Michał Waszyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Michał Waszyński
Ilustracja
Michał Waszyński, 1934
Prawdziwe imię i nazwisko Mosze Waks
Data i miejsce urodzenia 29 września 1904
Kowel
Data i miejsce śmierci 20 lutego 1965
Madryt
Zawód reżyser, scenarzysta, producent filmowy
Lata aktywności 1922–1964
Michał Waszyński, 1934

Michał Waszyński, właściwie Mosze Waks (ur. 29 września 1904 w Kowlu na Wołyniu, zm. 20 lutego 1965 w Madrycie) – polski reżyser, producent i scenarzysta filmowy. Najbardziej płodny twórca polskiego kina lat 30. XX w. – wyreżyserował wtedy niemal 40 filmów fabularnych[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny żydowskiej o chasydzkim rodowodzie. Jego ojciec był kowalem, a matka Cecylia (z domu Flesz) handlarką drobiu. Już w chederze zauważono artystyczne skłonności Waksa, choć jednocześnie był dzieckiem niezdyscyplinowanym. W 1918 został wyrzucony z jesziwy w Kowlu, wedle jego własnych relacji – z powodu pytania o istnienie diabłów, za które został spoliczkowany przez nauczyciela. Rok później opuścił Kowel. Brakuje źródeł na temat tego, gdzie przebywał i czym się zajmował w latach 1919–1922.

W 1922 za radą reżysera Wiktora Biegańskiego zmienił nazwisko na polsko brzmiące – Waszyński. Mieszkał wówczas w Warszawie i zagrał nauczyciela w filmie Biegańskiego Zazdrość (1922). Był gońcem i osobistym asystentem Biegańskiego, dzięki któremu poznał Aleksandra Hertza, właściciela najważniejszego w międzywojennej Polsce studia filmowego. W drugiej połowie lat 20. Waszyński był asystentem Ryszarda Ordyńskiego, Józefa Lejtesa i Henryka Szaro.

W 1929 zadebiutował jako reżyser. Aż do czasu swojego Dybuka (1937) uważany był jednak za miernego twórcę. Stefania Zahorska pisała o nim: „Czemu służy sztuka filmowa, jeśli znajdzie się w rękach takiego nieudacznika? Waszyński przynosi wstyd polskiej kinematografii”[2]. Reżyser był jednak w stanie kręcić filmy szybko i oszczędnie, a jego realizacje cieszyły się popularnością. Współpracował z kilkoma wytwórniami filmowymi: Sfinks, Leo-Film, Blok-Muza-Film, Rex-Film, Feniks.

W 1931 przeniósł się z ubogiego żydowskiego Muranowa, gdzie mieszkał przy ulicy Miłej, do domu na Saskiej Kępie. Zaczął otaczać się produktami luksusowymi i podróżować po świecie. W latach 30. był reżyserem 37 polskich filmów fabularnych (z ogólnej liczby 147 wyprodukowanych w tym czasie), m.in. Prokurator Alicja Horn (1933), Czarna perła (1934), Antek policmajster (1935), Znachor (1937).

W 1937 powstał nakręcony w języku jidysz Dybuk, który znalazł się w międzynarodowym obiegu i obecnie jest najbardziej znanym na świecie polskim filmem sprzed 1939. Poprzez ten zrobiony na zamówienie obraz, nawiązujący do tradycji mickiewiczowskich Dziadów, Waszyński po raz pierwszy odwołał się do swojego żydowskiego pochodzenia. Czas trwania zdjęć do Dybuka był o wiele dłuższy niż w przypadku wcześniejszych realizacji. Odtąd reżyser zerwał ze zwyczajem tworzenia filmów w ekspresowym tempie ok. 2-3 tygodni.

W dniu agresji niemieckiej na Polskę, 1 września 1939, Waszyński znajdował się wraz z ekipą filmową we Lwowie. Został zesłany przez władze radzieckie na Syberię. 10 grudnia 1941 zaciągnął się do Armii Andersa i wraz z nią przeszedł do Iranu, a następnie do Iraku (1942) i mandatowej Palestyny (1943). Przemarsz wojsk Andersa na Bliski Wschód utrwalili Waszyński i Konrad Tom w dokumentalnym filmie Dzieci (1943)[3], nazwanym przez autora biografii Waszyńskiego, Samuela Blumenfelda, testamentem reżysera[4]. Film przedstawia postać żołnierza, który co tydzień wysyła list do matki pozostałej w Kowlu, relacjonując jej bieżące wydarzenia. Jest to jedyny film, w którym Waszyński wspomina o swoim rodzinnym mieście. Jako żołnierz II Korpusu Waszyński był w Egipcie i Włoszech. Będąc członkiem wojskowego zespołu filmowego robił zdjęcia w czasie bitwy o Monte Cassino (1944).

W 1946 powstał jeden z ostatnich filmów w reżyserii Waszyńskiego, nakręcona we Włoszech Wielka droga. W tym samym roku poślubił Marię Dolores Tarantini, wdowę po hrabim, a także zaadoptował na kilka lat córkę aktorki Jadwigi Andrzejewskiej. Hrabina Tarantini zmarła niedługo po ślubie, a Waszyński odziedziczył po niej fortunę, w tym pałac w Rzymie. W 1947 nawiązał znajomość z legendarnym reżyserem Orsonem Wellesem, któremu asystował przy tworzeniu Otella (1952).

W latach 50. był odkrywcą talentu aktorskiego Audrey Hepburn i Sophii Loren oraz współpracownikiem producenta Samuela Bronstona, stopniowo stając się szarą eminencją jego powstałego pod Madrytem imperium filmowego. Brał udział w produkcji kilku amerykańskich superprodukcji kręconych we Włoszech i w Hiszpanii, m.in. Bosonoga Contessa (1954), Spokojny Amerykanin (1958), Cyd (1961) oraz Upadek Cesarstwa Rzymskiego (1964).

Waszyński był homoseksualistą[5], czego nie ukrywał już w latach 30., pojawiając się w towarzystwie ze swoimi kolejnymi partnerami[6]. Chorował na cukrzycę. Zmarł na atak serca w Madrycie. Został pochowany na cmentarzu w Rzymie.


Filmografia[edytuj | edytuj kod]

1948

1944

1939

1938

1937

1936

1935

1934

1933

1932

1931

1930

1929

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Uważam Rze Historia” nr 7, lipiec 2013, s. 9.
  2. Samuel Blumenfeld, Człowiek, który chciał być księciem. Michał Waszyński – życie barwniejsze niż film, Świat Książki, Warszawa 2008, s. 38.
  3. Dzieci (Waszyński Michał) [on-line], [w:] Filmpolski.pl, dostępny w Internecie [dostęp: 13 grudnia 2009].
  4. Samuel Blumenfeld, Człowiek, który chciał być..., s. 82.
  5. Samuel Blumenfeld, Człowiek, który chciał być..., s. 50.
  6. Samuel Blumenfeld, Człowiek, który chciał być..., s. 45.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Samuel Blumenfeld, Człowiek, który chciał być księciem. Michał Waszyński – życie barwniejsze niż film, Świat Książki, Warszawa 2008.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]