Organizacja Wyzwolenia Palestyny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Organizacja Wyzwolenia Palestyny (OWP) (arab. منظمة التحرير الفلسطينية munazzamat at-tahrir al-filastinija) − polityczna reprezentacja arabskiej ludności Palestyny. Powstała w 1964 roku z połączenia wielu różnych ugrupowań walczących o utworzenie państwa palestyńskiego. OWP miała koordynować działania wojskowe i polityczne wszystkich walczących Palestyńczyków. OWP szybko stała się obok Izraela i państw arabskich trzecią siłą w konflikcie arabsko-izraelskim. Od 2004 roku przewodniczącym OWP jest Mahmud Abbas, pod którego wodzą zmalała radykalność organizacji.

Członkowie OWP[edytuj | edytuj kod]

Członkami grupy są następujące partie - Al-Fatah, As-Sa’ika, Arabski Front Wyzwolenia, Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny, Front Palestyńskiej Walki Ludowej, Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny, Front Wyzwolenia Palestyny, Palestyńska Unia Demokratyczna, Palestyński Front Arabski, Palestyńska Inicjatywa Narodowa i Palestyńska Partia Ludowa. W 1993 roku po porozumieniu z Oslo szeregi OWP opuścił Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny - Dowództwo Generalne[1], Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny z kolei podzielił się na dwie frakcje z której jedna popierała OWP a druga była przeciwna organizacji[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie OWP[edytuj | edytuj kod]

Ahmad asz-Szukajri (stoi pierwszy z lewej)

Grupa powstałą w 1964 roku jako polityczna organizacja jednocząca grupy palestyńskiego oporu[3]. Pierwszym przewodniczącym OWP był Ahmad asz-Szukajri. Asz-Szukajri przystąpił do tworzenia struktur OWP na terytorium Jordanii, początkowo w porozumieniu z jej królem Husajnem[4]. Żądania przywódcy OWP dotyczące samodzielności organizacji, prowadzące do uzyskania przez nią faktycznej autonomii, były jedną z przyczyn zerwania współpracy z Jordanią. W 1965 premier Jordanii Wasfi at-Tall nie zgodził się na postulaty OWP tj. obłożenie jordańskich urzędników (z wyłączeniem osób pochodzenia palestyńskiego) pięcioprocentowym podatkiem na rozwój OWP ani na otwarcie w Ammanie oficjalnej siedziby organizacji[5].

Kadencja asz-Szukajiriego[edytuj | edytuj kod]

Chociaż organizacja była uzależniona od krajów arabskich, które inspirowały jej powstanie i wyznaczyły jej program, asz-Szukajri tworzył ją na wzór niepodległego państwa. Organizacja miała swoje departamenty, budżet, siły zbrojne, wewnętrzny regulamin, władze ustawodawcze i wykonawcze oraz główny dokument ideowy - Palestyńską Kartę Narodową, której autorem był sam asz-Szukajri[6].

Po wojnie sześciodniowej palestyńscy działacze oskarżyli asz-Szukajriego o brak samodzielności w działaniu. Przewodniczący OWP kierował się w swojej aktywności ustaleniami poczynionymi jeszcze w 1964 z prezydentem Egiptu Gamalem Abdel Naserem[7], tymczasem po klęsce Arabów w wojnie sześciodniowej wśród Palestyńczyków zwyciężyło przekonanie, że bojownicy powinni prowadzić całkowicie samodzielne działania, przede wszystkim zbrojne, nie zwracając uwagi na politykę państw arabskich[8], w rezultacie wiele grup OWP przeszło z pozycji panarabizmu na stanowisko narodowe[9]. Niezadowolenie budziła również treść Palestyńskiej Karty Narodowej, w której nie było mowy o narodzie palestyńskim, całość oparta była na ideach panarabskich[6]. Wreszcie asz-Szukajri nie popierał taktyki walki fedainów, opartej na wypadach na terytorium Izraela i dokonywaniu aktów dywersji oraz napadów na posterunki wojskowe, kibuce lub pojazdy[10]. W organizacji dochodziło do coraz poważniejszych sporów wewnętrznych. W 1967, z powodu ciągłych konfliktów z radykałami, asz-Szukajri rozwiązał jej komitet centralny[10].

W grudniu 1967 roku asz-Szukajiri poddał się do dymisji na skutek rosnących wpływów organizacji al-Fatah znajdującej się wówczas poza szeregami OWP[11]. Następnym przewodniczącym grupy został Jahja Hammuda[12], Hammuda zaprosił al-Fatah do przyłączenia się w szeregi OWP. Fatah otrzymał 33 ze 105 miejsc w Komitecie Wykonawczym OWP a pozostałe 57 miejsc otrzymało kilka innych ugrupowań partyzanckich[13].

Objęcie władzy przez al-Fatah[edytuj | edytuj kod]

3 lutego 1969 roku, lider al-Fatah, Jasir Arafat został wybrany na przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Wyzwolenia Palestyny[14][15][16]. Dwa lata później został wybrany naczelnym dowódcą sił zbrojnych Palestyńskich Sił Rewolucyjnych a w 1973 roku został wybrany szefem wydziału politycznego OWP[17]. Do objęcia władzy w OWP przez al-Fatah doszło na skutek sukcesu grupy w bitwie pod al-Karamą[18][19]. Arafat zerwał z dotychczasową polityką asz-Szukajriego.

Czarny Wrzesień[edytuj | edytuj kod]

W połowie lat 60. doszło do radykalizacji w lewicowym duchu części grup OWP co spowodowane było wsparciem dla nich ze strony ZSRR, w rezultacie grupy te doszły do wniosku że ich ccelem powinna być likwidacja jordańskiej monarchii[20]. Równocześnie swoje wpływy wśród Palestyńczyków starały się budować Irak i Syria - z ich inspiracji powstały kolejne ugrupowania polityczno-wojskowe, odpowiednio Arabski Front Wyzwolenia oraz As-Sa’ika będące członkami OWP[21].

 Osobny artykuł: Czarny Wrzesień.

Pod koniec lat 60. XX wieku między OWP a rządem jordańskim narastały napięcia. OWP stworzyło w Jordanii swoiste "państwo w państwie" aż w końcu objęło kontrolę nad kilkoma pozycjami strategicznymi tego kraju w tym nad rafinerią ropy Az-Zarka. Ponadto pod wpływem Iraku i Syrii pojawiały się wśród Palestyńczyków silne antymonarchistyczne nastroje. Jordański król uznał rosnący wpływ oddziałów palestyńskich za zagrożenie dla suwerenności i bezpieczeństwa królestwa przez co zdecydował się na próbę rozbrojenia milicji. Początkowo w celu uniknięcia konfrontacji zbrojnej, Husajn wydalił ze swojego rządu kilku urzędników będących przeciwnikami OWP (w tym przedstawicieli własnej rodziny) i poprosił Arafata aby ten przyjął urząd premiera Jordanii. Arafat odrzucił królewską propozycję oznajmiając że politycznym celem OWP jest utworzenie niepodległego państwa palestyńskiego[22]. 15 września 1970 roku, Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny będący członkiem OWP porwał pięć samolotów a trzy z nich umieścił na lotnisku Dawson Field znajdującym się 48 kilometrów od Ammanu. Akcja LFWP nadszarpnęła wizerunek Arafata w wielu krajach zachodnich, w tym Stanach Zjednoczonych które twierdziły że jest on odpowiedzialny za kontrolę nad poszczególnymi frakcjami partyzanckimi należącymi do OWP. Sam Arafat publicznie potępił porwania i na kilka tygodni zawiesił LFWP od wszelkich działań partyzanckich, mimo to już na następny dzień król Jordanii rozpoczął akcję militarną przeciwko OWP a Arafat został wybrany naczelnym dowódcą Palestyńskiej Armii Wyzwolenia – regularnej siły wojskowej OWP[23][24].

OWP uzyskało wsparcie ze strony Syrii, która 200 czołgami najechała na Jordanię, interwencja ta zakończyła się jednak niepowodzeniem a niebawem Palestyńczycy utracili pomoc ze strony Syrii na skutek puczu w tym kraju[25]. Zaangażowane też zostały USA i Izrael: Amerykańska marynarka wojenna przemieściła swoją Szóstą Flotę do wschodniej części Morza Śródziemnego, a Izrael rozmieścił swoje oddziały tak, aby były gotowe do niesienia pomocy zagrożonej Jordanii. Do 25 września armia jordańska odzyskała przewagę, a OWP zgodziła się na zawieszenie broni[24]. 27 września, Arafat przyjął ofertę zawieszenia broni zgłoszoną przez króla. Wojsko jordańskie w trakcie kampanii zadało Palestyńczykom ciężkie straty a w konflikcie zginęło wielu palestyńskich cywili (około 3500)[26]. Po zawarciu w Ammanie zawieszenia w dalszym ciągu dochodziło do pojedynczych starć wzniecanych zarówno przez OWP jak i jordańskie siły zbrojne. W czerwcu 1971 roku król nakazał swoim siłom zbrojnym wyparcie wszystkich palestyńskich bojowników pozostałych w północnych Jordanii. Arafat wraz z dwoma wysokiej rangą dowódcami - Abu Ijadem i Abu Dżihadem - zostali zmuszeni do wycofania się w sam róg północnej Jordanii. Przywódcy OWP przenieśli się do miasta Dżarasz znajdującego się w pobliżu granicy z Syrią. Z pomocą propalestyńskiego członka gabinetu Jordanii, Muniba al-Masriego oraz ambasadora Arabii Saudyjskiej w Jordanii, Fahda al-Chomainiego, Arafatowi udało się wraz z dwoma tysiącami bojowników przekroczyć granicę Syrii. Oddziały te udały się do bardziej odległego Libanu gdzie połączyły się z siłami OWP stacjonującymi w tym kraju. Syria przyjęła jedynie resztki rozbitych oddziałów palestyńskich z Adżlunu. W Libanie powstała nowa siedziba OWP[27][28][29].

Okres libański[edytuj | edytuj kod]

Wskutek wydarzeń Czarnego Września dotychczasowe struktury wojskowe i polityczne ruchu, należące do OWP, zostały w znacznej mierze zniszczone[30][31]. Z powodu słabości libańskiego rządu osłabione OWP była w stanie działać tam niemal jak niezależne państwo. W latach 70. lewicowe frakcji OWP przeprowadziły szereg akcji militarnych zarówno na terenie Izraela jak i poza nim[32].

W 1974 roku, Palestyńska Rada Narodowa będąca organem legislacyjnym OWP zatwierdziła Program dziesięciu punktów sporządzony przez Arafata i jego doradców. Rada zaproponowała również kompromis z Izraelczykami. Rada wezwała do utworzenia Autonomii Palestyńskiej na obszarach wschodniej Jerozolimy, Strefy Gazy i dzisiejszego Zachodniego Brzegu[33]. Tak liberalne podejście wywołało niezadowolenie wśród kilku frakcji OWP. Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny, Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny i inne partie utworzyły rozłamową organizację Front Sił Palestyńskich Odrzucających Poddanie[34]. Lider OWP w tym czasie był pierwszym przedstawicielem organizacji pozarządowej, któremu pozwolono przemawiać na sesji plenarnej Organizacji Narodów Zjednoczonych[35][36].

Frakcje OWP tj. al-Fatah, LFWP, DFWP i Front Wyzwolenia Palestyny wzięły udział w libańskiej wojnie domowej. OWP dołączyło do wojny na skutek zabójstw Palestyńczyków i propalestyńskich działaczy dokonywanych przez siły prawicy chrześcijańskiej. Sam Arafat był przeciwnikiem udziału w wojnie jednak większość OWP było zwolennikami włączenia się w konflikt[37]. OWP sprzymierzyła się z z libańskimi naserystami z koalicji Libańskiego Ruchu Narodowego i z tamtejszymi komunistami. Ruch Narodowy był prowadzony przez Kamala Dżumblatta z Socjalistycznej Partii Postępu, Dżumblatt miał przyjazne relacje z Arafatem jak i innymi przywódcami OWP. Początkowo siły OWP wsparł prezydent Syrii Hafiz al-Asad który jednak następnie zmienił front obawiając się utraty wpływów w Libanie i wysłał swoje wojsko które wraz z prosyryjskimi frakcjami OWP czyli grupą As-Sa’ika i Ludowym Frontem Wyzwolenia Palestyny - Dowództwem Generalnym walczyły u boku prawicowo-radykalnych sił chrześcijańskich[38]. W 1976 roku sojusz milicji chrześcijańskiej z poparciem armii libańskiej i syryjskiej przystąpił do oblężenia Tall az-Zataru będącego siedzibą OWP[39]. Tall az-Zatar po sześciomiesięcznym oblężeniu padło pod naporem sił chrześcijańskich. Siły chrześcijańskie następnie przystąpiły do masakr. W wyniku oblężenia i późniejszych masakr zginęły tysiące Palestyńczyków[40].

 Osobne artykuły: operacja Litaniwojna libańska.

Pod koniec lat 70. OWP zorganizowało serię przygranicznych ataków na sił izraelskie. W odpowiedzi siły zbrojne Izraela w 1978 roku rozpoczęły operację Litani skierowaną przeciwko OWP. W operacji wojska izraelskie wsparły siły libańskich chrześcijan. Celem misji było przejęcie kontroli nad południowym Libanem aż do rzeki Litani. Izrael osiągnął ten cel a OWP wycofało się na północ, do Bejrutu[41]. W dalszym ciągu dochodziło do przygranicznych starć w rezultacie czego w sierpniu 1981 roku OWP przyjęło trwającą do maja 1982 roku oficjalną politykę powstrzymywania się od odpowiedzi na izraelskie prowokacje[42]. 6 czerwca 1982 roku wojsko izraelskie rozpoczęło inwazję na Liban w celu ponownego wydalenia sił OWP z południa Libanu. Wkrótce wojska izraelskie rozpoczęły oblężenie i bombardowanie Bejrutu.[43][44]. Pod koniec oblężenia Bejrutu, USA wynegocjowały umowę na skutek której OWP zagwarantowano bezpieczną ewakuację z Libanu. Miejscem wygnania miał być Tunis. Ewakuacja osłaniana była przez ośmiuset żołnierzy United States Marine Corps i United States Navy[45]. Lider OWP, Arafat powrócił jeszcze do Libanu rok po jego ewakuacji został jednak wygnany przez palestyńskich bojowników wiernych Hafizowi al-Asadowi. Arafat nie powrócił już do Libanu, choć zrobiło to wielu bojowników al-Fatahu[46].

Okres tunezyjski[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: operacja Drewniana Noga.

Do 1993 roku siedzibą OWP była Tunezja. W 1985 roku izraelska armia przeprowadziła operację Drewniana Noga w ramach której izraelskie samoloty F-15I Ra’am zbombardowały siedzibę OWP. Izrael stwierdził że w ataku około 60 członków OWP zostało zabitych. Ponadto podczas nalotu zginęła nieznana liczba cywili[47][48]. W rezolucji 573, Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych, zatwierdzonej jednogłośnie (Stany Zjednoczone wstrzymały się od głosu), potępiano atak, jako rażące naruszenie suwerenności Tunezji oraz uznano, iż zaatakowana strona ma prawo do otrzymania odpowiedniego odszkodowania[49].

 Osobny artykuł: Pierwsza Intifada.

W latach 80. XX wieku Arafat otrzymywał pomoc finansową z Iraku, Libii i Arabii Saudyjskiej która pozwoliła mu zrekonstruować osłabioną OWP. Było to szczególnie przydatne w czasie Pierwszej Intifady rozpoczętej w grudniu 1987 roku[50]. Pierwszy etap Intifady rozpoczął się w następstwie wypadku drogowego w przejściu granicznym Erez w którym z winy izraelskiego kierowcy zginęło czterech palestyńskich mieszkańców obozu dla uchodźców Dżabalija. Wśród Palestyńczyków powszechne były pogłoski według których wypadek był świadomie przeprowadzonym zamachem odwetowym stanowiącym zemstę za zasztyletowanie izraelskiego handlowca przez Palestyńczyka do którego doszło cztery dni wcześniej. W przeciągu kilku tygodni wybuchły masowe zamieszki częściowo kierowane przez Abu Dżihada będącego jednym z liderów OWP. Po tym gdy Abu Dżihad został zabity przez izraelski szwadron śmierci we własnym domu w Tunisie, przywództwo nad trwającym aż do 1992-1993 roku powstaniem objął Arafat[51]. W chwili upadku Intifady gwałtownie wzrosło poparcie dla nowych zbrojnych grup palestyńskich w tym Hamasu i Palestyńskiego Islamskiego Dżihadu. Grupy te były radykalniejsze od OWP i przyjęły bardziej agresywną strategię dopuszczającą ataki na izraelskich cywilów oraz ataki samobójcze[52].

15 listopada 1988 roku OWP ogłosiła utworzenie niepodległego państwa palestyńskiego i rząd na uchodźstwie, który zgłaszał roszczenia do całej Palestyny, zdefiniowanej przez Brytyjski Mandat Palestyny, odrzucając ideę podziału. W przemówieniach w ONZ z 13 i 14 grudnia 1988 Arafat poparł rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ, uznał prawo do istnienia Izraela w pokoju i bezpieczeństwie oraz odrzucił terroryzm (o który sam był przez krytyków oskarżany) we wszystkich formach, włączając w to terroryzm państwowy[53][54][55][56][57]. Oświadczenie Arafata zostało poparte przez USA, które naciskały na uznanie Izraela jako konieczny punkt wyjścia do rozmów między USA a OWP a w konsekwencji do negocjacji pokojowych w Camp David. Było to odejście od jednego z pierwotnych celów OWP – zniszczenia Izraela – w kierunku utworzenia dwóch oddzielnych jednostek politycznych: państwa Izrael w granicach z linii demarkacyjnej z 1949 roku i państwa palestyńskiego składającego się z dwóch terytoriów – Zachodniego Brzegu oraz Strefy Gazy. Jednak 2 kwietnia 1989 Arafat został wybrany przez Palestyńską Radę Narodową na prezydenta państwa palestyńskiego[58].

W czasie madryckich rozmów pokojowych w roku 1991 Izrael po raz pierwszy prowadził otwarte negocjacje z OWP. Arafat jako jeden z nielicznych arabskich przywódców poparł atak Iraku na Kuwejt i sprzeciwiał się kierowanej przez USA antyirackiej koalicji. Po poparciu przez Arafata Iraku Stany Zjednoczone zaczęły go bojkotować, utrudniając trwające izraelsko-palestyńskie negocjacje pokojowe. Poprzez decyzję Arafata Palestyna zerwała stosunki z Egiptem jak i wieloma produkującymi ropę krajami arabskimi które wsparły proamerykańską koalicję. Poparcie Arafata względem Iraku odbyło się bez zgody innych czołowych członków OWP. Jeden z liderów OWP, Abu Ijad sprzeciwił się sojuszowi z Saddamem Husajnem i obiecał pozostać neutralnym przez co 17 stycznia 1991 roku, Ijad został zabity w zamachu dokonanym przez radykalną Organizację Abu Nidala. Po zakończeniu I wojny w Zatoce Perskiej, wiele państw arabskich które uczestniczył w koalicji rozpoczęło udzielanie wsparcia finansowego rywalom OWP a mianowicie Hamasowi oraz innych grup o profilu islamistycznym, tym samym państwa te odcięły pomoc finansową dla OWP[59].

Okres Autonomii Palestyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat 90. Arafat i czołowi urzędnicy OWP zaangażowali serię tajnych rozmów i negocjacji z rządem Izraela które doprowadziły w 1993 roku do zawarcia porozumień w Oslo[60][61]. Arafat uznał Izrael w imieniu OWP a ponadto wyrzekł się przemocy w walce o niepodległość, premier Izraela Icchak Rabin uznał natomiast OWP[62]. Porozumienia między Izraelem i OWP wzywały do ustanowienia w przeciągu pięciu lat palestyńskiego samostanowienia w części Zachodniego Brzegu i Stefy Gazy[63]. Wraz z porozumieniami powstała Autonomia Palestyńska. Porozumienie przyczyniło się do rozłamu w OWP.

Zgodnie z warunkami porozumienia z Oslo, Arafat został zobowiązany do utworzenia rządów OWP na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy. Próbował zdobyć wsparcie finansowe niezbędne do utworzenia nowych struktur władzy i do zabezpieczenia warunków umowy z Oslo, spotykało to się jednak z niechęcią arabskich państw regionu Zatoki Perskiej które odmawiały udzielania OWP większych dotacji z powodu sympatii Arafata do Iraku w trakcie trwania I wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku[64]. OWP była na tyle osłabiona że Ahmad Kuraj będący jednym z kluczowych negocjatorów al-Fatahu w Oslo, ogłosił że OWP znajduje się w stanie bankructwa[65]. W 1994 roku Arafat przeniósł się do miasta Gaza znajdującego się pod kontrolą Palestyńskich Władz Narodowych będących tymczasowym rządem utworzonym dzięki porozumieniom w Oslo[66]. Arafat został prezydentem i premierem Władz Narodowych, dowódcą Palestyńskiej Armii Wyzwoleńczej i przewodniczącym Parlamentu Autonomii Palestyńskiej (Rada Legislacyjna Autonomii Palestyńskiej). W lipcu 1994 roku Władze Narodowe ostały oficjalnie uznane za rząd palestyński[67]. Z czasem Arafat zaczął tworzyć struktury Władz Narodowych - założył Komitet Wykonawczy OWP, zaczął też podporządkowywać OWP organizacje pozarządowe zajmujące się edukacją, zdrowiem i sprawami społecznymi[68]..

W latach 90. XX wieku islamistyczne grupy tj. Hamas i Islamski Dżihad zdawały się zagrażać OWP[69]. Grupy te były poza wpływami i kontrolą OWP a ponadto aktywnie zwalczały Al-Fatah[70]. .

Po śmierci Arafata w 2004 roku nowym przywódcą OWP został Mahmud Abbas. W styczniu 2007 w Strefie Gazy wybuchły gwałtowne walki pomiędzy zbrojnymi frakcjami Hamasu a Al-Fatahem. Skala walk przyjęła rozmiary palestyńskiej wojny domowej. Ostatecznie Hamas pokonał siły Al-Fatah i przejął kontrolę nad Strefą Gazy. Przywódcy polityczni Hamasu ogłosili się legalnym rządem Autonomii Palestyńskiej i wykluczyli z rządów nad Strefą Gazy przedstawicieli umiarkowanych frakcji OWP. Palestyński prezydent Mahmud Abbas z al-Fatahu zareagował ogłoszeniem stanu wyjątkowego, rozwiązał rząd jedności narodowej i sformował nowy rząd, bez udziału Hamasu. Nowy rząd składający się z członków OWP z siedzibą na Zachodnim Brzegu został uznany przez społeczność międzynarodową[71]. 4 stycznia 2013, OWP przekształciło Autonomię Palestyńską w Państwo Palestyny[72].

Mahmud Abbas i John Kerry, 12 października 2014

OWP udziela też wsparcia innym ruchom niepodległościowym m.in. umiarkowanym grupom walczącym o niepodległość islamskich regionów południowej Tajlandii[73].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. http://www.fas.org/sgp/crs/mideast/RS21235.pdf Palestinian Factions, CRS Report for Congress, Aaron D. Pina, 8 lipca 2005
  2. "Profile: DFLP". BBC News. 2002-02-04.
  3. Oren, Michael (2003). Six Days of War, June 1967 and the Making of the Modern Middle East. New York: The Random House Publishing Group. s. 33–36. ISBN 978-0-345-46192-6.
  4. Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011, s. 159. ISBN 9788374362764.
  5. Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011, s. 160. ISBN 9788374362764.
  6. 6,0 6,1 Jarząbek J.: Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego. Warszawa: TRIO, 2012, s. 76-77. ISBN 9788374363013.
  7. Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011, s. 170 i 304. ISBN 9788374362764.
  8. Zielińska K.: Stosunki syryjsko-palestyńskie. Warszawa: Fundacja Studiów Międzynarodowych, 2007, s. 49. ISBN 9788389050335.
  9. Jarząbek J.: Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego. Warszawa: TRIO, 2012, s. 37-38. ISBN 9788374363013.
  10. 10,0 10,1 D. Baracskay, The Palestine Liberation Organization: Terrorism and Prospects for Peace in the Holy Land, ABC-CLIO, 2011, ISBN 9780313381515, s.80
  11. Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011, s. 171. ISBN 9788374362764.
  12. Jarząbek J.: Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego. Warszawa: TRIO, 2012, s. 76-77. ISBN 9788374363013.
  13. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 69–98. ISBN 978-1-58234-049-4.
  14. Andrew Gowers, Tony Walker: Arafat. Bertelsmann Media, 2005, s. 61. ISBN 83-7391-860-4.
  15. [https://news.google.com/newspapers?id=HAJIAAAAIBAJ&sjid=1f8MAAAAIBAJ&pg=2064,4351664&dq=arafat&hl=en Al Fatah Chief To Lead Palestinian Liberation; Associated Press; 6 lutego 1969 ]
  16. "Fatah Wins Control of Palestine Group" (PDF). The New York Times. 5 lutego 1969
  17. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 69–98. ISBN 978-1-58234-049-4.
  18. Cobban, Helena (1984). The Palestine Liberation Organisation: People, Power and Politics. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-27216-2.
  19. Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011, s. 170-172. ISBN 9788374362764.
  20. Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011, s. 170-172. ISBN 9788374362764.
  21. Jarząbek J.: Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego. Warszawa: TRIO, 2012, s. 45. ISBN 9788374363013.
  22. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 100–112. ISBN 978-1-58234-049-4.
  23. "Black September in Jordan 1970–1971". Armed Conflict Events Data.
  24. 24,0 24,1 Black September in Jordan 1970-1971. 16 grudnia 2000. [dostęp 2011-09-14].
  25. Zielińska K.: Stosunki syryjsko-palestyńskie. Warszawa: Fundacja Studiów Międzynarodowych, 2007, s. 51-52. ISBN 9788389050335.
  26. "Black September in Jordan 1970–1971". Armed Conflict Events Data.
  27. Rasheda, Mahran. Arafat, the Difficult Number (in Arabic). Dar al-Hayan. s. 175–181.
  28. Jarząbek J.: Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego. Warszawa: TRIO, 2012, s. 45. ISBN 9788374363013.
  29. Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011, s. 176. ISBN 9788374362764.
  30. Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011, s. 177. ISBN 9788374362764.
  31. Jarząbek J.: Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego. Warszawa: TRIO, 2012, s. 45. ISBN 9788374363013.
  32. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 122–125. ISBN 978-1-58234-049-4.
  33. "Political Program Adopted at the 12th Session of the Palestine National Council". Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations.
  34. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 140–142. ISBN 978-1-58234-049-4.
  35. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 140–142. ISBN 978-1-58234-049-4.
  36. Frum, David (2000). How We Got Here: The '70s. New York, New York: Basic Books. s. 319–320. ISBN 978-0-465-04195-4.
  37. Sayigh, Yezid (1997). Armed Struggle and the Search for State, the Palestinian National Movement, 1949–1993. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-829643-0.
  38. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. Bloomsbury Publishing. s. 150–175. ISBN 978-1-58234-049-4.
  39. Harris, William (1996). Faces of Lebanon. Sects, Wars, and Global Extensions. Markus Wiener Publishers. s. 162–165. ISBN 978-1-55876-115-5.
  40. In Faces of Lebanon. Sects, Wars, and Global Extensions s.162–165
  41. "Time Line: Lebanon Israel Controls South". BBC News.
  42. Noam Chomsky, Fatal Triangle, 1999 s.346
  43. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. Bloomsbury Publishing. s. 150–175. ISBN 978-1-58234-049-4.
  44. "The Battle of Tel al-Zaatar".
  45. Molly Moore: Fight Over Icon Has Plenty of Precedent. 9 listopada 2004. [dostęp 2011-09-11].
  46. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. Bloomsbury Publishing. s. 150–175. ISBN 978-1-58234-049-4.
  47. Talcott W. Seelye: Ben Ali Visit Marks Third Stage in 200-Year-Old US-Tunisian Special Relationship (ang.). The Washington Report, 1990-03. [dostęp 2009-06-15].
  48. 92 Press Conference Following Israel Air Force Attack on PLO base in Tunis". Israeli Ministry of Foreign Affairs. 1 stycznia 1985.
  49. S-RES-573(1985) Security Council Resolution 573 (1985) (ang.). Rada Bezpieczeństwa ONZ, 1985-11-04. [dostęp 2009-06-15].
  50. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 201–228. ISBN 978-1-58234-049-4.
  51. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 201–228. ISBN 978-1-58234-049-4.
  52. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 201–228. ISBN 978-1-58234-049-4.
  53. "Yasser Arafat, ;;Speech at UN General Assembly Geneva, General Assembly 13 grudnia 1988". Le Monde diplomatique.
  54. "Arafat Clarifies Statement to Satisfy U.S. Conditions for Dialogue". Jewish Virtual Library.
  55. 20:21 Vision: Twentieth-Century Lessons for the Twenty-First Century, Bill Emmott, Macmillan, 2004 s. 151
  56. Witnessing for Peace Munib Younan & Frederick M. Strickert Fortress Press, 2003, s. 111
  57. The West's last chance, Tony Blankley, Regnery Publishing, 2005, s. 77
  58. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 201–228. ISBN 978-1-58234-049-4.
  59. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 201–228. ISBN 978-1-58234-049-4.
  60. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 252–261. ISBN 978-1-58234-049-4.
  61. Carter, James (2006). Palestine Peace Not Apartheid. New York: Simon & Schuster, Inc. s. 147–150. ISBN 978-0-7432-8502-5.
  62. "Israel-PLO Recognition: Exchange of Letters Between PM Rabin and Chairman Arafat". U.S State Department Bureau of Near Eastern Affairs.
  63. "Agreement on the Gaza Strip and the Jericho Area". The American-Israeli Cooperative Enterprise. 2007.
  64. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 262–292. ISBN 978-1-58234-049-4.
  65. Heikal, Mohammed (1996). Secret Channels. HarperCollins Publishing. s. 479. ISBN 978-0-00-638337-6.
  66. "1994: Israelis and Arafat share peace prize". BBC News.
  67. Constitution of Palestine (1994) Wikisource 2006-07-26.
  68. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 262–292. ISBN 978-1-58234-049-4.
  69. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 321–325. ISBN 978-1-58234-049-4.
  70. Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. s. 201–228. ISBN 978-1-58234-049-4.
  71. Mubarak calls Hamas' takeover of the Gaza Strip a 'coup' (ang.). W: Haaretz [on-line]. [dostęp 1 lutego 2009].
  72. Palestinian Authority officially changes name to 'State of Palestine'. www.haaretz.com, 2013-01-05. [dostęp 2013-01-05].
  73. "Southern Thailand: Insurgency, Not Jihad" (PDF). Asia Report №98.