Artykuł na medal

Okręty podwodne projektu 671

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Okręty podwodne projektu 671
Ilustracja
Rodzaj okrętu SSKN / SSN
Kraj budowy Związek Radziecki
Projekt SDB-143/Malachit
Stocznia Admiralicji
Zbudowane 15
Wyrzutnie torpedowe:
• dziobowe

6 x 533 mm
Uzbrojenie 18 torped ZOP
Prędkość:
• na powierzchni
• w zanurzeniu

12 węzłów
33 węzły
Zanurzenie testowe 400 metrów
Wyporność:
• na powierzchni 3650 ton
• w zanurzeniu 4830 ton
Długość 93 metry
Szerokość 10,6 metra
Zanurzenie 7,2 metra
Napęd 2 reaktory WM-4P
1 turbina (31 000 KM)
1 śruba
Załoga 76 oficerów i marynarzy

Okręty podwodne projektu 671 (NATO: Victor) – powstały na przełomie lat 60. i 70. dwudziestego wieku typ radzieckich dwukadłubowych myśliwskich okrętów podwodnych z napędem jądrowym drugiej generacji, przeznaczony do zwalczania okrętów podwodnych przeciwnika (SSKN – Hunter Killer Submarine, Nuclear). Jednostki tego typu były efektem dążenia Związku Radzieckiego do zneutralizowania zagrożenia dla tego kraju ze strony amerykańskich strategicznych okrętów podwodnych systemu Polaris-Poseidon, oraz zapewnienia ochrony myśliwskiej własnym strategicznym rakietowym okrętom podwodnym. Wprowadzenie do służby jednostek projektu 671 i ich wariantów, zdaniem wywiadu amerykańskiej marynarki, oznaczało odejście okrętów podwodnych radzieckiej marynarki wojennej od typowych ofensywnych zadań zwalczania żeglugi na otwartych wodach, do zadań polegających na zwalczaniu amerykańskich okrętów rakietowych oraz lotniskowców.

Powstanie tych jednostek umożliwił rozwój technologiczny w zakresie konstrukcji kadłubów oraz napędów jądrowych, toteż ich architektura okrętowa oparta była na zmodyfikowanym kroplowym kadłubie typu albacore, z po raz pierwszy w ZSRR zastosowanym jednośrubowym układem napędowym. Taka struktura okrętu wraz z zastosowanym układem energetycznym z dwoma reaktorami i turbiną parową mocy 31 000 KM, umożliwiała rozwinięcie prędkości do 33 węzłów w zanurzeniu. Zastosowanie po raz pierwszy w Związku Radzieckim stali o zwiększonej ciągliwości umożliwiło zwiększenie zanurzenia testowego do 400 metrów.

Jednostki projektu 671, będące bezpośrednimi sukcesorami okrętów projektu 627A (NATO: November), wyposażone zostały w sześć dziobowych wyrzutni torpedowych kalibru 533 mm, co wraz z 12 torpedami zapasu dawało możliwość przenoszenia 18 pocisków tego rodzaju.

U swego zarania projekt uważany był za udany, toteż do 1974 roku powstało 15 okrętów tej konstrukcji, w stoczni Admiralicji w Leningradzie. Wkrótce jednak projekt został zmodyfikowany celem wyciszenia okrętów, zwiększenia możliwości sonaru i wzmocnienia uzbrojenia. Dwie spośród sześciu wyrzutni torpedowych kal. 533 zostały zamienione na wyrzutnie kalibru 650 mm, celem akomodacji torped 65-76, zaś liczba zapasu torped została zwiększona do 18 sztuk. Tak zmodyfikowany projekt otrzymał oznaczenie 671RT (NATO: Victor II). Victor II był pierwszym radzieckim okrętem podwodnym, w którym zastosowano wyciszanie maszynowni masą. Wybudowano 6 jednostek tego typu. Ostatnim wariantem Victorów był projekt 671RTM (NATO: Victor III). Ostateczny wariant był cichszy, dodatkowo, Victor III został wyposażony w wystrzeliwane z wyrzutni torpedowych przeciwokrętowe pociski manewrujące. Okręty projektu 671RTM były pierwszymi radzieckimi jednostkami, które swoimi możliwościami bojowymi zbliżały się do współczesnych im odpowiedników amerykańskich. Wybudowano 27 jednostek tego projektu. Ogółem, w stoczniach radzieckich zbudowano 48 okrętów wszystkich projektów typu Victor, które w większości zakończyły służbę do połowy lat 90. XX wieku, kilka z nich do dziś jednak wciąż pozostaje w rosyjskiej rezerwie 2 kategorii.

Okręty drugiej generacji[edytuj]

Budowa jednostek typów November SSN (627A) i Hotel SSBN (658) została zakończona we wczesnych latach 60., do tego czasu jednak radzieckie stocznie zdołały przygotowywać się do produkcji drugiej generacji okrętów podwodnych napędzanych energia jądrową. Ta grupa okrętów obejmowała jednostki projektów Victor, Charlie SSGN (670) oraz Yankee I SSBN (667A). Program rozwojów tych typów prawdopodobnie rozpoczął się już pod koniec lat 50. – zanim jeszcze zostały rozpoczęły służbę okręty pierwszej generacji[1]. W 1958 roku Komitet Państwowy Budowy Okrętów zainicjował konkurs między trzema biurami konstrukcyjnymi – CKB-18/Rubin, CKB-112/Lazurit i SDB-143/Malachit – na projekty czterech okrętów drugiej generacji[2]:

K-5 projektu 627A/November.

    Projekt 667: strategicznego okrętu rakietowego z napędem nuklearnym (SSBN);
    Projekt 669: dużego okrętu myśliwskiego z silnym uzbrojeniem torpedowym – następcy jednostek projektu 627A (SSN);
    Projekt 670: małego myśliwskiego okrętu okrętu podwodnego nadającego się do produkcji masowej z uzbrojeniem torpedowym (SSN);
    Projekt 671: nuklearnego okrętu ZOP z uzbrojeniem torpedowym i dużym sonarem.
Ostatni z nich miał mieć wyporność na powierzchni nie większą niż 2000 ton – umożliwiającą seryjną produkcję w stoczniach śródlądowych; wyposażony miał być w cztery wyrzutnie torpedowe, przenosić miał osiem torped, wymagania zakładały prędkość około 30 węzłów, zaś konstrukcyjna głębokość zanurzenia wynosić miała 300 metrów. Zgodnie z zachodnimi kryteriami, wymagania te klasyfikowały go jako okręt hunter killer – SSKN[2].

Początkowo, w 1958 roku, program był realizowany przez Malachit pod oznaczeniem SDB-143, pod kierunkiem Leonida Smarkina. Rok później, gdy sformalizowana została nazwa projekt 671, szefem programu wyznaczony został Georgij N. Czernyszew, Smarkin zaś został jego zastępcą[2]. Okręty, które w nomenklaturze NATO uzyskały nazwę typu Victor, od samego początku przeznaczone były do walki przeciwpodwodnej (ZOP), jako środek przeciwdziałania amerykańskim strategicznym okrętom podwodnym systemu Polaris[1][2]. Odzwierciedlało to poglądy panujące w ówczesnej admiralicji radzieckiej. W 1961 roku sekretarz marynarki admirał Wasilij Płatonow napisał w ściśle tajnym wówczas dokumencie:

Przeciwpodwodne okręty podwodne wyposażone w najbardziej zaawansowane sonary i wyposażenie hydroakustyczne, są jedyną realną siłą mogącą zwalczać okręty podwodne przenoszące pociski rakietowe. Podwodne przeszukiwanie sonarowe, podwodne patrole oraz zasadzki podwodne muszą się stać podstawową taktyczną metodą działania. Aktywne zwalczanie okrętów rakietowych i wszystkie manewry związane z polowaniem i niszczeniem ich, musza być teraz prowadzone głęboko pod wodą zamiast na powierzchni. Nie ma innej drogi[2].

USS „Patrick Henry” (SSBN-599) typu George Washington – jeden z amerykańskich okrętów przenoszących pociski balistyczne systemu Polaris, do którego zwalczania przeznaczone były jednostki typu Victor.

Takie podejście licowało jednak także ze zmianą, jaka dokonała się w tym czasie w rosyjskiej strategii morskiej: z przejściem z defensywnej filozofii floty przybrzeżnej do ofensywnego charakteru floty pełnomorskiej. Zadaniem nowych okrętów, obok obrony własnych wybrzeży przed atakiem rakietowym, miało być bowiem – jak pokazała wkrótce praktyka – także patrolowanie u wybrzeży amerykańskich oraz towarzyszenie własnym strategicznym okrętom rakietowym, w celu ochrony ich przed śledzeniem, a w wypadku wojny również zatapianiem przez okręty podwodne przeciwnika[3]. Odzwierciedlało to poglądy ówczesnego najwyższego dowódcy radzieckiej floty, adm. Siergieja Gorszkowa, który wparcie dla najważniejszych okrętów podwodnych uznawał za nieodzowny warunek powodzenia ich operacji. Miedzy innymi klęskę niemieckich okrętów podwodnych podczas drugiej wojny światowej upatrywał (podobnie jak inni radzieccy dowódcy tego czasu) w braku wsparcia dla nich ze strony floty nawodnej i powietrznej. Obie te siły mogły bowiem zapewniać rekonesans dla niemieckiej floty podwodnej oraz angażować anglosaskie siły morskie, co ułatwiłoby prowadzenie działań niemieckim U-Bootom. Pozbawienie ich natomiast wsparcia, znacząco – według niego – zmniejszyło efektywność U-Bootwaffe w zwalczaniu alianckiej żeglugi na Atlantyku. Jeśli więc – jak pisał – dysponujące znaczną przewagą liczbową oraz technologiczną siły przeciwpodwodne aliantów nie były w stanie całkowicie wyeliminować działań ofensywnych niemieckich U-Bootów, jak wielką przewagą musiałyby one dysponować dzisiaj, aby przeciwstawić się działaniom okrętów jądrowych o nieporównywalnie większych możliwościach bojowych niż okręty tej klasy w czasach II wojny światowej?[1]. W konsekwencji okręty typu Victor wraz z budowanymi w radzieckich stoczniach okrętami nawodnymi, które przenosiły śmigłowce, miały spełniać zadanie wsparcia radzieckich okrętów podwodnych – w misjach zarówno defensywnych, jak i ofensywnych, co odzwierciedlało nowa ofensywną strategię radzieckiej floty[1].

Ostateczna decyzja o budowie jednostek projektu 671 zapadła prawdopodobnie w latach 1962–1963, tuż po amerykańskiej decyzji o budowie na wielką skalę strategicznych okrętów systemu Polaris[1].

Budowa okrętów[edytuj]

W miarę rozwoju programu stało się wkrótce jasne, że okręty tego typu zostaną jedynym budowanym w tym czasie typem jednostek myśliwskich; projekt ewoluował jednak z SSKN w kierunku bardziej uniwersalnego, wielozadaniowego charakteru. Wyporność szybko wzrosła do 3500 ton na powierzchni, co było krytyczną wartością dla możliwości budowy w Stoczni Leningradzkiej, a gotowe kadłuby okrętów musiały być w celu ostatecznego wyposażenia transportowane w dokach transportowych przez Kanał Białomorsko-Bałtycki do Siewierodwińska[2].

18 września 1990 roku – nierozpoznana jednostka typu Victor I.

W kwietniu 1963 roku położono stępkę pierwszego okrętu, którym był K-38. Zapoczątkował on budowę nuklearnych okrętów podwodnych w Stoczni Admiralicji w Leningradzie, która w 1959 roku wybudowała pierwszy na świecie nuklearny statek nawodny[2]. 28 lipca 1966 roku K-38 został zwodowany do rzeki Fontanka. W listopadzie tego roku, zbyt duże ciśnienie w generatorze pary spowodowało awarię podczas testu nuklearnej siłowni okrętu. Po dokonaniu niezbędnych napraw w lipcu 1967 roku okręt umieszczono w doku transportowym i przetransportowano do Zakładu nr 402 w Siewierodwińsku, gdzie został ukończony i poddany testom na Morzu Białym, po czym wprowadzony do służby 5 listopada 1967 roku[2]. Relatywnie konserwatywny projekt nowego typu okrętów, zapewnił mu jednak sukces prowadzący do budowy do roku 1974 ogółem 15 jednostek projektu 671. Wykonawcą każdego z nich była Stocznia Admiralicji.

Następne jednostki były okrętami zmodyfikowanego typu Victor II, któremu początkowo nadano w NATO oznaczenie Uniform[4]. Od 1972 do 1978 roku stocznie Admiralicji oraz w Gorki ukończyły ogółem siedem jednostek tego typu, po czym stocznia w Leningradzie rozpoczęła produkcję okrętów projektu 671RTMVictor III w nomenklaturze NATO[4]. Do wczesnych lat 90., stocznia w Leningradzie oraz Komsomolsku nad Amurem zbudowały 25 okrętów tego typu, co daje łączną liczbę 48 zbudowanych jednostek projektu 671 i pochodnych. Stanowi to najdłuższą serię okrętów podwodnych z napędem jądrowym jaka została wybudowana przez jakikolwiek kraj, z wyjątkiem amerykańskiej serii okrętów typu Los Angeles[4].

Konstrukcja[edytuj]

Kadłub[edytuj]

Victor był zaawansowanym okrętem podwodnym ze zmodyfikowanym kroplowym kadłubem typu albacore oraz małym opływowym kioskiem. Według niektórych źródeł wyporność nawodna wynosiła 3650 ton[5], inne zaś podają 4300 ton[4], wyporność podwodna zaś odpowiednio 4830 i 5100 ton[5][4]. Okręty tego typu były o 15 metrów krótsze od wcześniejszego typu November, szersze jednak o 1 metr – licząc 93 metry długości oraz 10,6 metra szerokości, przy zanurzeniu 7,2 metra[5]. Ich kadłuby znacząco jednak różniły się od współczesnych im amerykańskich odpowiedników – o ile projekt 671 zachował dwukadłubową konstrukcję, z zatwierdzeniem projektu okrętów typu Skipjack dowództwo amerykańskie podjęło decyzję o przejściu na układ jednokadłubowy[4]. Radziecka decyzja o oparciu typu Victor o układ dwukadłubowy oznaczała, że dowództwo radzieckie skłonne było zaakceptować zwiększoną wagę okrętów oraz wyższy poziom hałasu i potencjalne ograniczenie prędkości, w zamian za szereg zalet. Według dokumentów radzieckich, zachowano układ dwukadłubowy celem zwiększenia bezpieczeństwa okrętu w czasie pokoju oraz zwiększenia przeżywalności jednostki w wypadku ataku na okręt w trakcie wojny[4].

Amerykański eksperymentalny USS „Albacore” (AGSS-569), protoplasta okrętów podwodnych o kroplowym kształcie, od którego pochodzi nazwa kadłuba typu albacore.
Opływowy, specyficzny dla radzieckiej marynarki wojennej kiosk jednostki typu Victor II. Pierwszy od lewej widoczny peryskop obserwacyjny, pośrodku peryskop bojowy, następnie antena radiowa.
Porównanie jednostek Victor I i Victor III[6]
Projekt 671
Victor I
Projekt 671RTM
Victor III
Status operacyjny od 1967 1977
Wyporność
powierzchnia 3650 ton 4750 ton
zanurzenie 4830 ton 5980 ton
Długość 89 metrów 107,1 metra
Szerokość 10,6 metra 10,6 metra
Zanurzenie 7,2 metra 8 metrów
Reaktory 2 WM-4P 2 WM-4P
Turbiny 1 parowa 1 parowa
Moc (w KM) 31 000 31 000
Wały 1 1
Prędkość
powierzchnia 12 węzłów 18 węzłów
zanurzenie 33 węzły 31 węzłów
Zanurzenie testowe 400 metrów 400 metrów
Wyrzutnie torpedowe 6 x 533 mm 4 x 533 mm
2 x 650 mm
Inne pociski (brak) różnorodne
Załoga 76 82

W przypadku jednostek projektu 671 po raz pierwszy w Związku Radzieckim do produkcji kadłubów sztywnych zastosowano stal o zwiększonej ciągliwości AK-29[a]. Umożliwiło to zwiększenie zanurzenia testowego do 400 metrów, co stanowiło zwiększenie o 33% zanurzenia testowego w stosunku do okrętów I generacji[2].

Przy dwukadłubowej konfiguracji, kadłub ciśnieniowy okrętów projektu 671 podzielony był na siedem przedziałów: torpedowy/sypialny/baterii, centrum dowodzenia, przedział reaktorów, przedział turbiny, wyposażenia pomocniczego, sypialny i generatorów diesla, oraz przedział silników elektrycznych. Zbiorniki balastowe umieszczone były wzdłuż okrętu oraz na rufie i dziobie[2].

Układ napędowy[edytuj]

W projekcie 671 po raz pierwszy na radzieckich bojowych okrętach podwodnych zastosowany został jednośrubowy układ napędowy z jednym wałem. Podyktowane to było chęcią obniżenia poziomu szumów, zmniejszenia wyporności i zwiększenia prędkości okrętu w porównaniu do układu dwuśrubowego. Wymagało to jednak osobistej zgody admirała Gorszkowa na propozycję głównego konstruktora i kierownictwa biura Malachit, przy poparciu udzielonym przez Państwowy Komitet Budowy Okrętów. Głównodowodzący floty zaznaczył jednak, że udziela takiej zgody w drodze wyjątku[2]. Pojedyncza śruba o średnicy 4,5 metra została umieszczona za powierzchniami kontrolnymi sterów. W celu zapewnienia jednak okrętom możliwości powrotu do portu przy uszkodzeniu jedynego wału bądź pędnika głównego, a także dla celów manewrowych z małą prędkością, okręty otrzymały dodatkowe małe śruby podwójne w gondolach na rufowych powierzchniach sterowych. Układ napędowy z pojedynczą śrubą ulepszył charakterystykę napędową okrętu o około 30% (w porównaniu układem dwuśrubowym) i umożliwił umiejscowienie przekładni turbiny z dwoma niezależnymi turbogeneratorami w jednym przedziale wraz ze wszystkimi systemami pomocniczymi. Udało się dzięki temu zredukować względną długość okrętu, w konsekwencji zaś zmniejszyć wyporność i krzywą powierzchni zwilżonej kadłuba, co dodatkowo zwiększyło prędkość okrętu[2]. Mimo że jednostki projektu 671 miały o 30% większą wyporność od okrętów projektu 627A, powierzchnie zwilżone kadłubów były praktycznie identyczne, co przy podobnej mocy siłowni, umożliwiało projektowi 671 rozwinięcie prędkości 33 węzłów, podczas gdy 627A mógł płynąć z prędkością najwyżej 30 węzłów[2].

Porównanie poziomu szumów okrętów projektu 671 z innymi typami jednostek[7]
Typy amerykańskie: SSN-594: Thresher; SSN-637: Sturgeon; SSN-688: Los Angeles; SSN-688i: Ulepszony Los Angeles; SSN-21: Seawolf; SSN-774: Virginia
Typy radzieckie:
Victor: 671; Alfa: 705; Victor III: 671RTM; Akuła: 971; Ulepszony Victor III: 671RTMK; Ulepszona Akuła: 971U; Siewierodwińsk: 855.

Większość okrętów jądrowych drugiej generacji dysponowała reaktorami wodno-ciśnieniowymi (PWR). Jednostki Victor zasilane były dwom reaktorami w konfiguracji podobnej do stosowanej wcześniej na jednostkach HEN[b]. Same reaktory jednostek projektu 671 były zbliżone jednak do jednostek energetycznych okrętów rakietowych projektu 667A/Yankee I oraz pojedynczego reaktora mniejszych okrętów projektu 670/Charlie[2]. Para reaktorów WM-4P w połączeniu z jedną turbiną parową OK-350 zapewniała moc wyjściową na turbinie 31 000 KM[6]. System energetyczny oparty o zasilanie energią elektryczną o napięciu 380 V i częstotliwości 50 Hz stanowił znaczne ulepszenie sieci elektrycznej tych okrętów[2].

Uzbrojenie[edytuj]

Victor III Floty Północnej na powierzchni – 1 lipca 1994 roku.

Okręty typu Victor I wyposażone zostały w sześć dziobowych wyrzutni torpedowych kalibru 533 mm, z 12 przeciwokrętowymi i przeciwpodwodnymi torpedami zapasu. Wyrzutnie te oprócz torped mogły wystrzeliwać także rakietowe pociski ASW RPK-2 Wjuga (NATO: SS–N–15)[4]. Te podobne do amerykańskich pocisków SUBROC wystrzeliwane były ze standardowej wyrzutni torpedowej, po czym wynurzały się ponad powierzchnię wody, gdzie automatycznie odpalany był silnik rakietowy napędzający pocisk w kierunku celu. Po przeleceniu dystansu ok. 20 mil morskich (37 km), od pocisku separowała się wyposażona w ładunek nuklearny głowica bojowa, która opadała swobodnie do wody na spadochronie[4].

Załadunek torped odbywał się przez umieszczone na dziobie luki załadowcze, skąd były przemieszczane do przedziału torpedowego. Wewnątrz okrętu torpedy ładowane były do wyrzutni za pomocą automatycznego hydraulicznego systemu załadowczego. Pociski te mogły być wystrzeliwane przy zanurzeniu nie przekraczającym 250 metrów[2]. Wyrzutnie umieszczone były w dwóch poziomych rzędach na dziobie jednostek, w konfiguracji z dwoma wyrzutniami powyżej czterech pozostałych. Taka aranżacja umożliwiała wystrzeliwanie torped przy wyższej prędkości niż w przypadku jednostek amerykańskich mających wyrzutnie umieszczone skośnie po bokach okrętu, ograniczała jednak ilość miejsca na dziobie okrętu, dostępnego dla układu sonarów dziobowych, hałas zaś przy strzale torpedowym mógł powodować zakłócenia pracy anteny sonaru[2]. Anteny sonaru dziobowego Rubin MGK-300 (NATO: Shark Teeth) zostały umieszczone poniżej drugiego rzędu wyrzutni, w dolnej części dziobu. Późniejsze jednostki zostały wyposażone w sonar Rubikon MGK-503. Jednostki projektu 671 były pierwszymi radzieckimi okrętami myśliwskimi z napędem jądrowym wyposażonym w pasywny sonar niskich częstotliwości (LF), służący przeszukiwaniu na dalekich dystansach, a także sonar średnich częstotliwości (MF) dla kontroli ognia torpedowego[4].

Co najmniej trzy jednostki tego projektu – K-314, K-454 i K-469 – zostały zmodyfikowane w celu umożliwienia im przenoszenia kierowanych przewodowo torped TEST-68[9].

Wyciszenie[edytuj]

Przy konstrukcji jednostek tego typu duży nacisk położono na redukcję szumów generowanych przez okręt. W tym celu zastosowano automatycznie zamykające się przy zanurzaniu szpigaty na obu burtach okrętów. Drugi w kolejności okręt i następne jednostki otrzymały powłokę anechoiczną kadłuba zewnętrznego, rozpraszającą częściowo wiązkę akustyczną sonaru aktywnego przeciwnika z jednej strony, z drugiej zaś tłumiącą hałasy dobiegające z wnętrza okrętu, w tym przede wszystkim hałasy wywoływane przez maszynownię[2][4]. Zmniejszeniu poziomu hałasów generowanych przez okręt, służyć miały także dodatkowe małe pędniki. Pędniki te redukowały niekorzystny przepływ wody wokół rufy okrętu, redukując w ten sposób szum przepływu i w konsekwencji podatność na detekcję akustyczną[4]

Modyfikacje[edytuj]

Victor II[edytuj]

Po ukończeniu produkcji jednostek pierwszej serii, konstrukcja została powiększona w projekcie 671RT/Victor II. Okręty tego typu zostały przedłużone o 9,3 metra, zaś średnica kadłuba sztywnego wzrosła o 0,5 metra. Jednostki tego projektu miały zwiększoną wyporność (4500/5900 ton), prawdopodobnie w celu zmieszczenia dwóch większych wyrzutni torpedowych kalibru 650 mm oraz zapasu pocisków ZOP SS–N–16, będących odmianą SS–N–15 wyposażoną w konwencjonalną torpedę o zasięgu 30 do 50 mil morskich, zamiast ładunku jądrowego. Większe rozmiary doprowadziły jednak do spadku prędkości maksymalnej do 30 węzłów[4].

Większość przyrostu wymiarów okrętu spowodowana była rozrostem przedniej części jednostek, celem ulepszenia systemu uzbrojenia oraz systemu sonarowego, a także wyciszenia nowych okrętów[2]. Dwie z sześciu wyrzutni torpedowych 533 mm zostały zastąpione wyrzutniami kalibru 650 mm. Umożliwiło to używanie torped 65-76[c]. W rezultacie jednostki tego typu przenosiły łącznie 18 torped 533 mm i 6 torped kalibru 650 mm bądź pocisków manewrujących wystrzeliwanych z wyrzutni torpedowych[2].

Dodatkowo, System Skat zastąpił wcześniejszy system sonarowy Rubin, jednak ważne ulepszenie nastąpiło w zakresie wyciszenia okrętu. Projekt 671RT wprowadził do radzieckich okrętów podwodnych „tratwę” znacząco redukującą hałasy generowane przez maszynownię. W celu zmniejszenia pola akustycznego, przekładnia turbiny oraz turbogeneratory z ich mechanizmami zostały umieszczone na pojedynczej ramie wraz absorbującą wstrząsy podstawą[2]. W rezultacie, amerykańskie środowisko wywiadowcze oceniało poziom hałasu generowanego przez te jednostki za zbliżony do o 5 lat starszych amerykańskich jednostek typu Sturgeon[2]. Wybudowano jedynie 7 jednostek tego typu, po czym ich produkcja została zakończona celem budowy jeszcze nowocześniejszych jednostek projektu 671RTM[2].

Victor III[edytuj]

Okręt projektu 671RTM (Victor III). Na pierwszym planie umieszczona na szczycie steru kierunku duża gondola anteny holowanego sonaru pasywnego.

Jednostki projektu 671RTM (Victor III) były pierwszą radziecką próbą doścignięcia współczesnych im konstrukcji amerykańskich w zakresie zdolności bojowych[4]. Oprócz ulepszenia systemu napędowego, turbiny parowe i inne maszyny umieszczono na platformie izolującej je od kadłuba sztywnego, za pomocą specjalnych amortyzatorów absorbujących drgania i wstrząsy. Mimo że rozwiązanie tego rodzaju marynarka amerykańska zastosowała po raz pierwszy już na jednostkach typu Thresher w 1961 roku, wysocy przedstawiciele US Navy stwierdzili, że wprowadzony do służby w 1977 roku Victor III ma poziom wyciszenia zbliżony do okrętów typu Sturgeon, który został wprowadzony do służby w roku 1967[4]. Na okrętach tych wprowadzono działające w tandemie na jednej osi czteropłatowe śruby, zamiast pojedynczej śruby pięciopłatowej[11].

Baza Zapadnaja Lica, pierwszy od prawej Victor III.

Wizualnie Victor III były zbliżone kształtem do wcześniejszych typów tego projektu, z wyjątkiem dużej gondoli umieszczonej na szczycie steru kierunku. Zachodnie źródła wywiadowcze wysuwały początkowo wiele teorii co do przeznaczenia tego urządzenia: mieszczenia holowanego kabla komunikacyjnego, pozoratora przeciwtorpedowego lub też napędu magnetohydrodynamicznego (MHD) bądź elektromagnetycznego (EMT). Wkrótce jednak okazało się, że gondola o wymiarach 7,8 na 2,2 metra mieści holowaną antenę sonaru pasywnego[4][2].

Ostatnie pięć tych okrętów zostało zbudowanych według zmodyfikowanego projektu 671RTMK (NATO: Improved Victor III) – te jednostki jako pierwsze w marynarce radzieckiej otrzymały w pełni zintegrowany system kontroli ognia[11]. Do końca lat 80. wiele jednostek projektu 671 zostało wyposażonych w nieakustyczne detektory śladu pozostawianego w wodzie przez okręty podwodne Koloss[12][11]. Ostateczny wariant był cichszy, został wyposażony w dwie śruby działające w tandemie na tym samym wale napędowym i system sonarowy Skat-K[2]. Okręty tego typu przenosiły również bardziej zaawansowane uzbrojenie, w tym pociski manewrujące RPK-55 Granat (NATO: SS–N–21). Oznaczało to że z biegiem lat projekt 671 ewoluował z oryginalnego SSKN w duży wielozadaniowy SSN[13]

Służba operacyjna[edytuj]

B-324 w listopadzie 1983 roku po zaplątaniu się w linę sonaru holowanego USS „McCloy” (FF-1038). Obok widoczny radziecki statek wywiadowczy SSW-506 „Nachodka”. W tle amerykański niszczyciel USS „Peterson” (DD-969).

Pierwszoplanową rolą tych okrętów były działania przeciwpodwodne (ZOP/ASW). Według dyrektora amerykańskiego wywiadu morskiego, najważniejszym zadaniem jednostek projektu 671 były operacje w zespole z radzieckimi strategicznymi okrętami rakietowymi przenoszącymi pociski SLBM. Ich celem w tych zespołach było zapewnienie, żeby okręty rakietowe nie były śledzone przez amerykańskie okręty podwodne[13]. Wiele wspólnych rejsów okrętów strategicznych projektu 667A w eskorcie jednostek projektu 671 ujawniło niedostatki hydroakustycznych systemów komunikacyjnych oraz niekompatybilność systemów komunikacji radiowej. Ponadto głośniejsze okręty projektu 671 ujawniały lokalizację płynących z nimi okrętów rakietowych. W konsekwencji praktyka bliskiej osłony okrętów strategicznych została zarzucona[14]. W rzeczywistości wprowadzenie okrętów typu Victor jako najważniejszej konstrukcji radzieckich myśliwskich okrętów podwodnych z napędem jądrowym, oznaczało zmianę radzieckiej strategii ze zwalczania żeglugi na otwartych wodach oceanów na zwalczanie amerykańskich strategicznych okrętów rakietowych oraz lotniskowców[13].

W połowie lat 80. dyrektor amerykańskiego wywiadu morskiego zauważył, że jednostki Victor III często wyznaczane są do pełnienia zadań ASW w pobliżu amerykańskich brzegów[13][d]. Znajduje to potwierdzenie w ujawnionych wydarzeniach. W listopadzie 1983 roku operujący przy Wschodnim Wybrzeżu B-324 zaplątał się w linę anteny sonaru holowanego przez fregatę USS „McCloy” (FF-1038) typu Bronstein[e]. Victor został następnie odholowany na Kubę w celu dokonania napraw oraz pozyskania fragmentu amerykańskiej anteny sonaru holowanego, co dla Sowietów było cenną zdobyczą wywiadowczą[13].

W 1993 roku w wewnętrznym czasopiśmie radzieckiej marynarki Morskoj Sbornik opublikowano rzadki raport z patrolu Victora III. Publikacja omawiała problemy dwumiesięcznego patrolu[13][f]:

[Dzień 23] Braki części zamiennych zwiększają wymagania wobec wyposażenia okrętu, którego zużycie groźnie narasta. Mimo że decyzja o przedłużeniu wykorzystania dostępnego wyposażenia została podjęta przez komisję na podstawie wymaganych kalkulacji, zostało mi powierzone zadanie wyciągnięcia maksimum z naszego sprzętu. W rzeczywistości oznacza to używanie go do momentu aż całkowicie zawiedzie.

Raport odnotował jednak również sukces:

[Dzień 54] „Kontakt” oznaczał tym razem cel o dużej wartości – okręt podwodny typu Los Angeles. Okręt jest jak nowy, „czysty”, cichy. Amerykanie odnosili duże sukcesy w tej mierze, dlatego w celu niezdradzania swojej własnej pozycji używają głównie sonaru pasywnego jako środka detekcji.

Ale my też nie jesteśmy łajzami. Tym razem trikiem było uchwycenie ich za pomocą wyposażenia, którego – o ile mi wiadomo – Amerykanie nie mają. Utrzymywaliśmy znikający kontakt przez półtora dnia, po czym użyliśmy naszego sonaru aktywnego, co oczywiście oświetliło także nas.

Wszystkie jednostki projektu 671/Victor I zostały wycofane ze służby od 1989 do 1996 roku[9]. Jednostki projektu 671RT/Victor II zostały wycofane w latach 1995–1996[17].

Początek budowy Wodowanie Wejście do służby Wycofanie ze służby
Victor I - Flota Oceanu Spokojnego
B-38 12 kwietnia 1963 28 listopada 1966 5 listopada 1967 1991
B-53 16 grudnia 1964 15 marca 1969 30 września 1969 1993
B-454 16 sierpnia 1972 5 maja 1973 30 września 1973 1994
Victor I - Flota Północna
B-69 31 stycznia 1964 5 maja 1973 30 września 1973 1991
B-147 16 września 1964 17 czerwca 1968 25 grudnia 1968 1997
B-306 20 marca 1968 4 czerwca 1968 4 grudnia 1969 1995
B-323 5 lipca 1968 14 marca 1970 29 października 1970 1995
B-370 19 kwietnia 1969 26 czerwca 1970 30 września 1973 1994
B-438 13 czerwca 1969 23 marca 1971 15 października 1971 1995
B-367 14 kwietnia 1970 2 lipca 1971 5 grudnia 1971 1995
B-314 5 września 1970 28 marca 1972 6 listopada 1972 1989
B-398 22 kwietnia 1971 2 sierpnia 1972 15 grudnia 1972 1995
B-462 3 lipca 1972 1 września 1973 30 grudnia 1973 1996
B-469 5 września 1973 10 czerwca 1974 4 września 1974 1993
B-481 27 września 1973 8 września 1974 27 grudnia 1974 1993
Victor II
B-387 2 kwietnia 1971 2 września 1972 30 grudnia 1972 1995
B-371 12 maja 1973 30 lipca 1974 29 grudnia 1974 1996
B-467 6 września 1975 12 sierpnia 1976 29 grudnia 1976 1997
B-488 15 grudnia 1976 8 października 1977 29 września 1978 1993
B-495 28 września 1974 26 sierpnia 1975 30 grudnia 1975 1993
B-513 22 lipca 1975 21 sierpnia 1976 27 grudnia 1976 1993
B-517 23 marca 1977 24 sierpnia 1978 28 października 1978 1993
Victor III - Flota Oceanu Spokojnego
B-242 29 kwietnia 1983 29 kwietnia 1983 1998
B-247 15 lipca 1976 13 sierpnia 1978 30 grudnia 1978 1996
B-251 29 lipca 1979 3 maja 1980 30 września 1980 1998
B-264 29 lipca 1983 8 czerwca 1984 26 października 1984 2003
B-305 27 lipca 1980 17 maja 1981 30 września 1981 1998
B-355 31 grudnia 1980 8 sierpnia 1981 29 grudnia 1981 1997
B-360 9 maja 1981 27 kwietnia 1982 29 września 1982 1998
B-412 29 października 1978 6 czerwca 1979 30 grudnia 1979 1996
B-492 23 lutego 1978 28 czerwca 1979 30 grudnia 1979 1996
Victor III - Flota Północna
B-138 7 grudnia 1988 sierpień 1977 1978 w służbie
B-218 7 listopada 1981 24 lipca 1982 28 grudnia 1983 1998
B-244 25 grudnia 1984 9 lipca 1985 25 grudnia 1985 1998
B-254 24 września 1977 6 września 1979 30 grudnia 1979 1998
B-255 7 listopada 1979 20 lipca 1980 28 grudnia 1980 1998
B-292 15 kwietnia 1986 29 kwietnia 1987 27 listopada 1987 2005
B-298 25 lutego 1981 14 lipca 1982 27 grudnia 1982 1998
B-299 20 grudnia 1983 29 czerwca 1984 22 grudnia 1984 2000
B-324 23 lutego 1980 7 września 1980 30 grudnia 1980 2000
B-358 23 lipca 1982 15 lipca 1983 29 grudnia 1983 1998
B-388 8 maja 1987 3 czerwca 1988 30 listopada 1988 2013
B-414 1 grudnia 1988 31 sierpnia 1990 30 grudnia 1990 w rezerwie 2. kategorii
B-448 31 stycznia 1991 17 października 1991 24 września 1992 w służbie, "przywracanie gotowości technicznej". W 2015 roku prace zarzucono,
okręt pozostaje w stoczni Nerpa/Zwiezdoczka.
B-502 23 lipca 1979 17 sierpnia 1980 31 grudnia 1980 2000
B-507 2 listopada 1977 1 października 1978 30 listopada 1979 1998
B-524 7 maja 1976 31 lipca 1977 28 grudnia 1977 2002
B-527 28 września 1978 24 lipca 1981 30 grudnia 1981 1999

Podsumowanie[edytuj]

Okręty typu Victor od początku projektowane były jako typowe okręty SSKN służące do zwalczania jednostek podwodnych przeciwnika. Dalszy ich rozwój ewoluował jednak w stronę bardziej uniwersalnych wielozadaniowych jednostek SSN, gdzie do ich zadań należało już nie tylko zwalczanie jednostek tej samej klasy, lecz także amerykańskich lotniskowców i innych okrętów nawodnych wchodzących w skład jego grupy uderzeniowej. Po bardzo głośnych jednostkach projektu 627A/November, okręty typu Victor stanowiły zwrot w projektowaniu jednostek tej klasy, radzieccy konstruktorzy starali się bowiem połączyć wysoką prędkość podwodną z maksymalnie możliwym wyciszeniem. Określając znaczenie konstrukcji Victorów, dyrektor wywiadu marynarki amerykańskiej stwierdził[4]:

Od pojawienia się typu Victor III, Sowieci ustawicznie redukowali technologiczne zapóźnienie ich najnowszych okrętów podwodnych.
Postęp w wyciszaniu, rozwoju ich sonarów oraz obróbce sygnału, zredukowały przewagę akustyczną Zachodnich jednostek SSN.

Jednostki trzech wariantów projektu 671 były więc udanymi okrętami, i jako takie zainspirowały Związek Radziecki do rozwoju okrętów III generacji.

Uwagi

  1. Radziecka stal AK-29 była odpowiednikiem stosowanej dopiero od jednostek typu Seawolf amerykańskiej stali HY-100[2].
  2. HEN: Hotel (658), Echo (659) oraz November (627A) – akronim w żargonie amerykańskiej marynarki wojennej, używany na zbiorcze określenie radzieckich okrętów I generacji[8].
  3. Desygnacja torpedy 65-76 oznacza średnicę 65 centymetrów, torpedy która weszła do służby w 1976 roku[10].
  4. Zeznanie wiceadmirała Johna Buttsa (USN, Director of Naval Inteligence), przed Senacką Komisją Sił Zbrojnych, 26 lutego 1985 roku[10].
  5. Istnieją rozbieżności co do daty zajścia. Według niektórych źródeł, zdarzenie miało miejsce 31 października 1963 roku[15], według innych źródeł w listopadzie 1983 roku[13], jeszcze zaś inne wskazują na maj 1985 roku[16].
  6. Morskoj Sbornik (nr 1, 1994) s. 36-39. „Zwykły patrol”. Artykuł zawierał wyciąg z dziennika kapitana 2-giej rangi R.A. Staczijewa, dowódcy okrętu[10].

Przypisy

  1. a b c d e N. Polmar, J. Noot: Submarines Of The Russian..., s. 181-183.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 156-159.
  3. Bukharin, Kadyshev i inni: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 255.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q N. Polmar, J. Noot: Submarines Of The Russian..., s. 183-186.
  5. a b c Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 165.
  6. a b Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 165.
  7. Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 319.
  8. S. Sontag, C. Drew, A. Drew: Blind Man’s Bluff, s. 43.
  9. a b Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History, s. 352.
  10. a b c Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 364.
  11. a b c Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History, s. 357.
  12. Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 186.
  13. a b c d e f g Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 160-164.
  14. Bukharin, Kadyshev i inni: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 625 p. 162.
  15. USS McCloy (FF 1038) (ang.). navysite.de. [dostęp 2017-09-07].
  16. N. Polmar, J. Noot: Submarines Of The Russian..., s. 305.
  17. Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History, s. 356.

Bibliografia[edytuj]

  • Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact. ABC-CLIO, marzec 2007, seria: Weapons and Warfare. ISBN 1-8510-9563-2.
  • Norman Polmar: Cold War Submarines, The Design and Construction of U.S. and Soviet Submarines. K.J. More. Potomac Books, Inc, 2003. ISBN 1-57488-530-8.
  • Norman Polmar, Jurrien Noot: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, 1718-1990. Wyd. I. Annapolis: Naval Institute Press, 1990. ISBN 0-87021-570-1.
  • Frank von Hippel, Oleg Bukharin, Timur Kadyshev, Eugene Miasnikov, Pavel Podvig: Russian Strategic Nuclear Forces. The MIT Press, 2004. ISBN 0-2626-6181-0.
  • Sontag Sherry, Drew Christopher, Drew Annette: Blind Man’s Bluff; The Untold Story of American Submarine Espionage. New York: Public Affairs, 1998. ISBN 1-891620-08-8.