy z ZSRR. Przez cały okres istnienia nie posiadała okrętów większych od niszczyciela i na ogół była mało nowoczesna. Na początku XXI wieku jej trzon stanowiły trzy fregaty z lat 70. poprzedniego wieku, przy braku sił podwodnych. W 2017 roku posiadała cztery fregaty rakietowe, trzy korwety, 14 okrętów przeciwminowych i okręt desantowy[2]. W 2015 roku marynarka liczyła 3600 osób personelu, jej bazami są Warna (siedziba dowództwa) i Burgas[3]. Dowódcą marynarki w 2025 roku był kontradmirał Kirił Michajłow(inne języki)[4].

Obok marynarki wojennej, Bułgaria posiada morski komponent Policji Granicznej[5].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Początki (schyłek XIX w. i pierwsze lata XX w.)

[edytuj | edytuj kod]
Model torpedowca „Lewski”, Muzeum Marynarki Wojennej w Warnie

Wkrótce po uzyskaniu niezależności od panowania tureckiego w 1878 roku, Księstwo Bułgarii przystąpiło do tworzenia niewielkiej marynarki wojennej, składającej się początkowo z okrętów rzecznych na Dunaju, przekazanych przez Rosję[6]. Marynarka wojenna z dowództwem w Ruse została uroczyście utworzona 12 sierpnia 1879 roku (31 lipca starego stylu)[7]. Dzień ten został później ustalony jako święto marynarki[7]. Do służby wówczas przyjęto cztery rzeczne parowce, szkuner i siedem kutrów[7]. Pierwszym dowódcą marynarki był rosyjski oficer Aleksandr Konkiejewicz, również marynarze byli szkoleni w Rosji, a rosyjscy oficerowie opuścili Bułgarię w 1885 roku[7]. Pierwszym nowo zakupionym okrętem (we Francji) był parowiec „Aleksandr I” z 1883 roku (350 t), służący także jako jacht książęcy[6]. Oprócz tego marynarka miała niewielkie parowce: „Krum” i „Simeon Weliki”, okręt szkolny „Asen” i mniejsze jednostki, w tym dwa małe 20-tonowe torpedowce „Botew” i „Lewski” z minami wytykowymi otrzymane z Rosji w 1884 roku[6]. Większość środków jednak była przeznaczana na wojska lądowe i marynarka była zaniedbywana[8].

Krążownik torpedowy „Nadeżda”

Dopiero w 1898 roku zbudowano dla marynarki we Francji pierwszy pełnowartościowy okręt – kanonierkę torpedową „Nadeżda” (klasyfikowaną jako mały krążownik), używaną do szkolenia[8][9]. Francuski oficer Paul Pichon był też od 1897 do 1908 roku dowódcą marynarki bułgarskiej[7]. W 1899 roku dowództwo marynarki przeniesiono z Ruse do Warny[7]. W 1903 roku uchwalono pierwszy program rozwoju marynarki, w wykonaniu którego zakupiono, również we Francji, sześć torpedowców typu Dryzki[a], stanowiących trzon jej floty przez kolejne 40 lat, oraz działa kalibru 240 mm dla artylerii nadbrzeżnej[6][10]. Mimo planów budowy dalszych okrętów, w tym niszczycieli i okrętów podwodnych, nie doszło ostatecznie do tego z powodów finansowych i niedoceniania roli marynarki, a także z powodu polegania na wsparciu znacznie silniejszej marynarki rosyjskiej[6]. Odrzucono także w 1908 roku propozycję zakupu starych okrętów w Rosji (w tym dwóch nieudanych okrętów obrony wybrzeża typu popowka)[6]. Zaadaptowano jedynie w tym okresie parowy jacht na mały stawiacz min „Kamczija”[6].

Wojny bałkańskie i I wojna światowa

[edytuj | edytuj kod]
Torpedowiec „Dryzki” zachowany w Muzeum Marynarki Wojennej w Warnie

Pierwszym konfliktem, w jakim wzięła udział bułgarska flota, była I wojna bałkańska 1912–1913. W jej trakcie torpedowce podejmowały kilka bezskutecznych prób ataków torpedowych na tureckie okręty atakujące bułgarskie wybrzeże. Dopiero w nocy 20/21 listopada 1912 roku torpedowiec „Dryzki” uszkodził turecki krążownik pancernopokładowy „Hamidiye”. Akcja ta była największym sukcesem w dziejach marynarki bułgarskiej[10]. Bułgarskie torpedowce nie brały już aktywnego udziału w działaniach drugiej wojny bałkańskiej, podczas której zostały internowane w Sewastopolu, a działania morskie ograniczały się do stawiania min[6]. Na skutek wojny redukcji uległ wywalczony wcześniej dostęp do Morza Egejskiego (utracony ostatecznie po I wojnie światowej)[6].

Bułgarskie okręty wzięły udział w I wojnie światowej po stronie państw centralnych, aczkolwiek bez starć z przeciwnikiem; jedynie torpedowiec „Szumni” został utracony na minie w 1916 roku[6]. Z powodu niewielkich rozmiarów marynarki bułgarskiej, głównym wkładem Bułgarii na polu wojny morskiej było udostępnienie baz w Warnie, Burgasie i Ewksinogradzie dla okrętów niemieckich i tureckich[6]. 1 stycznia 1915 roku została utworzona również Flota Morza Egejskiego[7]. 5 września 1916 roku bułgarskie okręty wysadziły niewielki desant w Bałcziku, Kawarnie i Kaliakrze, zajmując rumuńskie posiadłości w południowej Dobrudży, nie napotykając oporu[7]. Jedynymi nowymi okrętami o większej wartości bojowej było uzyskanych od Niemiec pod koniec wojny w latach 1917–18 sześć małych kutrów trałowych i okręt podwodny „Podwodnik No.18” (niemiecki UB 8), który jednak został przejęty przez Francuzów w 1919[6].

Okres międzywojenny i II wojna światowa

[edytuj | edytuj kod]

Po przegranej przez państwa centralne I wojnie światowej, Bułgaria na mocy traktatu pokojowego z 27 listopada 1919 nie mogła posiadać floty wojennej. Zezwolono jedynie na morską służbę policyjną, w składzie czterech istniejących torpedowców typu Dryzki ze zdjętymi wyrzutniami torped (piąty zatonął w 1918 na skałach) oraz do sześciu patrolowców[11]. Wyporność nowych okrętów nie mogła przekraczać 100 ton, zabroniono także posiadania okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego[11]. Zgodnie z tym, w grudniu 1920 roku marynarkę przeformowano w morską służbę handlowo-policyjną i rzeczną służbę handlowo-policyjną, podporządkowane ministerstwu kolei, poczty i telegrafu[11]. W 1921 roku zakupiono dla ich potrzeb z francuskiego demobilu dwa ścigacze okrętów podwodnych amerykańskiego typu SC(inne języki)[b] i cztery kutry patrolowe[12]. Tajnym rozkazem Ministerstwa Wojny z 2 grudnia 1927 roku powołano faktycznie ponownie marynarkę wojenną[7]. Utworzono tajny sztab morski, jednakże względy finansowe spowodowały, że nie podejmowano prób odbudowy marynarki[11]. Już od 1925 roku do szkolenia montowano czasowo na torpedowcach wyrzutnie torped, lecz dopiero w 1934 roku powróciły one na stałe[12].

Dopiero po zbliżeniu z III Rzeszą, w 1937 roku reaktywowano marynarkę wojenną, a 31 grudnia 1938 odrzucono ograniczenia traktatowe[11]. Mimo to, nie poszła za tym znacząca rozbudowa marynarki. W Niemczech zamówiono dwa okręty podwodne i pięć kutrów torpedowych, ale tylko dwa kutry firmy Lürssen(inne języki) dostarczono przed wybuchem wojny i trzeci w 1941 roku, natomiast pozostałych okrętów nie zbudowano[11]. W czasie wojny jeszcze Niemcy sprzedali Bułgarii cztery zdobyte w Holandii kutry torpedowe wzoru brytyjskiego[11]. Marynarka bułgarska posiadała oprócz tego liczne mniejsze okręty (kutry trałowe, w tym 13 bułgarskiej budowy typu MCzK, patrolowce i trałowce rzeczne) oraz adaptowane stawiacze min[12].

Kuter trałowy typu MCzK w muzeum marynarki w Warnie

Podczas II wojny światowej Bułgaria była od 1941 roku sojusznikiem Niemiec, lecz z przyczyn politycznych nie uczestniczyła w działaniach wojennych na froncie wschodnim przeciw ZSRR, a jedynie jej okręty w ramach współpracy państw Osi pełniły służbę patrolową i eskortową oraz uczestniczyły w operacjach minowych na Morzu Czarnym i Dunaju[11]. Z większych jednostek, utracono tylko jeden torpedowiec „Smeli” w 1943 roku w sztormie[12]. Na skutek okupacji Tracji i Macedonii, Bułgaria uzyskała dostęp do Morza Egejskiego, gdzie w 1943 roku sformowano flotyllę kutrów trałowych (z bazą w Kawali)[11]. Utrzymywano też jednostki patrolowe na Jeziorze Ochrydzkim[11]. Po ataku ZSRR na terytorium Bułgarii, 9 września 1944 roku Bułgaria zmieniła sojusze i wypowiedziała wojnę Niemcom[11]. Jej okręty zostały mimo to przejęte tego samego dnia przez wojska radzieckie w Warnie i wcielone do radzieckiej Floty Czarnomorskiej[12]. Od początku 1945 roku jedynie niewielkie siły bułgarskich kutrów trałowych działały na Dunaju w ramach radzieckiej Flotylli Dunajskiej[12].

Po II wojnie światowej

[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny, w lipcu i sierpniu 1945 roku, ZSRR zwrócił Bułgarii przejęte okręty[12]. Traktat pokojowy z 10 lutego 1947 roku zezwalał Bułgarii na posiadanie marynarki jedynie o łącznym tonażu 7250 ton i liczebności 3500 ludzi[13]. Bułgarskie siły zbrojne podlegały w dalszych latach wzrostowi ponad ograniczenia traktatowe w ramach bloku państw skupionych wokół ZSRR, mimo to marynarka była rozwijana w sposób umiarkowany[13].

Pierwszym dużym okrętem był stary radziecki niszczyciel „Żelezniakow” wypożyczony Bułgarii od 1947 do 1949 roku[13]. W 1950 zastąpił go przekazany Bułgarii niszczyciel „Georgi Dimitrow”, będący największym okrętem bojowym w dziejach marynarki bułgarskiej i jej ostatnim niszczycielem (wycofany w 1960 roku)[14]. ZSRR wyposażył marynarkę bułgarską także w mniejsze okręty, począwszy od 12 ścigaczy okrętów podwodnych w 1947 roku (cztery projektu MO-4, sześć projektu OD-200(inne języki) i dwa projektu 122a)[15]. Do początku lat 50. bułgarska marynarka otrzymała z ZSRR także 12 kutrów torpedowych TM-200, cztery trałowce redowe proj. 253Ł i dwa trałowce bazowe proj. 254K[16]. Do służby na Dunaju otrzymała również 9 rzecznych kutrów pancernych proj. 1124 oraz jeden proj. 1125[17]. Bułgaria natomiast samodzielnie zaczęła rozwijać siły desantowe, podejmując budowę według niemieckich planów 10 barek desantowych typu BDB (dla trzech czołgów)[18].

Znaczniejszy wzrost marynarki wojennej nastąpił od połowy lat 50, po zakończeniu okresu stalinizmu i przystąpieniu Bułgarii do nowo powstałego Układu Warszawskiego. W 1954 roku Bułgaria otrzymała od ZSRR pierwsze trzy małe okręty podwodne typu M, szybko zastąpione w 1957 przez dwa średnie okręty proj. 613: „Pobieda” i „Sława” (ozn. NATO: Whiskey)[19]. W zakresie sił nawodnych zakupiono w ZSRR w latach 1957–58 dwie fregaty projektu 50 („Dryzki” i „Smeli”), które odbywały także rejsy na Morze Śródziemne[20]. Wraz z trzecią fregatą tego typu „Bodri”, otrzymaną dopiero w 1985 roku i wówczas już przestarzałą, pozostały w służbie do przełomu lat 80/90[20]. Modernizowano też siły lekkie, otrzymując osiem przybrzeżnych kutrów torpedowych proj. 123K (1957) i dwa duże ścigacze okrętów podwodnych proj. 122bis (Kronstadt) (1957) oraz sześć ścigaczy proj. 201M (SO-1) (1963)[21]. Podjęto też budowę 24 kutrów trałowych i patrolowych radzieckiego typu PO 2[13][17]. Flotylla na Dunaju z bazą w Ruse została zlikwidowana w latach 1960–61[7].

Korweta „Bditełni” proj. 204
Trałowiec „Szkwał” projektu 1265

Kolejny etap intensywnej modernizacji i rozwoju marynarki bułgarskiej nastąpił od 1970 roku do połowy lat 80, w ramach trzech planów pięcioletnich[13]. Na wyposażenie weszły wówczas nowsze typy okrętów, również pochodzenia radzieckiego, chociaż zgodnie z radziecką praktyką niesprzedawania najnowszego sprzętu, obiektywnie mało nowoczesne[22]. Charakterystyczne było też, że dostawy okrętów poszczególnych typów rozciągnięte były na kilkanaście lat, i w przypadku większych okrętów przejmowano jednostki już używane[14]. W 1973 roku uzyskano w miejsce poprzednich dwa kilkunastoletnie okręty podwodne nowszego projektu 633 (Romeo) („Sława” i „Pobieda”), a w 1984 roku dwa kolejne („Dimitrowski Komsomoł” i „Leninski Komsomoł”, później jako „Sława” i „Nadeżda”)[19]. W składzie marynarki pojawiły się w 1972 roku okręty rakietowe – trzy kutry rakietowe projektu 205 (Osa), uzupełnione od 1979 roku przez trzy ulepszonego proj. 205U (Osa-II)[23]. Wprowadzono też w 1970 roku sześć nowszych kutrów torpedowych proj. 206 (Shershen)[21].

Trzonem sił przeciwpodwodnych w miejsce ścigaczy stały się korwety proj. 204(inne języki) (Poti), których liczba do lat 80. ostatecznie sięgnęła sześciu[c]. Wcielono też do służby nowsze trałowce: sześć projektu 257DM/DME (Vanya) (od 1970), cztery projektu 1258E (Yevgenya) (od 1976), cztery projektu 1265E (Sonya) (od 1981)[24]. Od 1988 roku zbudowano w Bułgarii serię sześciu rzecznych trałowców radzieckiego proj. 12592 (Olya)[25][d]. W zakresie sił desantowych, Bułgaria podjęła budowę małych okrętów desantowych radzieckiego projektu 106K (Vydra) dla trzech czołgów, których ostatecznie wcielono 19, a w 1985 też weszły do służby dwa średnie okręty desantowe polskiej budowy proj. 770 (Polnocny) dla sześciu czołgów[18][25]. W razie wojny z sojuszem NATO marynarka bułgarska w ramach Układu Warszawskiego była przewidziana jako wsparcie marynarki ZSRR, stąd jej skład podporządkowany był radzieckim planom operacyjnym, przede wszystkim zdobycia tureckich cieśnin czarnomorskich[22]. Skład marynarki był wobec tego niezbalansowany, z silnym komponentem desantowym, stosunkowo silnym przeciwminowym i przeciwpodwodnym oraz słabszym uderzeniowym i podwodnym[22]. W 1990 roku marynarka liczyła 16 tysięcy personelu, w tym 6500 poborowych[2].

Bułgaria po II wojnie światowej miała też lotnictwo morskie, które na przełomie lat 80. i 90. posiadało radzieckie śmigłowce typów Mi-14 i Ka-25, wcześniej Mi-4 i Mi-2[13][26].

Czasy współczesne (od 1990)

[edytuj | edytuj kod]
Fregata „Smeli” proj. 1159
Fregata „Werni” typu Wielingen

Przełom lat 80. i 90. charakteryzowały cięcia w budżecie obronnym związane z kryzysem gospodarczym systemu socjalistycznego, a następnie jego upadkiem i odprężeniem w stosunkach międzynarodowych[13]. Miały wtedy miejsce ostatnie dostawy pojedynczych okrętów radzieckich i wycofywanie wielu przestarzałych jednostek, a także nadmiernie rozbudowanych sił desantowych[27]. W latach 1989–1990 dostarczono jedyny kuter rakietowy nowszego projektu 1241.1 (Tarantul) „Myłnija” i dwie małe korwety proj. 1241.2E („Reszitełni” i „Bodri”)[28][e]. W 1990 roku w skład marynarki weszła również pojedyncza 15-letnia lekka fregata rakietowa „Smeli” radzieckiego projektu 1159 (Koni I), służąca następnie jako okręt flagowy floty[13][29]. Był to pierwszy okręt w historii marynarki bułgarskiej uzbrojony w pociski przeciwlotnicze bliskiego zasięgu[14]. Anulowano natomiast plany zakupu dwóch nowoczesnych okrętów podwodnych proj. 877 (typu Kilo)[30]. W 1996 roku marynarka oprócz poborowych liczyła 7000 osób stałego personelu, w tym 2000 piechoty morskiej i 280 lotnictwa[30].

Od 1994 roku marynarka Bułgarii brała udział w ćwiczeniach z państwami NATO w ramach programu Partnerstwo dla Pokoju[31]. Po wejściu Bułgarii do NATO w 2004 roku podjęto próby pozyskania okrętów z Zachodu[2]. W 2006 roku ogłoszono zamiar zakupu trzech nowych francuskich lekkich fregat typu Gowind 200, lecz względy finansowe spowodowały zaniechanie tego planu[2]. W latach 2005–2009 zakupiono zamiast tego trzy wycofywane ze służby belgijskiej fregaty rakietowe typu Wielingen („Dryzki”, „Werni”, „Gordi”), które mimo ograniczonych możliwości bojowych i 30 lat służby, wprowadziły nową jakość i zachodnie standardy w marynarce[31][2]. Umożliwiły one marynarce bułgarskiej współdziałanie z zespołami morskimi państw NATO, zapoczątkowane udziałem „Dryzkiego” w misji ONZ w Libanie w 2006 roku[2]. Podjęto intensywną współpracę morską z innymi państwami, wyrażającą się we wspólnych ćwiczeniach, a także rejsach międzynarodowego zespołu BLACKSEAFOR(inne języki)[32]. W 2009 roku także zakupiono pojedynczy belgijski niszczyciel min typu Tripartite („Cibyr”)[33]. Od 2011 roku, po wycofaniu „Sławy”, Bułgaria nie ma okrętów podwodnych[34]. W 2015 roku marynarka liczyła 3600 osób personelu zawodowego (w 2007 roku zniesiono pobór do wojska)[3][2].

Okręt patrolowy „Chrabri”

Do 2010 roku Bułgaria zakupiła trzy nowe śmigłowce AS 365 Dauphin dla lotnictwa morskiego, rezygnując z zakupu dalszych trzech z powodów finansowych[34][f]. Jeden z nich uległ jednak katastrofie w 2017 roku[34]. W 2018 Stany Zjednoczone przekazały Bułgarii trzy szybkie łodzie motorowe klasy RHIB oraz jedną, kabinową jednostkę patrolową, przeznaczone do ochrony wód terytorialnych[35].

12 listopada 2020 roku Bułgaria zamówiła dwa nowoczesne wielozadaniowe modułowe okręty patrolowe w stoczni MTG Delfin w Warnie według projektu niemieckiego Lürssena[36]. Stały się pierwszymi okrętami bojowymi zbudowanymi w Bułgarii[4]. Pierwszy okręt „Chrabri” wodowano 4 sierpnia 2023 roku[37]. Został wcielony w skład floty 8 grudnia 2025 roku[4]. Druga jednostka serii, o nazwie „Smeli” została zwodowana 15 grudnia 2024 roku i ma wejść do służby pod koniec 2026 roku[38]. Patrolowce mierzą 90 metrów i są uzbrojone w pociski przeciwokrętowe RBS15 i przeciwlotnicze Mica, mają też lądowisko dla śmigłowca[4].

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ „Dryzki”, „Smeli”, „Chrabri”, „Szumni”, „Letjaszti”, „Strogi”
  2. ↑ „Biełomorec” i „Czernomorec”, służące do 1952 roku (Patianin i Barabanow 2007 ↓, s. 3).
  3. ↑ Pierwszy okręt proj. 204 przekazany w 1968, dwa w 1975, dwa w 1982 i jeden w 1983 według Малки противолодъчни кораби проект 204 [dostęp 7-3-2016] i Pietlewannyj 2009 ↓, s. 29. Publikacje na ogół podają, że pierwsze trzy okręty otrzymano w 1975 roku (np. Jane’s Fighting Ships 1996–97 ↓, s. 73Gardiner, Chumbley (red.) 1995 ↓, s. 38, także tabelka w Малки противолодъчни кораби проект 204)
  4. ↑ Prawidłowe oznaczenie projektu 12592 według Jurij Apalkow: Korabli WMF SSSR. Sprawocznik. Tom IV. Diesantnyje i minno-tralnyje korabli. Sankt Petersburg: Galeja Print, 2007, s. 139–142. (ros.).
  5. ↑ Daty dostarczenia korwet proj. 1241.2E w 1989 i 1990 roku według Gardiner, Chumbley (red.) 1995 ↓, s. 38, A.S. Pawłow: Wojenno-Morskoj Fłot Rossji i SNG 1992 g., Jakuck, 1992, s. 73 i Jane’s Fighting Ships 2015–2016 ↓, s. 90, natomiast 1989 i 1992 według Pietlewannyj 2009 ↓, s. 31, a strona Противолодочни кораби проект 1241.2Э "Молния-2" podaje 1989 rok dla obu.
  6. ↑ Według Jane’s Fighting Ships 2015–2016 ↓, s. 91, AS 565 Panther.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ International Institute for Strategic Studies, The Military Balance 2023, London: Routledge, 2023, s. 77–78, ISBN 9781032508955.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Kubiak 2017 ↓, s. 22–23.
  3. 1 2 Jane’s Fighting Ships 2015–2016 ↓, s. 89.
  4. 1 2 3 4 Iwona Görke: "Wojna jest tuż za rogiem". Po ponad stu latach Bułgaria wybudowała okręt wojenny. wyborcza.pl, 10 grudnia 2025.
  5. ↑ Kubiak 2017 ↓, s. 25.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Gardiner, Gray (red.) 1985 ↓, s. 411–412
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 145 Years Bulgarian Navy: Past, Present, and Future. ABNA-se, 11 sierpnia 2024. [dostęp 2025-12-15]. (ang.).
  8. 1 2 Gardiner, Chesneau, Kolesnik (red.) 1979 ↓, s. 415.
  9. ↑ Крайцер „Надежда”. Vimpel. [dostęp 2025-12-10]. (bułg.).
  10. 1 2 Sobański 1996 ↓, s. 7–9
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Patianin i Barabanow 2007 ↓, s. 2
  12. 1 2 3 4 5 6 7 Patianin i Barabanow 2007 ↓, s. 3–5
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 Gardiner, Chumbley (red.) 1995 ↓, s. 37–39
  14. 1 2 3 Na podst. Pietlewannyj 2009 ↓, s. 10–42 i Jane’s Fighting Ships 2015–2016 ↓, s. 89–94
  15. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 25–27.
  16. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 23, 35–36.
  17. 1 2 Pietlewannyj 2009 ↓, s. 32–34.
  18. 1 2 Pietlewannyj 2009 ↓, s. 41–42.
  19. 1 2 Pietlewannyj 2009 ↓, s. 10–14.
  20. 1 2 Władimir Zabłocki. „Gronostaj” i jego bracia. Dozorowce projektu 50. Część II. „Morze, Statki i Okręty” nr 4/2013, s.30
  21. 1 2 Pietlewannyj 2009 ↓, s. 23–30.
  22. 1 2 3 Kubiak 2017 ↓, s. 20–21.
  23. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 18–20.
  24. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 37–40.
  25. 1 2 Jane’s Fighting Ships 1996–97 ↓, s. 75.
  26. ↑ Jane’s Fighting Ships 1996–97 ↓, s. 73.
  27. ↑ Kubiak 2017 ↓, s. 21–22.
  28. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 20, 31.
  29. ↑ Стражеви кораб проект 1159 /Смели/ w serwisie Vimpel [dostęp 7-3-2016]
  30. 1 2 Jane’s Fighting Ships 1996–97 ↓, s. 72.
  31. 1 2 Tomasz Grotnik. Marynarka Wojenna Republiki Bułgarii po trzech latach w NATO. „Nowa Technika Wojskowa”. 5/2007, s. 64-66, maj 2007. Warszawa: Magnum-X.
  32. ↑ Jane’s Fighting Ships 2015–2016 ↓, s. 90.
  33. ↑ Минен ловец тип “Tripartite” /№32„Цибър”/ w serwisie Vimpel [dostęp 7-3-2016]
  34. 1 2 3 Kubiak 2017 ↓, s. 23–24.
  35. ↑ Maksymilian Dura, Bułgaria odbuduje flotylle rzeczne. Z pomocą Amerykanów [online], Defence24, 13 sierpnia 2018 [dostęp 2018-08-13].
  36. ↑ Tomasz Grotnik, Niemieckie patrolowce dla marynarki wojennej Bułgarii [online], Wydawnictwo militarne ZBIAM, 12 listopada 2020 [dostęp 2023-07-14].
  37. ↑ Rafał Kamiński, Bułgaria też ma swojego "Miecznika". Nowoczesne korwety mają wzmocnić marynarkę wojenną oraz branżę stoczniową - GospodarkaMorska.pl [online], GospodarkaMorska.pl - portal morski, portal gospodarczy [dostęp 2025-08-04].
  38. ↑ Szymon Rutkowski, Drugi modułowy okręt patrolowy dla Bułgarii zwodowany [online], Konflikty.pl, 15 grudnia 2024 [dostęp 2025-08-04].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Conway’s All the world’s fighting ships 1860–1905. Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene Kolesnik (red.). Londyn: Conway Maritime Press, 1979. ISBN 0-85177-133-5. (ang.).
  • Conway's All the world’s fighting ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). Londyn: Conway Maritime Press, 1985. ISBN 0-85177-245-5. (ang.).
  • Conway’s All the world’s fighting ships 1947–1995. Robert Gardiner, Stephen Chumbley (red.). Annapolis: Naval Institute Press, 1995. ISBN 1-55750-132-7. (ang.).
  • Krzysztof Kubiak. Wojennomorski sili na Republika Byłgarija w drugiej dekadzie XXI wieku. „Morze”. Nr 10/2017. III (25), październik 2017. Warszawa. ISSN 2543-5469. 
  • Siergiej Patianin, M. Barabanow. Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Bałkanskich gosudarstw i stran Wostocznogo Sriediziemnomoria. „Morskaja Kampanija”. 3/2007, 2007. (ros.). 
  • M. Pietlewannyj: Korabli stran Warszawskogo dogowora. Sankt Petersburg: Galeja Print, 2009. ISBN 978-5-8172-0127-7. (ros.).
  • Maciej Sobański. Flota bułgarska na początku dwudziestego wieku. „Okręty Wojenne”. nr 15, 1996. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. 
  • Jane’s Fighting Ships 1996-97. Richard Sharpe (red.). Londyn: Jane’s Information Group, 1986. ISBN 0-7106-1355-5. (ang.).
  • IHS Jane’s Fighting Ships 2015–2016. Stephen Saunders (red.). IHS, 2015. ISBN 978-0-7106-3143-5. (ang.).
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Marynarka_Wojenna_Bułgarii&oldid=79915840”