Ogrody Dessau-Wörlitz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ogrody Dessau-Wörlitza
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Wörlitzer See mit St. Petri.jpg
Kraj  Niemcy
Typ kulturowe
Spełniane kryterium II, IV
Charakterystyka #534
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2000
na 24. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
brak współrzędnych

Ogrody Dessau-Wörlitz (niem.: Dessau-Wörlitzer Gartenreich) – kompleks zabytkowych ogrodów i parków w stylu angielskim wzdłuż Łaby i Muldy, pomiędzy Dessau a Wittenbergą w Saksonii-Anhalt.

Ogrody obejmują obszar 142km2 w obrębie Rezerwatu Biosfery Środkowej Łaby. W skład kompleksu wchodzą następujące parki i pałace: – w części zachodniej: Kühnauer Park wraz z pałacem Großkühnau, park i pałac Georgium wraz z Beckerbruch; – w części środkowej: park i pałac Luisium, park leśny Sieglitzer Berg oraz częściowo: Tiergarten i dzielnice Dessau-Roßlau Mildensee i Waldersee; – w części południowej: Möster Wiesen, pałac Mosigkau; a w części wschodniej: Fliederwall, park i pałac w Wörlitz, Schönitzer See wraz z Riesigk, Rehsen, park i pałac Oranienbaum oraz Griesen. Poszczególne parki i ogrody połączone są siecią alei i ścieżek w jedną całość – królestwo ogrodów (niem. Gartenreich).

Ogrody powstały w drugiej połowie XVIII w. za panowania księcia Leopolda III Friedricha Franza (1740–1817), pod wpływem doświadczeń ze wspólnej podróży z przyjacielem – architektem Friedrichem Wilhelmem von Erdmannsdorffem, tzw. Grand Tour po Włoszech, Niderlandach, Anglii i Francji. Pozostając pod wrażeniem ideałów oświeceniowych, postanowił stworzyć naturalistyczne krajobrazy na wzór angielskich ogrodów angielskich, gdzie parki krajobrazowe, ogrody i pola uprawne pełnią funkcje estetyczne a zarazem użytkowe. Powstałe w latach 1769–1773 ogrody angielskie w Wörlitz były pierwszymi tego typu w Europie kontynentalnej.

W 2000 Ogrody Dessau-Wörlitz zostały wpisane na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO. Obecnie (2010) o pielęgnację i restaurację zabytkowych parków, budowli i zbiorów dzieł sztuki troszczy się Fundacja Kultury Dessau-Wörlitz (niem. Kulturstiftung Dessau-Wörlitz).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy park w regionie pomiędzy Dessau i Wörlitz powstał pod koniec XVII wieku[1]. W 1659 książę Johann Georg II von Anhalt-Dessau ożenił się z Henriettą Cathariną von Oranien-Nassau, córką Fryderyka Henryka Orańskiego, która sprowadziła z Niderlandów zespół inżynierów i architektów pod kierownictwem Cornelisa Ryckwaerta z zamiarem wybudowania letniej rezydencji książęcej w Nischwitz – w 1673 przemianowanym na Oranienbaum[1]. W 1683 Ryckwaert zakończył prace nad stworzeniem barokowego kompleksu, obejmującego miasto, pałac i park[1].

Kolejne prace architektoniczne podjęto pod koniec XVII wieku za panowania księcia Leopolda III Friedricha Franza (1758–1817), który po odejściu z armii pruskiej, poświęcił się odbudowie księstwa[2].

Po zakończeniu wojny siedmioletniej, w latach 1763–1764 książę odbył wraz ze swoim przyjacielem, architektem Friedrichem Wilhelmem von Erdmannsdorffem podróż studyjną do Anglii[3]. Wkrótce książę i von Erdmannsdorff odbyli roczną Grand Tour po Włoszech, Niderlandach, Francji i Anglii[3]. Pozostając pod wrażeniem angielskiej sztuki ogrodowej, Franz rozpoczął ok. 1765 pierwsze projekty ogrodowe w stylu angielskim.

W 1775 i 1785 książę odbył kolejne dwie podróże do Anglii[2]. Celem podroży obok zaznajomienia się z trendami w sztuce i architekturze były studia nad gospodarką, szczególnie nad angielskim rolnictwem, handlem, rzemiosłem oraz zapoznanie się z działalnością manufaktur[2]. Po powrocie do kraju, Franz wprowadził podpatrzone w Anglii nowe metody gospodarowania, m.in. nowoczesne techniki uprawy w rolnictwie i ogrodnictwie, zreorganizował armię i służbę zdrowia, zreformował system szkolny[2]. Za jego panowania Dessau stało się centrum myśli oświeceniowej[2].

Po ślubie z Luise von Brandenburg-Schwedt w 1767, książę wybrał Wörlitz na swoją siedzibę, gdzie rozpoczął budowę nowego pałacu i ogrodów w stylu angielskim[3], zainspirowany ogrodami Stourhead, Stowe i Claremont, widzianymi podczas podroży po Anglii[4]. Duża cześć nieukończonego wówczas jeszcze założenia ogrodowego została zniszczona podczas powodzi w 1770, niemniej jednak prace kontynuowano[3]. Powstałe w latach 1769–1773 ogrody angielskie były pierwszymi tego typu w Europie kontynentalnej[1]. Głównym architektami kompleksu byli Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff[1] i Johann Friedrich Eyserbeck[5]. W latach 1769–1773 powstał pałac – pierwsza budowla w stylu klasycystycznym na terenie Niemiec[6][1]. W 1774 wzniesiono Dom Gotycki (niem. Gothisches Haus), który zapoczątkował modę na architekturę neogotycką w Europie[1][6].

Na przestrzeni kolejnych czterech dekad ogrody rozbudowywano, wznosząc kolejne rezydencje i obiekty małej architektury[1]. W 1780 powstały zespoły pałacowo-parkowe Georgium – nazwany ku czci młodszego brata Franza Johanna Georga[7] i Luisium – nazwane ku czci żony Franza Luise[7], oraz park leśny Sieglitzer Berg[6]. Przebudowano również istniejące już obiekty w Oranienbaum, gdzie założono ogród chiński zgodnie z teorią brytyjskiego architekta Williama Chambersa[1]. W 1805 powstał Kühnauer Park[6]. Równolegle wytyczono aleje i ścieżki, które połączyły wszystkie ogrody w jedną całość[1] – królestwo ogrodów (niem. Gartenreich)[6].

Następcy Leopolda III dbali o zachowanie ogrodów w jak najlepszym stanie[1]. Dopiero budowa autostrady (1937–1938) i linii kolejowej dla potrzeb elektrowni w Vockerode (1937–1942) podzieliła kompleks na cztery części[1]. Pomimo znacznych zniszczeń wojennych w Dassau, ogrody nie poniosły większych strat[1].

W 1988 Ogrody Dessau-Wörlitz (142km2[1]) zostały objęte ochroną w ramach Rezerwatu Biosfery Środkowej Łaby[8], a w 2000 wpisane na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO. Obecnie (2010) o pielęgnację i odnowienie zabytkowych parków, budowli i zbiorów dzieł sztuki troszczy się Fundacja Kultury Dessau-Wörlitz (niem. Kulturstiftung Dessau-Wörlitz).

Pałace i ogrody[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie Obiekt Budowa Opis
Wörlitz Schloss.jpg
Pałac i park Wörlitz 1769–1773 Pierwszy pałac wzniesiony w stylu klasycystycznym na terenie Niemiec[9]. Zbudowany wg projektu von Erdmannsdorffa jako angielski dom wiejski, otoczony parkiem w stylu angielskim – pierwszym tego typu w Europie kontynentalnej[9]. Na terenie parku znajduje się Dom Gotycki (niem. Gotisches Haus), wzniesiony wg projektu von Erdmannsdorffa w 1773[10]. We wschodniej części parku leży wyspa Stein z jedynym sztucznym wulkanem w Europie – topografia wyspy nawiązuje do neapolitańskiej[11].
Dessau Georgium.jpg
Georgium koniec XVIIIw. Niewielki pałac w stylu klasycystycznym wg projektu von Erdmannsdorffa, otoczony przez ogród angielski z licznymi obiektami małej architektury[12]. Na terenie parku znajdują się m.in. Rzymskie Ruiny na wzór świątyni Concordii w Rzymie[1] i monopteros[12]. W parku wzniesiono również mauzoleum (1894–1898) dla rodziny książęcej[13].
Schloss Mosigkau.JPG
Pałac Mosigkau ok. 1750 Rokokowy pałac, zbudowany jako letnia rezydencja dla Anny Wilhelminy, córki Leopolda I[14]. W pałacowym Corps De Logis znajduje się galeria z malarstwem flamandzkim i holenderskim, m.in. Antoona van Dycka, Petera Paula Rubensa, Jana Brueghela starszego, Jacoba Jordaensa, Hendrika Goltziusa i Gerrita van Honthorsta[14].
Schloss Oranienbaum,Ansicht vom Park.jpg
Oranienbaum koniec XVIIw. Miasto, pałac i park w stylu holenderskiego baroku, zbudowany przez Cornelisa Ryckwaerta[15]. W latach 80. XVIII w. książę Franz urządził wiele pałacowych wnętrz w stylu chińskim i przebudował cześć ogrodu barokowego również w stylu chińskim, wznosząc liczne mosty, pagodę – na wzór Kew Gardens pod Londynem[16] i herbaciarnię[15].
Dessau Luisium.jpg
Luisium 1774–1778 Pałac w stylu klasycystycznym – sześcienna bryła zwieńczona belwederem[17] – zaprojektowany przez von Erdmannsdorffa na zlecenie Franza dla jego żony Luise[18]; otoczony 14-hektarowym parkiem angielskim[17]. W parku znajdują się m.in. neogotycki Schlangenhaus (pol. Dom Węży) (1794–1795), oranżeria (1771–1881), ruiny rzymskiego łuku tryumfalnego[19].
Schloss Großkühnau.jpg
Pałac Großkühnau 1780 Pałac zbudowany dla księcia Alberta von Anhalt-Dessau[20], otoczony 77,5-hektarowym parkiem Kühnau rozciągającym się wzdłuż południowego brzegu Jeziora Kühnau[1]. Na terenie parku znajduje się winnica z niewielkim pałacem na wzgórzu (niem. Weinbergschlösschen), warzywnik oraz pierwszy na terenie Niemiec kościół w stylu neoromańskim i bizantyjskim[20].
Burgtor im Park Sieglitzer Berg.jpg
Park leśny Sieglitzer Berg 1777 Park leśny (25.1ha) na stokach wzgórza w zakolu Łaby na zachód od Vockerode[1]. Niewielki dom w stylu klasycystycznym wg projektu von Erdmannsdorffa na wzór rzymskiej świątyni tzw. Solitude, gdzie książę prowadził negocjacje dyplomatyczne, nie zachował się do naszych czasów[21].

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 Dessau-Wörlitz (Germany) (ang.). whc.unesco.org. [dostęp 2010-06-30].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Erhard Hirsch: Leopold III. Friedrich Franz („Vater Franz"). W: Neue Deutsche Biographie. T. 11. 1977, s. 268–270. (niem.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Siebigk.: Leopold Friedrich Franz, Fürst und später Herzog von Anhalt-Dessau. W: Allgemeine Deutsche Biographie. T. 18. 1883, s. 356–367. (niem.)
  4. Charles Quest-Ritson: Gärten in Deutschland: ein Reiseführer zu den schönsten Gartenanlagen. Springer, 1999, s. 28. ISBN 3764360070. [dostęp 2010-07-03]. (niem.)
  5. Detlev Arens: 100x Deutschland: die 100 wichtigsten Kulturdenkmäler. DuMont Reiseverlag, 2006, s. 110. ISBN 3770163958. [dostęp 2010-06-30]. (niem.)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Idee und Entstehung des Gartenreiches (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  7. 7,0 7,1 Charles Quest-Ritson: Gärten in Deutschland: ein Reiseführer zu den schönsten Gartenanlagen. Springer, 1999, s. 24. ISBN 3764360070. [dostęp 2010-07-03]. (niem.)
  8. Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Das Gartenreich im Biosphärenreservat Mittelelbe (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  9. 9,0 9,1 Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Schloss Wörlitz – England und Antike in einem Haus (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  10. Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Gotisches Haus – Gärtnerwohnung und Fürstensitz (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  11. Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Der »Wunderfelsen« von Wörlitz (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  12. 12,0 12,1 Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Georgium. Ein weitläufiger Landschaftsgarten (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  13. Norbert Eisold, Edeltraud Lautsch-Eisold: Sachsen-Anhalt: zwischen Harz und Fläming, Elbe, Unstrut und Saale - eine denkmalreiche Kulturlandschaft. DuMont Reiseverlag, 2000, s. 249. ISBN 3770139682. [dostęp 2010-07-03]. (niem.)
  14. 14,0 14,1 Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Mosigkau – Perle des Rokoko (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  15. 15,0 15,1 Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Oranienbaum. Ein kleines Stück Holland (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  16. Charles Quest-Ritson: Gärten in Deutschland: ein Reiseführer zu den schönsten Gartenanlagen. Springer, 1999, s. 27. ISBN 3764360070. [dostęp 2010-07-03]. (niem.)
  17. 17,0 17,1 Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Luisium - Ein privates Refugium für die Fürstin (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  18. Detlev Arens: 100x Deutschland: die 100 wichtigsten Kulturdenkmäler. DuMont Reiseverlag, 2006, s. 113. ISBN 3770163958. [dostęp 2010-06-30]. (niem.)
  19. Norbert Eisold, Edeltraud Lautsch-Eisold: Sachsen-Anhalt: zwischen Harz und Fläming, Elbe, Unstrut und Saale - eine denkmalreiche Kulturlandschaft. DuMont Reiseverlag, 2000, s. 252. ISBN 3770139682. [dostęp 2010-07-03]. (niem.)
  20. 20,0 20,1 Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Großkühnau. Ein Weinberg in der Elbaue (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  21. Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Die Waldeinsamkeit am Sieglitzer Berg (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

  • Kulturstiftung Dessau-Wörlitz (wyd.): Unendlich schön. Das Gartenreich Dessau-Wörlitz. Berlin: Nicolai, 2005. ISBN 978-3-89479-197-1.
  • Norbert Eisold: Das Dessau-Wörlitzer Gartenreich – Der Traum von der Vernunft. Köln: DuMontBuchverlag, 1993. ISBN 3-7701-3142-8.
  • Thomas Weiss (wyd.): Das Gartenreich Dessau-Wörlitz – Kulturlandschaft an Elbe und Mulde. Hamburg: L&H Verlag, 2004. ISBN 3-928119-89-3.
  • Evangel. Landeskirche Anhalt (wyd.): Kirchen im Dessau-Wörlitzer Gartenreich. ISBN Kirchen im Dessau-Wörlitzer Gartenreich.
  • Roland Krawulsky: Dessau-Wörlitz. Führer durch das Gartenreich. Dessau: RK, 2009. ISBN 978-3-934388-04-8.
  • Michael Pantenius: Wittenberg - Dessau - Wörlitz. Die UNESCO-Welterbestätten. Reiseführer. Halle: 2008. ISBN 978-3-89812-558-1.
  • August Rode: Beschreibung des Fürstlichen Anhalt-Dessauischen Landhauses und Englischen Gartens zu Wörlitz. Halle: 2008. ISBN 978-3-89812-576-5.
  • Kaevan Gazdar: Herrscher im Paradies. Fürst Franz und das Gartenreich Dessau-Wörlitz. Berlin: Aufbau-Verlag, 2006. ISBN 978-3-351-02633-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons