Saddam Husajn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Saddam Husajn
صدام حسين عبد المجيد التكريتي
Saddam Hussein 1979.jpg
Data i miejsce urodzenia 28 kwietnia 1937
Al-Audża
Data i miejsce śmierci 30 grudnia 2006
Bagdad
Irak 5. Prezydent Iraku
Okres od 16 lipca 1979
do 9 kwietnia 2003
Przynależność polityczna Partia Baas
Poprzednik Ahmed Hassan al-Bakr
Następca Ghazi Maszal Adżil al-Jawar (p.o.)
Irak Premier Iraku
Okres od 29 maja 1994
do 9 kwietnia 2003
Przynależność polityczna Partia Baas
Poprzednik Ahmad Husajn Chudair as-Samarrai
Następca Ijad Allawi
Irak Premier Iraku
Okres od 16 lipca 1979
do 23 marca 1991
Przynależność polityczna Partia Baas
Poprzednik Ahmed Hassan al-Bakr
Następca Saadoun Hammadi
Irak Sekretarz Irackiej Komendy Regionalnej Partii Baas
Okres od 16 lipca 1979
do 30 grudnia 2006
Poprzednik Ahmed Hassan al-Bakr
Następca Izzat Ibrahim ad-Duri
Saddam Husajn Abd al-Madżid at-Tikriti
marszałek polny marszałek polny
Przebieg służby
Siły zbrojne  Irak
Główne wojny i bitwy rewolucja w Iraku (1958), zamach stanu w Iraku (luty 1963), wojna Jom Kippur, wojna iracko-irańska, agresja Iraku na Kuwejt, I wojna w Zatoce Perskiej, operacja Desert Storm, II wojna w Zatoce Perskiej

Saddam Husajn, właściwie Saddam Husajn Abd al-Madżid at-Tikriti (صدام حسين عبد المجيد التكريتي, ur. 28 kwietnia 1937 w Al-Audży, zm. 30 grudnia 2006 w Bagdadzie) – iracki prawnik, polityk i mąż stanu, jedyny Marszałek Iraku, generał, prezydent i faktyczny dyktator Iraku w latach 1979–2003, sekretarz generalny irackiego oddziału Partii Baas i przewodniczący Rady Dowództwa Rewolucji.

Do władzy doszedł po objęciu władzy w Iraku przez nacjonalistyczną Partię Baas. Partia łączyła zasady arabskiego socjalizmu i panarabizmu. Saddam odegrał kluczową rolę w zamachu stanu przygotowanym przez tę partię w 1968. W latach 70. z jego inicjatywy znacjonalizowano przemysł naftowy w większości należący do zachodnich korporacji. Z pieniędzy pochodzących z ropy w szybkim tempie rozwinął gospodarkę Iraku. Husajn otoczył się w rządzie politykami wywodzącymi się z sunnickiej mniejszości kraju. Formalnie do władzy doszedł w 1979, wtedy też miało miejsce apogeum jego władzy.

W 1980 rozpoczął wojnę z Iranem która trwała do 1988 i do której był mniej lub bardziej jawnie namawiany oraz wspierany militarnie i politycznie przez USA oraz ZSRR obawiające się rozprzestrzenienia się irańskiej rewolucji islamskiej[1]. W czasie wojny przeprowadził operację Anfal w trakcie której przeciwko rebeliantom kurdyjskim użyto broni chemicznej.

Po zakończeniu wojny z Iranem stracił poparcie zachodu, został natomiast otoczony czcią przez część mieszkańców świata arabskiego. Obalony w 2003 w wyniku inwazji międzynarodowej koalicji na czele z USA i Wielką Brytanią. W 2006 powieszony na podstawie wyroku Sądu Najwyższego[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Saddam Husajn, 1940

Urodził się pod nazwiskiem At Tikriti 28 kwietnia 1937 w wiosce Al-Audża w pobliżu miasta Tikrit[3]. Pochodził z rodziny bezrolnego hodowcy owiec z plemienia Al Bu Nasir[4]. Syn Husajna al-Madżida at-Tikritiego i Subhy. Jego ojciec prawdopodobnie zostawił matkę jeszcze przed urodzeniem Saddama a według wersji oficjalnej irackiego rządu, miał on zostać zabity przez bandytów. Według niektórych źródeł wszystkie imiona ojca Saddama zostały wymyślone przez rząd. Starszy brat przyszłego władcy Iraku zmarł na raka w wieku 12 lat[5].

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Imię Saddam zostało mu nadane przez wujka[6] lub przez matkę. Imię oznacza w arabskim tego, który walczy, tego który stawia czoło[4] lub wytrwałego[7]. Według niechętnych Husajnowi, jego matka w ciężkiej depresji próbowała dokonać aborcji, a nawet popełnić samobójstwo[8]. Depresja pogłębiła się do tego stopnia, że kiedy Saddam się urodził, nie chciała nawet spojrzeć na noworodka. Wbrew tym tezom, Saddam już jako prezydent wybudował jej mauzoleum[9]. Od matki zabrał go wuj Chajrallah Tulfa a od 1941 roku Saddam zamieszkał z rodziną wujka. Dom wujka opuścić musiał po tym gdy ten został skazany na karę pięciu lat pozbawienia wolności za udział w antybrytyjskim przewrocie wojskowym[10]. Po aresztowaniu wujka powrócił do matki. W tym czasie matka wyszła ponownie mąż za Ibrahima Hasana który wujem Saddama od strony ojca, przez co wedle irackiego zwyczaju poślubił on jego matkę. Subha urodziła trzech przyrodnich braci Saddama: Sabauia, Barzana i Watbana oraz dwie przyrodnie siostry: Nawale i Samire[11][12]. Ojczym małego Saddama w przeszłości był wojskowym, posiadał małe gospodarstwo na którym Saddam wypasał bydło. Ojczym bił i poniżał młodego Saddama[13].

W 1947 uciekł z domu do Tikritu w celu rozpoczęcia tam edukacji na którą nie pozwalał mu ojczym. Saddam przybył do wujka Chairallaha który właśnie został zwolniony z więzienia. Wujek jednak odesłał go taksówką do ojczyma a w dowód uznania wręczył mu pistolet (co w kulturze irackiej uznawane było za wejście młodzieńca w dorosłość)[14]. Po prośbach Husajna jego ojczym zezwolił mu na rozpoczęcie edukacji i z powrotem odesłał go do wujka w rezultacie czego ukończył on szkołę podstawową[15][16][17]. W wieku 15 lat po śmierci konia doznał paraliżu ręki, przez prawie dwa tygodnie był poddawany różnym ludowym środkom leczniczym. Gdy Husajn był już nastolatkiem Chairallah, przeniósł się z Tikritu do Bagdadu w celu objęcia tam pracy na stanowisku nauczyciela. Dwa lata później, do Bagdadu, przeniósł się również Saddam[18].

Młodość - kariera wojskowa i początek działalności politycznej[edytuj | edytuj kod]

Wujek Husajna po przybyciu do Bagdadu jako zagorzały zwolennik lewicowego prezydenta Egiptu, Gamala Abdela Nasera, dołączył do nacjonalistyczno-lewicowej partii Baas[19]. Saddam na polecenie wujka, zabić miał działacza ruchu komunistycznego - prawdopodobnie innego z jego wujków, Saaduna. Saadun w lokalnych rozgrywkach politycznych miał ujawnić powiązania Chairallaha z wywiadem brytyjskim i opowiedzieć się przeciwko objęciu przez niego stanowiska dyrektora bagdadzkiej edukacji. Według różnych źródeł do zabójstwa dojść miało gdy Saddam miał dziewiętnaście lat i był uczniem czwartej klasy szkoły średniej bądź po tym gdy został wyrzucony ze szkoły. Na krótko trafił do więzienia jednak został zwolniony z powodu braku dowodów (w ówczesnym Iraku porachunki na tle rodzinnym czy politycznym były na porządku dziennym i nie były na ogół karane)[20]. Wujek zachęcił go w 1953 roku dowstąpienia do elitarnej akademii wojskowej w Bagdadzie, ale nie powiodło mu się na pierwszym egzaminie. Aby kontynuować naukę w następnym roku, rozpoczął naukę w szkole al-Karkh, która znana była jako ideowa cytadela nacjonalizmu i panarabizmu[21].

Po raz pierwszy ożenił się z Sadżidą Chajr-Allaz, znaną też jako Sadżidą Talfah. Miał z nią dwóch synów: Kusaja i Udaja, którzy zajmowali za jego rządów wysokie stanowiska w państwie, oraz trzy córki (Raghat, Rana i Chrisnia). Kolejnymi żonami polityka były Samira Szahbandar, Nidal al-Hamdani i Wafa ei-Mullah al-Howeisz.

Zamach stanu i rządy Kasima[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: partia Baasrewolucja w Iraku (1958).

W 1956 roku, 19-letni Saddam uczestniczył w nieudanej próbie zamachu stanu przeciwko królowi Fajsalowi II[22]) zorganizowanym przez grupę na czele z generałem Abd al-Karimem Kasim. Rok później został partii Baas. W 1958 w drugim zamachu stanu zorganizowanym przez Kasima, wojskowi zdołali obalić króla w wyniku zamachu stanu (rewolucja 14 lipca). Baasiści, w tym czasie, wystąpili przeciw nowemu rządowi który uznali za zdrajców idei panarabskich. Wcześniej (przy prawdopodobnym wsparciu CIA i w oparciu o często nieaktualne listy tej agencji) brał w atakach na komunistów i sympatyków lewicy niebasistowskiej[23]. W grudniu tego samego roku, w Tikricie, zabił jednego z wysoko postawionych urzędników administracji okręgowej, zagorzałego zwolennika Kasima. Po podejrzeniu popełnienia przestępstwa, policja aresztowała Husajna. Zwolniono go po sześciu miesiącach, z braku dostatecznych dowodów. W październiku 1959 wziął udział w nieudanym zamachu na Kasima. W trakcie próby zamachu został ranny i skazany zaocznie na śmierć. Według oficjalnej wersji[24], ranny dotarł do rodzinnej wsi al-Audża, gdzie się ukrył. Z al-Audży przebrany za Beduina na motocyklu lub ukradzionym ośle[25] trafił do stolicy Syrii Damaszku, będącego w tym czasie głównym ośrodkiem baasizmu. 21 lutego 1960 przybył do Kairu w Egipcie (Syria i Egipt tworzyły wówczas Zjednoczoną Republikę Arabską[26]), gdzie uczył się przez rok w liceum Qasr Al-Nil, a następnie otrzymał świadectwo maturalne. Po ukończeniu liceum zapisał się na Wydział Prawa Uniwersytetu w Kairze, gdzie studiował przez dwa lata. Otrzymał niepełne wykształcenie prawnicze[27]. W Kairze ze zwykłego partyjnego funkcjonariusza wyrósł na znaczącego działacza, stając się członkiem komitetu kierowniczego Baas w Egipcie[28]. Co jakiś czas opuszczał Egipt i udawał się na studia do Bejrutu w Libanie gdzie według jednej z wersji nawiązała z nim kontakt CIA - Amerykanie zrozpaczeni po upadku prozachodniej monarchii i utworzeniu antyzachodniego rządu generała Kasima, szukali w baasistach wsparcia opierając się na ich antykomunistycznym programie politycznym. Niewykluczone że dzięki agencji zyskał środki na prowadzenie działalności partii. Pewne wsparcie otrzymał też od rządu Egiptu który politycznie sympatyzował z lewicującymi członkami Bass[29].

Krótkotrwały okres współrządzenia baasistów i odsuniecie ich od władzy[edytuj | edytuj kod]

Husajn w 1956 roku

W 1963 roku, po obaleniu Kasima przez partię Baas i wojsko w wyniku zamachu stanu[30], zdecydował się na powrót do kraju. Na krótki okres został śledczym w więzieniu Kasr al-Nihaja[31]. Mimo entuzjazmu Saddama, już siedem dni później, armia iracka pod kierownictwem generała Abd as-Salam Arifa, odsunęła baasistów od władzy. Armia nie uznała socjalistyczno-radykalnych postulatów partii i chęci zjednoczenia świata arabskiego pod egidą naserowskiego Egiptu[32].

W warunkach głębokiej konspiracji, zaczął tworzyć faktycznie nową partię. Na IV Kongresie Panarabskim partii w Damaszku wystąpił z przemówieniem w którym poddał krytyce działalność Alego Saliha al-Saada, sekretarza generalnego irackiej partii Baas. Miesiąc później 11 listopada 1963 z rekomendacji Kongresu Panarabskiego, Regionalny Kongres irackiej partii zwolnił al-Saada ze stanowiska sekretarza generalnego partii, czyniąc go odpowiedzialnym za przestępstwa popełnione w miesiącach utrzymywania się baasistów u władzy. Działalność Saddama Husajna na Kongresie Panarabskim wywarła silne wrażenie na założycielu i sekretarzu generalnym partii Michelu Aflaku. Od tego czasu wytworzyły się między nimi silne więzi, które nie zostały zerwane aż do śmierci Aflaka partii[33]. W lutym następnego roku panarabskie władze Baas postanowiły stworzyć nowe irackie kierownictwo partii składające się z pięciu osób, wśród których byli popularni w kraju generał Ahmed Hassan al-Bakr i Husajn, który to został zaproponowany w wytycznych Aflaka[34].

Pobyt w więzieniu[edytuj | edytuj kod]

Po dwóch nieudanych próbach przejęcia władzy w Bagdadzie, został aresztowany i trafił do izolatki[35]. Mimo odsiadki utrzymywał kontakt z partią Bass w Syrii i przebywającym w areszcie domowym liderem irackich baasistów. W 1966 roku uciekł podczas transportu więźniów przez miasto[36]. We wrześniu został wybrany zastępcą sekretarza generalnego irackiej Baas, Ahmeda Hassana al-Bakra. Powierzono mu do prowadzenia specjalny aparat partyjny o nazwie Dżihaz Hanin - był to tajny aparat, składający się z najbardziej oddanych kadr. Husajn zajmował się wówczas sprawami wywiadu i kontrwywiadu oraz walce z sympatyzującymi z komunistami organizacjami studenckimi[37]. Na krótko przed zwycięskim dla baasistów zamachem stanu w 1968 w partii doszło do starcia między skrzydłem syryjskim (lewicowym) a irackim (prawicowym). W wyniku wzmocnienia lewicy w Syrii fotel lidera stracił prawicowiec Aflak który opuścił kraj i przeniósł się do Iraku gdzie przyczynił się do triumfu sił prawicowych w partii, umożliwiło to Husajnowi jako przedstawicielowi partyjnej prawicy dalszy awans w partyjnej hierarchii[38].

Husajn wraz z kolegami w trakcie studiów w Kairze, przełom lat 50. i 60.

Rewolucja 1968[edytuj | edytuj kod]

Saddam Husajn, 1974

17 lipca 1968 w wyniku bezkrwawego zamachu stanu Baas ponownie doszedł do władzy. Według wersji oficjalnej, znalazł się w pierwszym szeregu szturmującym pałac prezydencki[39]. Radio Bagdad zajęte przez baasistów ogłosiło że partia Baas - przejęła władzę i położyła kres słabym i skorumpowanym reżimom, które reprezentowały kliki ignorantów, analfabetów, chciwców, złodziei, szpiegów i syjonistów[40]. Prezydent Abd ar-Rahman Arif został wydalony z kraju[41]. Będąc u władzy Baasiści od razu zaczęli zwalczać potencjalnych rywali. 14 dni po przewrocie uczestnicy spisku Nayef, Daud i Naser Al-Hani, wchodzący w skład organizacji Rewolucyjny Ruch Arabski zostali odsunięci od władzy. Władza skupiła się w rękach al-Bakra. Puczyści na czele z al-Bakrem sformowali Radę Dowództwa Rewolucyjnego prowadzoną przez Ahmeda Hassana al-Bakra. Na liście Rady Husajn znalazł się pod numerem piątym[42].

Saddam, zastępca al-Bakra po partyjnej i państwowej linii, odpowiadał za bezpieczeństwo wewnętrzne w kraju. Kontrola nad służbami specjalnymi pozwoliła Saddamowi Husajnowi skoncentrować realną władzę w swoich rękach. Zaczynając od jesieni 1968 irackie służby specjalne przeprowadziły na szeroką skalę serię czystek, w rezultacie których aresztowano wiele osób, które w mniemaniu BAAS mogły przedstawiać dla niej zagrożenie, także w szeregu wybitnych działaczy samej BAAS. Szczególny rozgłos otrzymał odkryty przez Saddama tzw. "syjonistyczny spisek". Dla wielu obwinionych o współpracę z izraelskimi służbami specjalnymi Żydów oznaczało to wyroki śmierci co spotkało się z entuzjazmem tłumów Irakijczyków[43]. Spore grono osób pochodzenia żydowskiego trafiło do więzień. Sam Husajn stał się znany w Izraelu po tym, gdy nakazał wypuścić z wizytowanego więzienia jednego z osadzonych - Żyda o nazwisku Tawin. Tawin otrzymał paszport i bilet lotniczy do Izraela. Jak się okazało Husajn poznał w więźniu swojego znajomego z okresu pobytu w stolicy. Wydarzenie te zdobyło rozkaz w mediach i spowodowało że w Iraku i innych krajach ugruntował się wizerunek Husajna jako działacza humanitarnego (co potem okazało się mitem)[44].

Husajn i Mustafa Barzani w trakcie rozmów o autonomii Kurdystanu w 1970 roku

W okresie porewolucyjnym kontynuował naukę i w 1969 ukończył Uniwersytet Bagdadzki na którym otrzymał dyplom prawnika i zajął stanowisko zastępcy przewodniczącego Rady Dowództwa Rewolucyjnego i zastępcy Sekretarza Generalnego kierownictwa Baas. W latach 1971-1978, przeszedł szkolenie w akademii wojskowej w Bagdadzie[45].Ważnym krokiem na drodze Saddama do zdobycia pozycji lidera partii i państwa było podpisanie z przywódcą Demokratycznej Partii Kurdystanu, Mustafą Barzanim umowy z 11 marca 1970 proklamującej autonomię Kurdystanu Irackiego. Umowa zakończyła trwającą dziewięć lat wojnę z kurdyjskimi rebeliantami[46].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Husajn w 1978 roku w trakcie szczytu Ligi Arabskiej, obok niego syryjski prezydent Hafiz al-Asad, minister spraw zagranicznych Algierii Abd al-Aziz Buteflika i wiceprezydent Syrii Abd al-Halim Chaddam

Jako druga osoba w państwie odpowiadał za politykę zagraniczną Iraku. Szczególnie trudne okazały się relacje z baasistowską Syrią. Według Syryjczyków przywódcy Iraku nie zasługiwali na zaufanie. Wrogość między obydwoma państwami rządzonymi przez oddziały tej samej organizacji jeszcze się pogłębiła, gdy Irak stał się celem emigracji syryjskich baasistów odsuniętych od władzy w 1966[47]. Dobre relacje Irak utrzymywał z pozostałymi państwami arabskimi. W 1973 w trakcie wojny Jom Kippur wysłał jednostki pancerne na pomoc walczącym z Izraelem Arabom jednakże wojska izraelskie zdołały odeprzeć je i rozbić[48] a w 1978 roku w kraju obradował szczyt Ligi Arabskiej[49].

W lutym 1972 Saddam Husajn przebywał z wizytą w Moskwie. Rezultatem tej wizyty i rewizyty w Bagdadzie premiera ZSRR Aleksieja Kosygina było podpisanie 9 kwietnia radziecko-irackiego traktatu o przyjaźni i współpracy zapewniającego wszechstronne radzieckie wsparcie dla reżimu irackiego. Według jednej z wersji przeciwny nawiązaniu stosunków z ZSRR był prezydent kraju - w trakcie jednej z ostrych dyskusji zdenerwowany Husajn miał wyciągnąć broń i strzelić w przedramię dyskutanta[50]. Opierając się na wsparciu ZSRR, Husajn znacjonalizował przemysł naftowy i przezbroił iracką armię. Dzięki układowi z ZSRR, Husajn pozbył się wroga wewnętrznego - lokalnych komunistów z Irackiej Partii Komunistycznej, którzy tworzyli w Iraku najlepiej zorganizowaną w państwach arabskich partię. Związane to było z bezpośrednią możliwością ingerencji Związku Radzieckiego w sprawy irackie. Dzięki układowi Moskwa wpłynęła na komunistów którzy zdecydowali się na wejście w tymczasowy sojusz z baasistami. Pod długich debatach wewnątrzpartyjnych komuniści w 1974 weszli w skład Narodowego Frontu Postępowego, przez co zostali wchłonięci przez partię Baas i przestali liczyć się jako samodzielna partia[51]. W 1975 roku w ramach pogłębienia relacji z blokiem wschodnim, Irak zyskał status obserwatora w Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej[52].

Zainteresowane Bliskim Wschodem USA nie były zachwycone radykalnymi działaniami irackiego rządu. W dodatku Irak który w lutym 1972 podpisał układ z ZSRR (który był zbliżony do tych które Związek Radziecki zawierał z krajami bloku wschodniego) zachwiał układ sił w regionie. Rząd Stanów Zjednoczonych wraz z władcą Iranu, opracował strategię osłabienia Iraku. Jednym z jej elementów było wsparcie Kurdów niechętnych wobec rządu. Kurdowie otrzymali wsparcie militarne (w postaci broni i doradców wojskowych) i finansowe ze strony CIA i Iranu[53]. Irak nie pozostawał dłużny Iranowi, a jeszcze przed kryzysem na zaproszenie Husajna do Iraku trafiali przedstawiciele irańskiej opozycji w tym m.in. Tejmur Bachtijar któremu zaproponowano utworzenie zbrojnej organizacji antyrządowej[54]. Pod wpływem prezydenta al Bakra, Irak stopniowo zdystansował się od ZSRR i rozpoczął proces poprawy stosunków z USA[55]. Rewolucja doprowadziła do pogorszenia się relacji z Izraelem (w którym prasa początkowo wyrażała się o Saddamie pozytywnie) a rząd tego kraju rozpoczął finansowanie kurdyjskich separatystów[56].

Husajn na szczycie Ligi Arabskiej w Bagdadzie, na fotografii widoczni są również prezydent Ahmad Hasan al-Bakr, prezydent Syrii Hafiz al-Asad oraz premier Libanu, Salim al-Huss

Dobre relacje nawiązał z rządzonymi przez Indirę Gandhi Indiami[57]. Wrogie stosunki utrzymywał natomiast z Pakistanem. Gdy w lutym 1973 premier tego państwa Zulfikar Ali Bhutto nakazał armii stłumić rebelię do której doszło w Beludżystanie, wojska pakistańskie miały rzekomo odkryć skład broni pochodzącej z Iraku[58]. Szach Iranu obawiający się rozprzestrzeniania się tendencji separatystycznych w irańskim Beludżystanie, wspomógł armię pakistańską[59]. Irak w odpowiedzi na irańskie wsparcie, wysłał na pomoc separatystom broń transportowaną poprzez porty Pakistanu[60]. Pakistańskiej flocie udało się zachować skuteczną blokadę portów[61]. Husajn uważał że wspierając separatystów beludżystańskich przyczyni się do eskalacji konfliktu na obszar Iranu pozostającego w konflikcie z rządem irackiej Baas. W 1973 Irak dostarczył siłom beludżystańskim broń konwencjonalną oraz otworzył w Bagdadzie biuro Frontu Wyzwolenia Beludżystanu (BLF). Iracka operacja wsparcia wojskowego miała zostać ukryta w tajemnicy jednak w 1973 została wykryta przez pakistańskie służby specjalne MI po tym jak jeden z przywódców separatystów, Akbar Bugati poinformował o broni przechowywanej w irackiej ambasadzie[62]. O północny 9 lutego 1973 wojsko pakistańskie rozpoczęło operację zajęcia irackiej ambasadzie. Pakistańczykom udało się aresztować ambasadora, jego wojskowego attaché, i personel dyplomatyczny. Władze odkryły magazyn liczący 300 radzieckich pistoletów maszynów z pięciotysięczną liczbą naboi i pokaźną kwotą finansową, miały być one rozprowadzone pośród grup separatystów w Beludżystanie. Bhutto, nakazał żandarmerii natychmiast wyrzucić z kraju irackiego ambasadora i jego personel[63]. Rząd iracki pomimo rozbicia magazynu ogłosił dalsze plany wspierania separatystów. Wydarzenia z lat 70., przyczyniły się do wspierania przez Pakistan, Iranu w czasie wojny iracko-irańskiej w 1980 i wsparcia inwazji Stanów Zjednoczonych na Irak w 2003 roku[64].

Husajn w 1975 roku w trakcie rozmów iracko-irańskich, na zdjęciu widoczny jest również prezydent Algierii Huari Bumedien i szach Iranu Mohammad Reza Pahlawi

Od marca 1974 do marca następnego roku miały miejsce ciężkie walki z kurdyjskimi powstańcami wspieranymi przez Iran. Zwycięstwo nad nimi Saddamowi udało się osiągnąć dzięki podpisaniu 6 marca 1975 Umowy Algierskiej z szachem Mohammadem Rezą Pahlawim. W opracowaniu rozejmu rolę mediatora sprawował algierski prezydent Huari Bumedien. Iran w zamian za zrzeczenie się przez Irak prawa do części szlaku wodnego w Szatt al Arab wycofał swoje wsparcie dla rebeliantów. Umowa doprowadziła do polepszenia się wzajemnych relacji a w 1978 gdy w Iranie doszło do wzrostu nastrojów opozycyjnych, tamtejszy monarcha poprosił Husajna o pomoc w rozprawie z wrogami własnego rządu. Husajn nakazał wydalenie z kraju ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego. Chomeini a także inni z przywódców religijnej opozycji przebywało w An-Nadżafie, wydalenie tych szyickich duchownych doprowadziło do wybuchu w mieście buntu zorganizowanego przez lokalnych szyitów. Husajn wysłał do An-Nadżafu generała Ali Hasana al Madżida który zaprowadził tam porządek poprzez uwięzienie tamtejszego ajatollaha Muhama Bakira as Sadra i jego najbliższych współpracowników[65][66].

Husajn w 1975 roku wraz z szachem Iranu

Jedyną w całym życiu wizytę w kraju zachodnim złożył w 1975 gdy przyjechał do Paryża aby spotkać się tam ze swoim przyjacielem, premierem Jacquesem Chirackiem. Dobre relacje z Francją spowodowane były m.in. przyjęciem przez ten kraj opcji proarabskiej po kryzysie naftowym z roku 1973[67]. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych, Irak zakupił od Francji dwa reaktory jądrowe typu „Ozyrys[68].

W czasie wojny o niepodległość Erytrei wsparł Erytrejski Front Wyzwolenia walczący najpierw z oddziałami cesarskimi a następnie Dergiem[69][70].

Reformy ekonomiczne[edytuj | edytuj kod]

1 czerwca 1972 rozpoczął proces nacjonalizacji zachodnich firm paliwowych, które do tej pory miały monopol w Iraku. W wyniku nacjonalizacji w przeciągu dwóch lat dochody z ropy wzrosły aż dziesięciokrotnie[71]. Aktywnie przyczyniał się do modernizacji gospodarki kraju. Nadzorował także modernizację regionów wiejskich, mechanizację rolnictwa i dystrybucję ziemi. Jego zasługą są też znaczące przemiany w przemyśle energetycznym oraz w usługach publicznych takich jak transport i edukacja. Mimo formalnie socjalistycznego charakteru partii Baas, w kraju dominował wolny rynek wynikało to głównie z sunnickiego wyznania przedstawicieli rządu[72]. Polityka ta poprawiła warunki życia nie tylko rządzącej elity ale także zwykłych obywateli. W 1974 na budownictwo mieszkaniowe przeznaczono dziewięciokrotnie wyższy nakład niż dwa lata wcześniej, na transport jedenastokrotnie a na inwestycje przemysłowe, zakłady, infrastrukturę i fabryki dwunastokrotnie. Znacznie poprawiał się też poziom życia. Husajn zyskał popularność jako dobry wujek - przywódca pokazywał się w zakładach pracy, szkołach czy szpitalach. Wdawał się w dyskusję z przeciętnymi obywatelami. Z przekazów wiadomo o tym że niekiedy Husajn wdawał się w dyskusje z obywatelami a gdy ci narzekali na problemy życiowe ten załatwiał im dobrze płatne posady. Z tego powodu Husajn w latach 70. uznawany był za szanowanego i lubianego polityka, który był na ogół podziwiany[73]. W połowie lat 70. Irak wykupił od firmy Karkar Electronics z San Francisco najnowocześniejsze w ówczesnym świecie radiotelefony. W ten sposób znacznie rozbudowano komunikację i łączność w kraju[74].

Charakter rządów[edytuj | edytuj kod]

Aby skupić w rękach Partii Baas większe poparcie utworzył w 1974 Narodowy Front Postępowy. Front skupiał Partię Baas, Partię Komunistyczną (do czasu jej rozbicia przez baasistów), partie kurdyjskie - Partię Rewolucyjną i prorządowe sekcje centrowej Partii Demokratycznej[75].

Jako członek rządu brał udział w licznych kampaniach społecznych poświęconych m.in. promocji edukacji i literatury wśród kobiecej części populacji[76].

Mimo antykomunistycznego światopoglądu do końca lat 70. utrzymywał pozytywne stosunki z ZSRR i pozostawał w formalnym sojuszu z miejscowymi komunistami. Dzięki pomocy KGB pod przewodnictwem Jurij Andropowa funkcjonariusze iraccy odbyli szkolenia w NRD a do kraju przybywali niemieccy specjaliści. Służby otrzymały też pomoc z Kuby (według niektórych źródeł również z afrykańskiej Angoli) z której to przywódcą Husajn zaprzyjaźnił się[77].

Husajn i al-Bakr w 1978

W 1979, gdy prezydent Ahmed Hassan al-Bakr ogłosił swoje odejście na emeryturę[78], 42-letni wówczas Saddam uzyskał stanowisko przewodniczącego partii i prezydenta. Uzyskanie władzy umożliwiła mu przeprowadzona w 1978 roku kampania antyhusajnowska komunistów. Komuniści zarzucali Husajnowi kapitalizm i krytykowali kampanie militarne przeciwko Kurdom. Na skutek represji wielu działaczy komunistycznych zostało aresztowanych czy straconych (za nielegalną agitację wśród żołnierzy co zabronione zostało w 1976). Pozostali działacze zbiegli za granicę[79]. Po rozbiciu partii komunistycznej, relacje iracko-radzieckie znacznie się pogorszyły a Irak przybrał kurs bardziej prozachodni który utrzymywał do inwazji w 1991[80]. Antykomunistyczne represje doprowadziły do powstania antyrządowych oddziałów partyzanckich aktywnych do 1988 roku[81].

Okres rządów dyktatorskich[edytuj | edytuj kod]

Budowa jedności narodowej[edytuj | edytuj kod]

Przed objęciem pełni władzy przez Husajna w państwie z reguły pełnili członkowie plemienia Tikriti (do którego należał Husajn) którzy zdominowali na początku lat 70. wojsko, służby specjalne i partię Bass. Po przejęciu władzy, w połowie lat 70. Husajn polecił mediom aby przestały nazywać go nazwiskiem Tikriti które związane było z jego pochodzeniem plemiennym lecz po prostu per Saddam Husajn. Przywódca pomniejszył w ten sposób plemienny charakter rządu i jego struktur oraz chciał zapewnić większą konsolidację narodu irackiego[82]. W trakcie swoich rządów Husajn wydał szereg decyzji o odbudowaniu a także odtwarzaniu budowli i świątyń z okresu starożytnej Babilonii do której dziedzictwa odwoływała się iracka Baas[83]. Na skutek modernizacji partii i otworzenie jej na mniejszości wyznaniowe poprzez eliminację odwołań się w programie do religii i narodu, liczba członków partii wzrosła z pięciu tysięcy (w okresie rewolucji) do półtora miliona zwolenników[84]. Jednocześnie wokół prezydenta narodził się pewien rodzaj kultu jednostki. Kampania ta (przynajmniej na początku) stworzyła dla wielu Irakijczyków poczucie wspólnej państwowości[85].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]
Saddam w trakcie spotkania poświęconego promocji edukacji wśród kobiet, lata 70.

Husajn doprowadził do znaczącego wzrostu gopsodarczego. Powołał dysponujący olbrzymimi środkami pieniężnymi Komitet Rozwoju Strategicznego. W kraju zastosowano najnowsze rozwiązania komunikacyjne, a drogi i autostrady Iraku przewyższały nowoczesnością te które znajdowały się w USA. Parametry jakościowe irackich dróg uznano za najlepsze na globie. Wybudował liczącą tysiąc dwieście kilometrów autostradę od Basry do granic Jordanii. W budowie autostrad uczestniczyli m.in. Polacy. Autostrady nadawały się też do użytku wojskowego (co na niekorzyść Irakijczyków w 2003 wykorzystały amerykańskie czołgi). Do Iraku masowo przybywali robotnicy z Egiptu (w 1990 w Iraku znajdowało się ich już półtora miliona) a także Palestyńczycy, wielu Egipcjan zostało funkcjonariuszami bezpieki, wojskowymi czy policjantami[86]. Dzięki szybkiemu rozwojowi gospodarczemu stale zwiększał siłę wojska[87].

Program atomowy[edytuj | edytuj kod]

W 1979 roku w Ośrodku Badań Jądrowych im. 17 lipca, 18 kilometrów na południowy wschód od Bagdadu rozpoczęła się się budowa kompleksu dla 40-megawatowego reaktora chłodzonego wodą. Irakijczycy nadali reaktorowi nazwę Tammuz 1, na cześć miesiąca w kalendarzu babilońskim, podczas którego partia Baas doszła do władzy w 1968 roku[88]. Oficjalnie twierdzono, że jedynym przeznaczeniem reaktorów są badania. Umowa między Francją a Irakiem nie przewidywała programów militarnych. Według obserwatorów, Irak nie miał możliwości rozwijania broni jądrowej. Dyrektor generalny MAEA potwierdził, że inspekcje jądrowych reaktorów badawczych w pobliżu Bagdadu, nie wykazały żadnych nieprawidłowości[89]. Według amerykańskiej prywatnej agencji wywiadowczej Stratfor, reaktor był bliski możliwości produkcji wzbogaconego plutonu[90].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W celu większej legitymizacji swojego rządu za granicą Husajn opłacał szereg arabskich wydawców, artystów, poetów, pisarzów czy dziennikarzy z krajów arabskich, zachodnich i socjalistycznych. Także w kraju znaleźli się zagraniczni dziennikarze, głównie libańscy, których celem było wzmocnienie reputacji Husajna. W krajach arabskich Husajn toczył batalię propagandową. W wojnie libańskiej rząd Iraku wsparł siły walczące przeciwko jego osobistemu rywalowi do przewodzenia państwom arabskim, Hafizowi al-Asadowi. Husajn wrogi Izraelowi, w Libanie poparł te same stronnictwa które wsparł rząd izraelski, byli to m.in. maronici i libańscy chrześcijanie. Ze względu na udział w konflikcie w Libanie zyskał sobie sympatię dużej części przedstawicieli narodu którzy rozsiani po całym świecie pisali artykułu mu poświęcone czy też przekonywali polityków świata zachodniego do uznania dla polityki rządu Iraku. Wielu Libańczyków zasiliło też służby Iraku[91].

Gościnnie traktował zagranicznych dziennikarzy, a zwłaszcza gwiazdy czy komentatorów światowej sławy. Był on dla nich uprzejmy i otwarty. Jako jeden z nielicznych prezydentów kraju muzułmańskiego pozwolił kobietom na ubieranie się w zachodnim stylu, dopuścił spożywanie alkoholu bez prawnych ograniczeń, budował luksusowe hotele i nocne kluby, zezwalał obywatelom na zagraniczne studia. Do lat 90. miał dobrą opinie w krajach arabskich i zachodnich. W medialnej popularności dorównywał mu tylko przywódca Libii Mu’ammar al-Kaddafi[92].

Jego zaciętym wrogiem dalej pozostawał Izrael. Agenci tamtejszego wywiadu, Mosadu w 1979 dokonali zamachu na iracki statek w jednym z portów w Tulonie we Francji. Na statku znajdował się sprzęt potrzebny do konstrukcji reaktora atomowego w którego budowie uczestniczyli Francuzi. W 1980 agenci Mosadu zabili w Paryżu Egipcjanina - naukowca pracującego dla rządu Iraku w dziedzinie budowy broni atomowej (wielu Egipcjan z tej dziedziny pracowało dla Iraku po tym gdy rząd Sadata zawiesił prace nad takową bronią)[93]. Saddam finansował palestyńskie ruchy narodowowyzwoleńcze w tym radykalną Organizację Abu Nidala[94].

Konflikt z radykalnymi szyitami[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: irańska rewolucja islamska.
Saddam Husajn w 1980

Spójności państwa i poczuciu jedności jego obywateli kres położyła irańska rewolucja islamska. Pod jej wpływem wielu szyitów stanęło w opozycji przeciwko zdominowanemu przez sunnitów rządowi na południu kraju doszło do fali buntów szyickich. Choć początkowo stosunki między obydwoma państwami były dość dobre wkrótce różnice ideologiczne nie mogły pozostać ukryte - rząd irański składał się z szyickich islamistów natomiast rząd Iraku był rządem świeckim. Na początku 1980 między krajami doszło do kilku starć granicznych. Rząd uznał nowo powstały rząd Iranu za słaby - kraj był pogrążony w stanie ciągłych zamieszek a przywódcy tego kraju wyrzucili z wojska tysiące oficerów i żołnierzy którzy nie podzielali ich poglądów[95].

Irańczycy wysyłali do Iraku szyicką propagandę religijną oraz finansowali szyitów. W kilku szyickich miastach doszło do rebelii zwolenników secesji i zjednoczenia z Iranem. W odpowiedzi doszło do deportacji stu tysięcy szyitów do Iranu także rozpoczęto proces podburzania Arabów zamieszkujących Chuzestan (zwany również jako Arabistan, region ten był do 1924 autonomicznym księstwem Persji) przeciwko teokratycznemu rządowi. Husajn rozpoczął akcje przeciwko szyickiej grupie al Dawa al Islamijja (Głos Islamski)[96]. W rezultacie szyici przeprowadzali coraz śmielsze akcje terrorystyczne. W trakcie wizyty szefa dyplomacji, Tarika Aziza na uniwersytecie al Mustansirija w Bagdadzie, ekstremiści dokonali nieudanego zamachu na jego życie. Następnie terroryści przeprowadzili nieudany zamach na ministra informacji, Nusifa al Dżasima. Na początku wiosny 1980 doszło do serii szyickich zamachów w której zginął szereg polityków i urzędników. W odwecie Husajn nakazał zabić ajatollaha Sadra[97].

Na krótko przed spodziewaną wojną z Iranem rozpoczął akcję zbierania poparcia. Na łamach międzynarodowych spotkań ogłaszał że teokratyczne państwo to plaga ludzkości. Kampanię wymierzoną przeciwko Iranowi umożliwił sam reżim tego państwa - skrajni szyici wydalili z rządu polityków centrystycznych a ich miejsce zajęli fanatycy religijny. Dzięki radykalizacji Iranu zdobył nieformalny tytuł przywódcy i obrońcy świata cywilizacji arabskiej. Choć Irak znalazł się przez pewien czas w stanie izolacji po swoich atakach na rząd Egiptu i tamtejszego prezydenta, Anwara Sadata (po porozumieniu w Camp David które Egipcjanie zawarli z Izraelem a Husajn uznał to za zdradę), szybko odzyskał międzynarodowe poparcie. Wraz z wieloma państwami kręgu cywilizacji islamskiej i arabskiej potępił radziecką interwencję w Afganistanie z zimy 1979. W roku starcia z Iranem rząd Iraku ogłosił doktrynę programu panarabskiego w którym wezwał do sojuszu wszystkich przywódców świata arabskiego w celu zwalczania prób obcych ingerencji w sprawy wewnętrzne Arabów. Husajn zdobył się nawet na poprawę stosunków z Arabią Saudyjską, monarchią skrajnie religijną która nie pozostawała w dobrych stosunkach z sekularystami z Iraku. U Saudyjczyków wywalczył wsparcie finansowe (kilka miliardów dolarów amerykańskich) oraz ułatwienia dla transportu przez terytorium królestwa[98].

Równocześnie zyskano też przychylność Amerykanów. W lecie 1980 w Jordanii z Husajnem spotkał się Zbigniew Brzeziński i z agentami CIA których znał z wczesnej działalności politycznej[99].

Wojna z Iranem[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: wojna iracko-irańska.

Przywódcy ZSRR, USA i państw Europy Zachodniej bardziej niż Iraku obawiali się rozprzestrzenienia irańskiej rewolucji islamskiej. Dlatego, mniej lub bardziej jawnie, zachęcali Saddama do wojny z Iranem i wspierali go politycznie a także militarnie[100]. W zakres dostaw wchodziły najnowsze technologie oraz broń, również chemiczna (gaz musztardowy) i biologiczna (wąglik). Husajn zachęcony przez światowe mocarstwa uznał że wojna okaże się szybkim zwycięstwem Iraku. 22 września 1980 Irak rozpoczął inwazję na Iran. Celem ataku miało być nie tylko umocnienie pozycji Iraku w Zatoce Perskiej ale też w całym świecie arabskim. Husajn dążył do odzyskania kontroli Iraku nad obszarem Szatt al-Arab który niegdyś Irak utracił na rzecz Iranu[101][102]. W czasie działań wojennych Irak, przy milczącym poparciu krajów zachodnich, masowo używał swego chemicznego arsenału. CIA służyła informacjami wywiadowczymi dla podniesienia efektywności ataku[103].

Husajn i przedstawiciel amerykańskiego rządu w trakcie afery Iran-Contras, 1986

W okresie wojny aby uzyskać poparcie religijnych mieszkańców krajów (sam był zwolennikiem laicyzmu, lecz był wierzący) nakazał zamknięcie nocnych klubów czy też ograniczył sprzedaż alkoholi. Było to niezbędne i było warunkiem uzyskania pomocy ze strony królestwa Saudów. Często w mediach ukazywały się obrazy modlącego się Saddama. Genealodzy stwierdzili że przodkowie Saddama wywodzą się z rodziny Kurajszystów z której wywodził się m.in. Mahomet. Sam Husajn ogłosił się jednym z potomków Alego, imama będącego przywódcą religijnym szyizmu. Częściowa rezygnacja z sekularyzmu okazała się błędem do której przyznał się sam prezydent. Irak stracił na świecie wizerunek kraju otwartego na świat a irańscy szyici uznali go za heretyka (sam Saddam był sunnitą)[104].

W obliczu klęsk na froncie oraz ataku Izraela na Liban, 20 września 1982 Husajn ogłosił wycofanie swojej armii na granicę międzynarodową i wyraził gotowość rozmów pokojowych[105] a nawet zaoferował wspólny atak na Izrael. co zostało jednak odrzucone przez Ajatollaha (wbrew radom jego rządu). Porażki wojsk irackich spowodowane były wykorzystaniem przez Iran fanatycznych ochotników, w tym dzieci które wprost nacierały na irackich żołnierzy. Ajatollah obiecał tym którzy zginęli w wojnie z Irakiem pójście prosto do raju. W trakcie walk w tym okresie sam Husajn znalazł się na pierwszej linii frontu pośród okrążenia irańskiego[106]. Na skutek kontrofensyw Irakijczycy zdołali odnieść nad Iranem znaczne zwycięstwa i zrezygnowali z rozmów pokojowych.

Irak udzielił wsparcia opozycji irańskiej. W czasie wojny udzielił wsparcia i schronienia partyzantów z grupy Ludowi Mudżahedini oraz pozwolił na funkcjonowaniu w kraju baz organizacji z których rebelianci atakowali pozycje rządowe[107]. W 1986 roku osobiście spotkał się w Bagdadzie z liderem grupy, Massoudem Rajawim[108]. Według niektórych źródeł, były premier Iranu a następnie opozycjonista, Szapur Bachtijar, otrzymywał od Husajna spore wsparcie finansowe[109].

W 1986 w trakcie walk o półwysep Fao na pomoc Irakijczykom przyszli Egipcjanie. Agenci wywiadu tego kraju poza przekazaniem amunicji zorganizowali też spotkanie Iraku z dyplomatami z Izraela. Rozmowy odbyły się w Genewie w Szwajcarii. Przedstawiciele znienawidzonych wzajemnie państw spotkali się ponownie dwa lata później. Po spotkaniu Husajn stwierdził - Jestem przekonany, że syjoniści i Izraelczycy zaczynają żałować, że przyczynili się do przedłużenia wojny. Minister MON Izraela, Icchak Rabin stwierdził w odpowiedzi Zmieniłem zdanie. Kontynuacja wojny irańsko-irackiej nie służy już interesom Izraela, ponieważ napędza wyścig zbrojeń[110]. Po próbach zamachu na życie prezydenta, z pomocą Egiptu rządzonego wówczas przez Hosniego Mubaraka, rząd Iraku zreformował ochronę Husajna - utworzono specjalne jednostki Gwardii Republikańskiej sformowane spośród członków Partii Baas i uzbrojonych w najnowszy sprzęt wojskowy wyprodukowany we Francji[111].

Husajn w trakcie wojny z Iranem

Wojna pochłonęła wiele ofiar, była kosztowna dla obu stron i skończyła się brakiem rozstrzygnięcia[112], najczęściej jednak na arenie międzynarodowej i w Iraku uznana została za sukces wojsk irackich[113].

Operacja Opera[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: operacja Opera.

Konflikt iracko-irański wykorzystali Izraelczycy którzy w czerwcu 1981 dokonali ataku na reaktor atomowy w miejscowości Osirak. Reaktor ten już rok wcześniej został zaatakowany przez lotnictwo irańskie, wtedy jednak bezskutecznie. Wysłane przez rząd Izraela samoloty F-16 i F-15 wtargnęły na obszar Iraku przez teren Arabii Saudyjskiej. W wyniku ataku w gruzach legł iracki program atomowy. Stosunki z Izraelem w okresie wojny z Iranem stały się fatalne nie tylko ze względu na atak ale także i to że według irackiego wywiadu, Izrael wsparł Iran dostawami wojskowymi o wartości milionów dolarów amerykańskich. Na konflikt izralesko-iracki ze spokojem patrzył rząd USA a lotnictwo Izraela dokładne miejsce reaktora atomowego poznało poprzez zdjęcia satelitarne dostarczane przez CIA. Działania Izraela zostały potępione przez społeczność międzynarodową. Po ataku Arabia Saudyjska (której władca zdał sobie sprawę że Amerykanie którzy śledzili obszar lotniczy Saudów celowo nie poinformowali ich o locie izraelskich wojsk lotniczych) obiecała Irakowi pieniądze na odbudowę kompleksu. Francja z kolei obiecała stronie irackiej nowy program budowy potęgi atomowej Iraku[114] a jej rząd stwierdził, że jedynym celem reaktora były badania naukowe a umowa między Francją a Irakiem wykluczała jego wykorzystanie do celów wojskowych. Opinię Francji potwierdziła Wielka Brytania której rząd stwierdził że Irak nie miał możliwości rozwijania broni atomowej. Opinię rządów Francji i Wielkiej Brytanii potwierdziła MAEA która wcześniej prowadziła inspekcje irackich reaktorów. Ponadto, Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych stanowczo potępiła atak jako wyraźne pogwałcenie Karty, przyznając Irakowi prawa do odpowiedniego zadośćuczynienia za spowodowane zniszczenia. W dalszej części rezolucji wezwano Izrael do udostępnienia własnych obiektów jądrowych w ramach MAEA[115].

Wsparcie zachodu[edytuj | edytuj kod]

Choć Stany Zjednoczone popierały Husajna to ich celem było osłabienie nie tylko Iranu ale też Iraku. Politykę tą popierała część proamerykańskich krajów arabskich tj. Kuwejt, Arabia Saudyjska czy Egipt - kraje te obawiały się rewolucji islamskiej ale wojowniczy prezydent też je przerażał[116]. W 1983 aby zyskać dalsze wsparcie zachodu wydalił z Iraku Abu Nidala, jednego z najsłynniejszych terrorystów palestyńskich. Nidal wyjechał więc do Libii. Po wydaleniu Nidala, do stolicy Iraku przybył przedstawiciel rządu USA a rok później do USA przybył wicepremier Iraku który spotkał się tam z prezydentem Ronaldem Reaganem, Henrym Kissingerem i Georgem Schultzem. W trakcie spotkania oficjalnie wznowiono zerwane w 1967 stosunki pomiędzy oboma rządami. Husajn uzyskał kredyty i pożyczki nie tylko od rządu USA ale też m.in. banków włoskich, Kuwejtu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich[117].

Cieszący się uznaniem międzynarodowym Irak otrzymał i kupował sprzęt wojskowy od m.in. ZSRR, Francji, USA, Niemiec, Chin, Brazylii, Argentyny, Szwajcarii, Danii i Szwecji. W przeciągu roku Irak potrafił wydać na armię aż czternaście miliardów USD. Rząd Iraku przerabiał broń a także produkował oryginalne konstrukcje irackie. Husajn zatrudniał zagranicznych ekspertów, m.in. Kanadyjczyka Geralda Buliego (przerobił on rakietę Scud B której to wersję nazwał al Husajn - rakiety były w stanie trafić Izrael)). Kanadyjczyk opracowywał też konstrukcję działa kosmicznego który byłby w stanie wystrzelić w kosmos obiekty tj. statek kosmiczny. Dużym prestiżem cieszyli się też krajowi naukowcy - Samir Saadi i Szabib Azzawi[118].

 Osobny artykuł: afera Iran-Contras.

Pod koniec lat 80. na światło dzienne wyszła afera Iran-Contras. Jak się okazała USA będące sojusznikiem Iraku potajemnie (i zresztą nielegalnie) sprzedawały broń Iranowi. W zamian za to USA oczekiwało pomocy w uwolnieniu zakładników, uprowadzonych w Bejrucie przez bojowników Hezbollahu[119]. Pieniądze uzyskane z tych transakcji przekazywano na wspomaganie nikaraguańskich rebeliantów Contras.

Walki z opozycją w latach 80. i 90.[edytuj | edytuj kod]

Iracka opozycja działała w różnych formach - wojnie partyzanckiej, aktach sabotażu, poprzez terroryzm, dezercje z armii i sił paramilitarnych (organizacje tj. Fedaini Saddama i Armia Narodowa). Największe siły rebelianckie miały siedzibę w Kurdystanie i reprezentowane były przez Demokratyczną Partię Kurdystanu i Patriotyczną Unię Kurdystanu. Innymi grupami paramilitarnymi były m.in. Iracka Partia Komunistyczna (która dysponowała własnymi siłami partyzanckimi Al-Ansar), szyicka Partia al-Da'w (z siedzibą w Iranie) i Partia Umma (z siedzibą w Londynie). Problem owych grup był brak współpracy pomiędzy nimi. Wyjątkiem była współpraca Partii Komunistycznej i Kurdyjskiej Partii Demokratycznej na skutek której komuniści przenieśli swoje bazy w region Kurdystanu (w pozostałych regionach kraju komuniści byli rutynowo tłumieni przez rząd). Rząd Husajna nie był w stanie w pełni kontrolować obszarów kurdyjskich co znacznie utrudniło powstanie z 1983 roku[120]. Problemem dla opozycji stały się także tajne służby które znane były w świecie arabskim jako najbardziej skuteczne[121]. Lepiej od opozycji świeckiej zorganizowana była opozycja religijna. Fanatycy religijni zyskiwali poklask z powodu świeckiego charakteru rządu Husajna. W czasie wojny z Iranem, rząd Iraku zwiększył pewien stopień wolności religijnej w celu zwiększenia oporu społecznego przeciw wojskom wroga[122]. Jego rząd w walce z opozycją stosował opresyjne metody walki, w tym tortury[123]. Pod koniec 1987 nakazał użycie broni chemicznej również przeciwko domagającym się niepodległości Kurdom. W 1988 jego kuzyn, al-Madżid dokonał ataku gazowego na Kurdów w Halabdży za co zyskał sobie przydomek chemicznego Aliego[124].

Wojna z Kuwejtem[edytuj | edytuj kod]

Saddam i premier krótkotrwałej Republiki Kuwejtu Ala Husajn Ali (1990)

Po zakończeniu wojny z Iranem stosunki Husajna z zachodem stały się bardziej napięte. W marcu tego roku w belgijskiej stolicy agenci Izraela dokonali zamachu na pochodzącego z Kanady irackiego inżyniera Bulla[125]. USA przestało popierać Husajna w sierpniu 1990 roku - choć jeszcze w lipcu prezydent USA chwalił rząd Husajna, a stosunki między państwami były bardzo dobre[126]. Husajn po tym gdy w krajach zachodnich tracił wyraźnie na znaczeniu, zaczął straszyć USA przejściem na stronę ZSRR co nie było wiarygodną groźbą gdyż liberalny lider ZSRR, Michaił Gorbaczow nie był w stanie utrzymywać stanu zimnej wojny z USA[127]. Opuszczony przez Zachód Husajn skupił się na współpracy z państwami arabskimi czego przejawem było utworzenie w 1989 roku Rady Współpracy Arabskiej. Organizację współtworzył król Jordanii, Husajn I, prezydent Egiptu Husni Mubarak i prezydent Jemenu Północnego Ali Abd Allah Salih[128].

W 1990 Irak wysunął roszczenia w stosunku do terytorium Kuwejtu. Saddam wydał rozkaz zajęcia jego terytorium siłą co spotkało się z powszechną aprobatą narodu irackiego[129]. Prezydent usprawiedliwiał atak bezprawnym wykorzystywaniem przez Kuwejt spornego, przygranicznego pola naftowego Ar-Rumajla (był to element iracko-kuwejckiego sporu granicznego; Saddam Husajn zarzucił Kuwejtowi kradzież irackich zasobów ropy naftowej z pola naftowego Ar-Rumajla oraz manipulację przy przebiegu iracko-kuwejckiej linii granicznej[130]. Prezydent zgłosił także pretensje Iraku do wysp Al-Warba oraz Bubijan[131]. Innym argumentem wysuwanym przez przywódcę Iraku za przyłączeniem Kuwejtu do tego kraju jako kolejnej prowincji był aspekt historyczny – obszar Kuwejtu przez pewien czas wchodził w skład osmańskiej prowincji Al-Basry. Po dokonaniu aneksji, nowo utworzonej prowincji nadano historyczną nazwę Al-Kazima, nawiązującą do tego historycznego faktu[132]. Sam Irak po zakończeniu kosztownej wojny z Irańską Republiką Islamską był krajem zadłużonym, zaś jednym z krajów które udzieliły Irakowi największych pożyczek, był właśnie Kuwejt (zadłużenie Iraku względem Kuwejtu wynosiło 10 miliardów dolarów[133]). Podporządkowanie tego kraju mogły stanowić częściowe rozwiązanie problemu zadłużenia Iraku. Irak zarzucał też Kuwejtowi naruszanie limitu określonego przez OPEC w wydobywaniu ropy naftowej[134]. Ważnym czynnikiem była również kwestia niezagospodarowanego potencjału irackiego w postaci dużej, przeszkolonej, dozbrojonej oraz zorganizowanej armii, pozostałej po zakończeniu poprzedniej wojny[135].

Saddam na bilbordzie z 1990 roku, obok niego znajdują się inne znane postacie z historii Iraku

Do bezpośredniego ataku doszło 2 sierpnia 1990 o 4:00 rano[136]. Równocześnie w Kuwejcie miejsce miał wojskowy pucz panarabskich puczystów z pułkownikiem Alą Husajnem Alim. Husajn Ali w przeszłości odbył studia w Bagdadzie gdzie został członkiem partii Baas. W trakcie inwazji rząd Iraku oświadczył że wysłał wojska do Kuwejtu w celu wsparcia wewnętrznego zamachu stanu na życzenie puczystów[137]. Oddziały irackie (zarówno Armia Narodowa - słabo uzbrojone "pospolite ruszenie" jak i elitarna Gwardia Republikańska oraz regularne oddziały armii). Po zakończeniu inwazji w celu reorganizacji kuwejckich służb do kraju przybyły oddziały Al-Muchabarat czyli służby bezpieczeństwa rządu Bass[138] z Sabawim Ibrahim al-Tikritim na czele (przyrodni brat Saddama)[139]. Władzę Kuwejtu schroniły się w Arabii Saudyjskiej. Iracka armia zniszczyła marynarkę wojenną kraju oraz część jego wyrzutni rakiet[140]. Po zajęciu Kuwejtu 4 sierpnia powołano Republikę Kuwejtu z Tymczasowym Rządem Wolnego Kuwejtu na czele. Dotychczasowy rząd monarchistyczny uciekł do sąsiedniej Arabii Saudyjskiej gdzie utworzył kuwejcki rząd uchodźstwie. Emir Kuwejtu przez proirackie władze oskarżony został o działania antyludowe, antydemokratyczne, proimperialistyczne i syjonistyczne. Dotychczasowy rząd oskarżony został również o defraudacje środków państwowych w celu osobistego wzbogacenia się rodziny[141]. Irakijczycy wraz z puczystami utworzyli w miejsce dotychczasowego wojska, nową formację zwaną Armią Ludową[142] oraz nadali prawa obywatelskie arabskim emigrantom przebywającym w kraju[143]. Państwowość Republiki Kuwejtu nie była długa gdyż już w tym samym miesiącu została ona włączona jako prowincja do Iraku a jej gubernatorem został Ali Hassan al-Madżid (przywódca republiki, Husajn Ali został wicepremierem Iraku)[144].

Działania Iraku na arenie między narodowej poparł Jemen, Jordania, Mauretania (spowodowało to międzynarodową izolację kraju w rezultacie czego państwo w połowie lat 90. porzuciło proiracką politykę)[145] i OWP[146]. Przebywający terytorium Kuwejtu cudzoziemcy zostali uznani przez Irak za zakładników. Znana stała się sytuacja, ukazywana w irackiej telewizji – Husajn odwiedzający przetrzymywanych zakładników, nazywający ich "gośćmi", głaszczący po głowie przestraszonego chłopca, Brytyjczyka, Stuarta Lockwooda. 23 października rozpoczęło się zwalnianie zagranicznych zakładników, zaś wszyscy oni zostali zwolnieni 6 grudnia 1990. ONZ nakazała Irakowi wycofanie się z Kuwejtu. Spośród stałych członków Rady jedynie Chińska Republika Ludowa wstrzymała się od głosu w tej sprawie (za byli dotychczasowi sojusznicy Iraku - ZSRR i USA). Przeciwko rezolucji zagłosowały Kuba i Jemen. Większość w ONZ opowiedziała się za antyirackimi sankcjami, wśród większości znalazły się też państwa Europy środkowo-wschodniej, byli członkowie Układu Warszawskiego oraz Jugosławia które dotychczas utrzymywały z Irakiem dobre relacje[147]. Do opuszczenia Kuwejtu oraz restauracji dotychczasowego monarchistycznego rządu wezwała rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 678. Po zajęciu Kuwejtu, w ostatnim okresie przed upływem terminu ultimatum dotyczącego wycofania się wojsk irackich z tego kraju, Saddam Husajn starał się powiązać kwestię zajęcia Kuwejtu z kwestią powstania niepodległego państwa palestyńskiego (co spotkało się z aprobatą przywódcy Organizacji Wyzwolenia Palestyny, Jasira Arafata oraz króla Jordanii, Husajna I). Starał się również wykreować siebie jako bohatera Arabów, walczącego o Bliski Wschód z zachodnim najeźdźcą (zdecydował się również na zbombardowanie Tel Awiwu, licząc na zbrojną odpowiedź Izraela oraz zaangażowanie innych krajów regionu w konflikt)[148].

 Osobny artykuł: operacja Desert Storm.

Większość Arabów z entuzjazmem przyjęła iracki atak na Kuwejt i popierała Husajna. Dzięki atakowi na Kuwejt Saddam uzyskał szacunek pośród Arabów jakiego od czasów Nasera nie zebrał żaden z liderów Bliskiego Wschodu. Partia Baas zyskała na sile w Jemenie i Libanie. Husajn zyskał też na znaczeniu po tym gdy wsparł Palestyńczyków nawet przy własnych problemach finansowych w samej Palestynie Husajn uznawany był za bohatera większego od lidera ruchu narodowowyzwoleńczego, Arafata. Husajn był na tyle odważny że po interwencji zachodu był w stanie zbombardować rakietami miasta na terenie Izraela. Rozentuzjazmowane tłumy na Bliskim Wschodzie zanosiły za niego modły i nosiły portrety przedstawiające dyktatora[149]. Inaczej sytuacja wyglądała w wielu arabskich rządach które potępiały iracki rząd uzyskując w zamian za to różne profity - Egiptowi umorzono długi a Syrii będącej bojkotowaną zezwolono na udział w rozmowach dyplomatycznych. Irak zaczął być przedstawiony jako państwo agresywne szczególnie po tym gdy na teren zajętego Kuwejtu wchodziły kolejne jednostki irackie z garnizonów wewnątrz Iraku - rodziło to obawy że mogą one dokonać ataku na Arabię Saudyjską[150]. W rezultacie Liga Państw Arabskich na specjalnej poświęconej Kuwejtowi konwencji w Kair]e, wezwała Irak do opuszczenia terytorium Kuwejtu[151]. Po upływie terminu wyznaczonego Irakowi przez OZN na opuszczenie Kuwejtu przez siły irackie, wojska ONZ w których decydującą rolę odgrywały Stany Zjednoczone rozpoczęły operację Desert Storm. Wojska koalicji zadały armii irackiej klęskę oraz odbiły Kuwejt, po czym się zatrzymały. Sam Husajn w trakcie wojny wezwał wszystkich muzułmanów do świętej wojny z zachodem interweniującym w Kuwejcie[152].

Flaga Iraku ustanowiona w 1991
Saddam Husajn w lipcu 2004

Okres między I a II wojną w Zatoce Perskiej[edytuj | edytuj kod]

Po klęsce w I wojnie w Zatoce Perskiej doszło do ponownej aktywizacji szyickich przeciwników rządu z organizacji al Daawa działającej z obszarów Iranu. Tuż po klęsce w wojnie doszło rebelii szyickiej w mieście An-Nadżaf która została jednak szybko stłumiona przez siły rządowe[66]. W jednym z szyickich zamachów ciężko raniony został wicepremier Taria Aziz a według części źródeł w 1996 roku w postrzelony został syn Saddama, Udaj[153]. W 1991 roku wybuchło ponadto kolejne z rzędu kurdyjskie powstanie w wyniku którego rząd utracił kontrolę nad sporymi połaciami tego regionu, w Kurdystanie irackim swoje bazy wypadowe założyła Partia Pracujących Kurdystanu tocząca wojnę z Turcją a obszar stał się faktyczną autonomią znajdującą się pod kontrolą ugrupowań Kurdów. Stacjonowanie oddziałów Partii Pracujących Kurdystanu w irackim Kurdystanie doprowadziło jesienią 1992 roku do tureckiej operacji w tym regionie która spowodowała śmierć 1551 i aresztowanie ponad 1232 kurdyjskich bojowników[154].

W 1991 z jego inicjatywy wprowadzono nową flagę państwową. Zawierała ona - trzy zielone gwiazdy symbolizujące jedność, wolność i socjalizm, motto partii Baas a także słowa Allahu Akbar (napis ten miał formę odręcznego pisma Saddama)[155].

Pod koniec lat 90. w Iraku doszło do pewnej liberalizacji systemu politycznego, przeprowadzono reformy konstytucji, gazety i obywatele mogli otwarciej krytykować rząd, ogłoszono amnestię dla więźniów i przeprowadzono też referendum w którym zwyciężył Husajn. Wielu przedstawicieli światowej opinii publicznej zaczęło mówić o demokratyzacji Iraku. Do kraju ponownie przyjeżdżali zagraniczni dziennikarze. Rząd w błyskawicznym tempie odbudował infrastrukturę zniszczoną po nalotach USA. Wybudowano także wiele nowych szkół i szpitali[156].

W 2000 miał zlecić atak terrorystyczny na praską siedzibę Radia Wolna Europa w celu powstrzymania audycji radiowych nadawanych stamtąd na terytorium Iraku. Spisek został wykryty przez kontrwywiad Czech i nie doszedł do skutku[157].

Eskalacja konfliktu z Izraelem[edytuj | edytuj kod]

Saddam wsparł trwająca od końca lat 80. do początku lat 90. palestyńską Pierwszą Intifadę[158]. W 1993 roku roku rząd Iraku potępił porozumienia z Oslo zawarte między rządem Izraela a OWP[159]. Izrael w latach 90. podjął się szeregu prób zabójstwa Saddama. W połowie lat 90. premier Benjamin Netanjahu jak i lider opozycji, Ehud Barak uważali że zabójstwo zapewni Izraelowi bezpieczeństwo. W 1992 oddział sił specjalnych Sajeret Matkal próbował zabić Husajna za pomocą pocisków wystrzelonych przez Izraelczyków z wyrzutni rakiet. W skutek błędu Izraelczyków w trakcie wystrzelenia pocisków na pustyni Negew zginęło pięciu komandosów wojsk Izraela. Później okazało się że Husajn pojawił się dokładnie w tym samym miejscu i czasie gdzie planowano wystrzelić kolejną rakietę[160]. Na początku XXI wieku Irak prowadził finansowe wsparcie dla palestyńskiej Intifady Al-Aksa, wsparcie odbywało się za pośrednictwem palestyńskiej organizacji Arabski Front Wyzwolenia będącej sekcją irackiej partii Baas[159].

Działania wywiadu USA[edytuj | edytuj kod]

Od początku lat 90. służby USA wielokrotnie próbowały pozbyć się Husajna drogą zabójstwa. Próby te według niemieckiego specjalisty, profesora medycyny sądowej, Dietera Buhmana były o tyle trudne że prezydent posiadał trzech dublerów. Amerykanie uznali że skrytobójcza eliminacja przywódcy będzie tańsza finansowo niż zbrojna interwencja. Według New York Times od 1991 CIA wydało na próby zabójstwa Husajna aż sto milionów dolarów[161]. Husajn nie pozostawał USA dłużny, w 1993 w rocznicę odbicia Kuwejtu przez zachodnie wojska, wywiad Iraku zaplanował zamach na byłego prezydenta USA, George'a H. W. Busha który wizytował emirat Kuwejtu. Spisek wywiadu odkryto w ostatniej chwili i zapobieżono mu[162]. W 1996 służby USA i Wielkiej Brytanii wspólnie próbowały zabić prezydenta w stolicy Jordanii. Rząd Iraku aresztował kilkuset z uczestników spisku. Do kolejnej operacji doszło na północy Iraku w 1998, jednakże agenci wywiadu irackiego przeniknęli do siatki wywiadowczej CIA i zlikwidowali wszystkich działaczy kurdyjskich którzy nawiązali kontakt z wywiadem. W 1998 służby wywiadowcze Stanów Zjednoczonych znalazły się niemal o krok od morderstwa prezydenta Iraku. Wystrzelona przez wywiad rakieta trafiła w obiekt odwiedzany przez prezydenta. Akcje Amerykanów były podejmowane niezgodnie z amerykańskim prawem które zabraniało uczestnictwa rządu USA i jego armii w zabójstwie obcego przywódcy w czasie pokoju[163].

II wojna w Zatoce Perskiej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: II wojna w Zatoce Perskiej.

W październiku 2002 Amerykanie przyjęli strategię polegającą na opłaceniu Irakijczyków którzy zabiją Husajna[164]. 20 marca 2003 Amerykanie przygotowali zamach na jego życie. W dom na przedmieściach stolicy, w którym znajdował się Saddam, uderzyła rakieta Tomahawk. Decyzję o zamachu na życie wydał osobiście prezydent George W. Bush. Husajn przeżył zamach[165]. Utracił faktyczną władzę w wyniku ataku USA i jego sojuszników na Irak wiosną 2003. W odpowiedzi na amerykańskie bombardowania odpowiedział bombardowaniem Kuwejtu i wezwał do prowadzenia antyamerykańskiego dżihadu[166]. W okresie na krótko po inwazji nie został aresztowany i ukrywał się wraz ze zwolennikami. Inwazję potępił Bahrajn który zaoferował Husajnowi azyl[167]. W okresie bezpośrednio po zajęciu Bagdadu pojawiła się taśma wideo pokazująca ponoć Saddama Husajna w dniu zdobycia miasta, 9 kwietnia. Później rozpowszechniano liczne taśmy wideo i audio z wystąpieniami Saddama Husajna, lecz ich autentyczność była niepotwierdzona. Obaj synowie Husajna zginęli 22 lipca 2003 w wyniku amerykańskiego ataku powietrznego na ich kryjówkę. 13 grudnia 2003 ok. 18:27, po ośmiu miesiącach poszukiwań Saddam Husajn został pojmany przez amerykańskich żołnierzy na farmie[168] oddalonej 15 kilometrów od jego rodzinnego Tikritu. Znaleziono go leżącego w głębokiej na dwa metry ziemiance z wentylacją. Niedaleko kryjówki stała taksówka z 750 tysiącami dolarów w bagażniku. Były prezydent Iraku nie stawiał oporu. Prezydentowi co prawda azyl oferowały Zjednoczone Emiraty Arabskie, Husajn wybrał jednak pozostanie w kraju do końca[169]. 30 czerwca 2004 doszło do formalnego przekazania Husajna i jedenastu jego współpracowników władzom irackim.

Według danych magazynu „Forbes” z 2003 na liście najbogatszych władców świata dzielił trzecie miejsce z księciem Liechtensteinu Hansem-Adamem. Palmę pierwszeństwa oddał jedynie królowi Arabii Saudyjskiej Fahdowi i sułtanowi Brunei. Jego osobisty majątek szacowano na 1,3 miliarda dolarów[170]. Po obaleniu jego rządu, minister handlu w rządzie przejściowym Iraku, Alli Allawi podał liczbę 40 miliardów dolarów, dodając, że Husajn miał rzekomo otrzymywać 5% przychodów z eksportu krajowej ropy naftowej[171].

Proces i śmierć[edytuj | edytuj kod]
Saddam Husajn krótko po pojmaniu, 14 grudnia 2003
 Osobny artykuł: Egzekucja Saddama Husajna.


Pojmanie było pierwszym krokiem do procesu sądowego, który toczył się przed powołanym specjalnie do tego celu trybunałem, któremu przewodniczył Szalam Szalabi. Proces rozpoczął się 19 października 2005. 5 listopada 2006 Saddam Husajn, któremu postawiono zarzut spowodowania masakry 148 szyitów z Dudżailu, został skazany przez iracki Trybunał Narodowy nieprawomocnym wyrokiem na karę śmierci przez powieszenie na szubienicy. Organizacje broniące praw człowieka wskazywały już od dawna, że w państwach tego regionu oskarżony jest notorycznie pozbawiany prawa do sprawiedliwego procesu. Wykazywały one, że sąd skazujący Husajna kontynuował te same naganne praktyki, które były stosowane w czasach jego reżimu[172]. Skrytykowano także sam wyrok kary śmierci[173]. Iracki sąd apelacyjny 26 grudnia podtrzymał wyrok Trybunału; zgodnie z irackim prawem (wprowadzonym jeszcze przez samego Husajna) wyrok wykonany być musiał w ciągu 30 dni od tej daty. Przygotowania do egzekucji zakończone być miały – według amerykańskiej telewizji CNN powołującej się na źródła arabskie – przed 6:00 czasu irackiego (4:00 CET) 30 grudnia. Do egzekucji doszło o godzinie 6:07 czasu lokalnego. 31 grudnia o 4:00 (02:00 czasu warszawskiego) został pochowany w swojej rodzinnej miejscowości Al-Audża, obok swoich synów zabitych w 2003. Wyrok został na ogół potępiony przez opinię międzynarodową][174].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

30 grudnia 2006 wykonano wyrok śmierci na Saddamie – jako cywilu i osobie prywatnej. prawo międzynarodowe publiczne zakazuje jakiemukolwiek państwu agresji na terytorium innego państwa z jakiegokolwiek powodu[175]. Międzynarodowe przepisy w zakresie okupacji stwierdzają, że państwo okupujące nie posiada żadnych praw suwerennych na terytorium państwa okupowanego, lecz sprawuje wyłącznie jego tymczasową administrację[176]. W okresie okupacji władzy okupacyjnej nie wolno zmieniać porządku prawnego obowiązującego w państwie okupowanym, co miało miejsce w przypadku powołania niekonstytucyjnych organów irackich i uchwalenia przez nie tymczasowej konstytucji. Saddam Husajn (wraz ze swoimi prawnikami, m.in. Ramseyem Clarkiem, byłym prokuratorem generalnym USA) wywodził z prawa międzynarodowego i irackiego, że jest nadal legalnym prezydentem republiki. W napisanym przed egzekucją liście do narodu podpisał się jako "Saddam Husajn, Prezydent i Naczelny Dowódca Irackich Sił Zbrojnych". Na podstawie powyższego – i zastrzeżeniem, że jest to jedynie opinia pewnej części prawników, a także samego zainteresowanego – można przyjąć, iż Saddam Husajn momencie powieszenia był głową państwa, szefem rządu i głównodowodzącym sił zbrojnych, a co za tym idzie – najwyższym reprezentantem państwa i narodu irackiego w stosunkach wewnętrznych i na arenie międzynarodowej.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Husajnów w 1995

Pierwsza żoną Husajna była jego kuzynka Sajida (najstarsza córka wuja Hajrallaha), urodziła mu ona pięcioro dzieci - synów Udaja i Kusaja oraz córki Raghade, Rane i Hale. Rodzice zdecydowali o przyszłym ślubie już gdy Saddam miał pięć lat a Sajida siedem[177][178]. Przed ślubem Sajida pracowała jako nauczycielka w szkołach podstawowych. Pobrali się w Kairze, gdzie Husajn studiował i mieszkał po nieudanym zamachu na al-Kasima. W ogrodzie jednego ze swoich pałaców Saddam własnoręcznie posadził krzewy należące do elity białych róż, które nazwał imieniem Sajid i które bardzo cenił.

Historia drugiego małżeństwa Saddama zyskała szeroki rozgłos także poza Irakiem. W 1988 roku poznał żonę prezesa linii lotniczych "Irak Airways." Jakiś czas później Saddam zaproponował jej mężowi, by dał żonie rozwód. Małżeństwie Saddama i kobiety sprzeciwiał się kuzyn i szwagier Saddama Hajrallah Adnan, zajmujący w tym czasie stanowisko ministra obrony. Wkrótce po jej śmierci w katastrofie lotniczej trzecią żoną prezydenta Iraku została w 1990 roku Nidala al-Hamdani.

Jesienią 2002 iracki przywódca ożenił się po raz czwarty, biorąc za żonę 27-letnią Iman Huveysh, córkę ministra przemysłu obronnego kraju. Ceremonia ślubna była dosyć skromna, odbyła się w wąskim kręgu przyjaciół. Ponadto, ze względu na ciągłe zagrożenie operacjami wojskowymi prowadzonymi przez USA przeciwko Irakowi, praktycznie nie mieszkał ze swoją ostatnią żoną[179].

W sierpniu 1995 w rodzinie Husajna wybuchł skandal. Rodzeni bracia Husajn Kamel i pułkownik Straży Prezydenckiej Saddam Kamel, siostrzeniec Ali Hassan al-Majid, ze swoimi żonami – córkami prezydenta Raghad i Rana nieoczekiwanie uciekli do Jordanii. Tam opowiedzieli ekspertom ONZ wszystko, co wiedzieli o sytuacji politycznej w kraju i tajnych pracach Bagdadu nad stworzeniem broni masowego rażenia. Obiecał swoim zięciom ułaskawienie w sytuacji koniecznego powrotu do kraju. W lutym 1996 Saddam Kamel i Husajn Kamel z rodzinami wrócili do Iraku. Po kilku dniach ogłoszono wiadomość, że rozgniewani krewni rozprawili się ze "zdrajcami", a później z ich najbliższymi krewnymi[180].

W czasie rządów Saddama, informacja o rodzinie prezydenckiej znajdowała się pod ścisłą kontrolą. Dopiero po obaleniu Husajna w sprzedaży znalazły się domowe filmy wideo z jego życia prywatnego[181]. W latach rządów najbliżsi byli mu synowie, Udaj i Kusaj. Starszy z synów, Udaj uznawany był za zbyt delikatnego w rezultacie na rolę następcy przygotowano Kusaja. 22 lipca 2003 na północy Iraku w czasie czterogodzinnej bitwy z amerykańskim wojskiem zginęli zarówno Udaj i Kusaj. Wraz z nimi zginął wnuk Saddama, syn Kusaja - Mustafa. Niektórzy krewni obalonego prezydenta otrzymali azyl polityczny w krajach arabskich. Od tej pory Saddam długo nie widział swojej rodziny, ale przez swoich prawników wiedział jak i co się z nimi działo. Kuzyn i szwagier Arshad Jassin, był osobistym pilotem i ochroniarzem Husajna. Inny kuzyn, Ali Hassan al-Madżid pełnił funkcje m.in. ministra obrony i spraw wewnętrznych[182].

Światopogląd[edytuj | edytuj kod]

Ideolog partii Baas Michel Aflaq w trakcie rozmowy z irackim przywódcą w 1988
 Osobny artykuł: Baasizm.

Husajn podobnie jak inni iraccy baasiści w swoim programie większy nacisk kładł na realizację idei jedności arabskiej niż na budowę socjalizmu. Miało to związek z separatystycznymi dążeniami irackich Kurdów. Socjaliści byli w partii w mniejszości, a ich postulaty dochodziły do głosu okazjonalnie wtedy gdy baasistom potrzebne było poparcie partii komunistycznej. W ten sposób w 1969 partia ogłosiła dążenie do reformy rolnej i kolektywizacji rolnictwa, obrony praw robotników i chłopów. W 1974 za podstawy ideologii partii uznano dalsze dążenie do jedności arabskiej, rozwój struktur partyjnych i kształcenie jej członków, przygotowanie do budowy socjalizmu, ustalenie równowagi między wzmacnianiem Iraku jako bazy rewolucji i dążeniem do jednoczenia Arabów w jednym państwie, demokratyczne rozwiązanie problemu kurdyjskiego. Powrót do klasycznych haseł baasizmu nastąpił w Iraku w czasie wojny iracko-irańskiej, chociaż i tu wystąpiły znaczące różnice: akcentowanie roli religii (coraz silniejsze), wyeksponowanie znaczenia narodu kosztem koncepcji socjalistycznych, pochwała prywatnej inicjatywy. Równocześnie Husajn ogłosił się Przywódcą Konieczności, co oznaczało uznanie go za najwybitniejszego interpretatora baasizmu w Iraku, a zatem zezwolenie na jednoosobowe ustalanie przez niego ideologii państwowej niezależnie od jej pierwotnego brzmienia[183].

Krytyczny wobec ortodoksyjnego marksizmu. Sprzeciwiał się koncepcji walki klas, dyktatury proletariatu i ateizmu państwowemu oraz poglądom marksizmu-leninizmu. Saddam uważał że rządy marksistowskie mają charakter burżuazyjny natomiast partia Baas jest ludowym ruchem rewolucyjnym[184]. Mimo to, ze względu na duch niezależności narodowej, wyrażał podziw wobec przywódców komunistycznych tj. Fidela Castro, Hồ Chí Minha czy Josipa Broz Tito[185].

Poglądy religijne[edytuj | edytuj kod]

Aflaq, Husajn i Izzat Ibrahim ad-Duri

Wyznawał islam sunnicki, modlił się pięć razy dziennie, spełniał wszystkie przykazania a w piątki chodził do meczetu[186]. W sierpniu 1980 roku w towarzystwie ważnych członków kierownictwa kraju wybrał się na pielgrzymkę do Mekki. Cały świat arabski transmitował kronikę odwiedzin Mekki gdzie w towarzystwie następcy tronu Arabii Saudyjskiej Fahda, ubrany w białe szaty Husajn odbył rytualne okrążenie al-Kaby.

W 1997 zlecił napisanie kopii Koranu przy użyciu własnej krwi, prace nad nią ukończono w 2000[187]. Nie patrząc na swoją sunnicką przynależność, przyjmował duchowych przywódców szyitów, odwiedzał szyickie meczety, wyróżniał ze swoich środków osobistych duże sumy na rekonstrukcję licznych świętych miejsc szyitów[188].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Miał 188 centymetrów wzrostu, był powszechnie uznawany za osobę atrakcyjną. Ubierał się elegancko i dbał o siebie, zalecając to też osobom z jego otoczenia. Nawet w trakcie obrad Rady Dowództwa Rewolucji potrafił wyjść w celu oddania się kąpieli i powrócić na nią zrelaksowany[189].

Wstawał wcześnie rano. Pracował przy pracach natury papierkowej nawet po szesnaście godzin w ciągu dnia. Spał krótko na niewielkiej, wojskowej pryczy. Utrzymywał solidny porządek. Weryfikował przedstawiane mu w raportach informacje u niezależnych źródeł. Obiad jadł najczęściej o godzinie trzynastej a zdarzało się, że w uczcie towarzyszyli mu jego współpracownicy. Do wojny w Zatoce Perskiej przywódca pływał łódką po rzece Tygrys a także w basenie. Stan zdrowia Saddama pogorszył się po 1991, wtedy oddawał się długim spacerom. W pewnym okresie został zmuszony do zaprzestania aktywności fizycznej z powodu walki z chorobą kręgosłupa. Wtedy też korzystał z usług pochodzącego z Polski ortopedy dr Palucha (który wcześniej leczył generała Wojciecha Jaruzelskiego). Po spacerach urzędował w biurze, po 22 spotykał się z przyjaciółmi a także współpracownikami, niekiedy spotkania trwały do samego ranka. W obawie przed zamachem spał w wielu miejscach m.in. w farmach pod stolicą kraju[190].

Dużo czytał. Ulubionymi książkami Husajna były te poświęcone Józefowi Stalinowi i brytyjskiemu premierowi Winstonowi Churchillowi którego to styl podobno miał fascynować przywódcę Iraku. Z sympatii do Churchilla mogła się wziąć jego sympatia do cygar (które często otrzymywał od swojego przyjaciela a zarazem przywódcy Kuby, Fidela Castro). W jego zrujnowanych pałacach Amerykanie znaleźli tysiące tomów literatury klasycznej w różnych językach, dzieła historii i filozofii. Według nieoficjalnych danych, wśród swoich książek najwięcej preferencji dał powieści HemingwayaStary człowiek i morze”. Według informacji ludzi chroniących irackiego przywódcę, lubił oglądać film „Ojciec chrzestny”, oraz pozycje z serii filmów o agencie Jamesie Bondzie[191] i słuchać piosenek Franka Sinatry[192].

Pisał wiele przemówień w których często używał wielu metafor i porównań utrzymanych w literackim stylu. W Londynie w 2001 ukazała się w języku arabskim książka Zabiba i król która nie zwaierała podanej nazwy autora. CIA zaangażowało się w działania na rzecz sprawdzenia tego czy zgodnie z plotkami autorem tej książki miał być iracki prezydent, jak wykazały badania CIA było to bardzo prawdopodobne. Podobno napisał też inną książkę, Forteca[193].

W okresie rządów posiadał w telewizji własny program chętnie oglądany przez obywateli. Często żartowano że świecki lider Iraku pokonał popularnością niezwykle często oglądane w krajach arabskich programy z recytacją lub czytaniem Koranu. W programie tym często żartował, w tym z samego siebie[194].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Iran Chamber Society, John King, "Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement", marzec 2003
  2. "Saddam Hussein executed in Iraq". BBC News.
  3. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 29. ISBN 83-87564-42-7.
  4. 4,0 4,1 Marek M. Dziekan: Irak. Religia i polityka.. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2005, s. 138. ISBN 83-7151-695-9.
  5. Malik Ryszard - Saddam Husajn. Gangster z Tikritu s. 22
  6. Rebecca Steffoff: Saddam Husajn. Absolutny władca Iraku.. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 22. ISBN 83-7391-059-X.
  7. Malik Ryszard - Saddam Husajn. Gangster z Tikritu s. 22
  8. Malik Ryszard - Saddam Husajn. Gangster z Tikritu s. 22
  9. Deutsche Welle, luty 2003
  10. Ryszard Malsik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 34. ISBN 83-87564-42-7.
  11. Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы. Лента.ру (16 декабря 2003). Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  12. Арестован шурин Хусейна. Дни.ру (21 ноября 2003). Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  13. Буря в пустыне // Энциклопедия для детей. Дополнительный том. История XX века. Зарубежные страны. — М.: Аванта+, 2002. — С. 391. — ISBN 5-94623-011-5, УДК 087.5:94(100-87)"19"(031), ББК 63.3(2)52я2+63.3(2)6я2
  14. Malik s.24
  15. Биография Саддама Хусейна РИА «Новости», 29 декабря 2006
  16. Malik s.24
  17. Malik s.24
  18. Rebecca Steffoff: Saddam Husajn. Absolutny władca Iraku. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 22. ISBN 83-7391-059-X.
  19. Malik s.26
  20. Malik s.25
  21. http://iraq.newsru.com/article/10.html Саддам Хусейн: вождь с портрета NEWSru, 2003
  22. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 39. ISBN 83-87564-42-7.
  23. Malik s.28
  24. Сабов А. Бес Саддама Российская газета № 54(3167)
  25. Его борьба. Лента.ру (15 декабря 2003). Проверено ???. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  26. Ł. Fyderek: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 48-52. ISBN 9788376381114.
  27. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 47. ISBN 83-87564-42-7.
  28. Deuschte Welle, luty 2003
  29. Malik s.30-31
  30. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 207-208. ISBN 9788305135672.
  31. Malik s.32
  32. Malik s.32
  33. Островцев А. А., Островцова М. А. Саддам Хусейн (ат-Тикрити) // Великие правители XX века. — М.: «Мартин», 2002. — С. 428—431. — ISBN 5-8475-0110-2
  34. Malik s.33
  35. Саддам Хусейн: биография и годы правления — на сайте А. Семёнова «История войн и военных конфликтов», 2003
  36. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 47. ISBN 83-87564-42-7.
  37. Malik s.33
  38. Malik s.34
  39. Malik s.36
  40. Ахмед Хаса аль-Бакр — Барзани. Пятая курдско-иракская война. Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  41. Abdel-Rahman Aref, 91, Former Iraqi President, Is Dead
  42. Перейти к: 1 2 Стенограмма радиопередачи «В круге СВЕТА». — интервью Е. М. Примакова радиостанции «Эхо Москвы», 21.01.2006
  43. Перейти к: 1 2 Ефим Шуман. Саддам Хусейн: на вершине власти. НЕМЕЦКАЯ ВОЛНА (29.01.2003). Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  44. Malik s.27
  45. Malik s.27
  46. McDowall, David (2005). A Modern History of the Kurds (3. revised and upd. ed., repr. ed.). s.327, Londyn [u.a.]: Tauris. ISBN 978-1-85043-416-0.
  47. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 249. ISBN 9788305135672.
  48. Malik s.92-93
  49. The Online Museum of Syrian History
  50. Malik s.40
  51. Malik s.44-45
  52. Smolansky, Oleg; Smolansky, Bettie (1991). The USSR and Iraq: The Soviet Quest for Influence. Duke University Press. s. 25. ISBN 978-0-8223-1116-4.
  53. Tripp, Charles (2010). A History of Iraq. Cambridge University Press. s. 203. ISBN 978-0-521-87823-4.
  54. A. Milani, Eminent Persians, Syracuse University Press, 2008, ISBN 9780815609070, s. 434-436.
  55. Maliks. 44
  56. Malik s.59-60
  57. Ghosh, Anjali (2009). India’s Foreign Policy. Pearson. s. 306–307. ISBN 978-8131710258.
  58. US Country Studies. "Zulfikar Ali Bhutto" (PHP)
  59. BBC, News page. "Pakistan risks new battlefront". BBC News
  60. Laurie Mylroie (20050844741698.). Study of Revenge: The First World Trade Center Attack and Saddam Hussein's War Against America. United States: Summary Publishing ltd. ISBN 0-8447-4169-8.
  61. Selig Harrison. In Afghanistan's Shadow: Baluch Nationalism and Soviet Temptation. Selig Harrison. ISBN 1-4128-0469-8.
  62. Laurie Mylroie (20050844741698.). Study of Revenge: The First World Trade Center Attack and Saddam Hussein's War Against America. United States: Summary Publishing ltd. ISBN 0-8447-4169-8.
  63. Laurie Mylroie (20050844741698.). Study of Revenge: The First World Trade Center Attack and Saddam Hussein's War Against America. United States: Summary Publishing ltd. ISBN 0-8447-4169-8.
  64. Laurie Mylroie (20050844741698.). Study of Revenge: The First World Trade Center Attack and Saddam Hussein's War Against America. United States: Summary Publishing ltd. ISBN 0-8447-4169-8
  65. Malik s.74-75
  66. 66,0 66,1 An-Nadżaf - święte miasto szyitów (pol.). Rzeczpospolita, 30.08.2003. [dostęp 2011-02-26].
  67. "The Chirac Doctrine". The Middle East Quarterly. Fall 2005.
  68. Artur Micek: Operacja "Opera" – Izraelski nalot na Iracki reaktor w Osirak-u. militis.pl, 2007-11-28. [dostęp 2009-06-19].
  69. Eritrea: Even the Stones Are Burning, 1998. s.110
  70. Eritrea – liberation or capitulation, 1978. s. 103
  71. Malik s.44
  72. Malik s.43
  73. Malik s.45-46
  74. Malik s.92
  75. Muhammad Faour. The Arab World After Desert Storm. Washington, D.C.: US Institute of Peace Press. 1993. s. 40-41
  76. In 1970s promoting women's education and literacy
  77. Malik s.88
  78. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 65. ISBN 83-87564-42-7.
  79. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 237-238. ISBN 9788305135672.
  80. Helen Chapin Metz (ed) Iraq: A Country Study: "The West", Library of Congress Country Studies, 1988
  81. Ismael, Tareq Y. The Rise and Fall of the Communist Party of Iraq. Cambridge/New York: Cambridge University Press, 2008. s. 184, 294
  82. Malik s.23
  83. Malik s.23
  84. Malik s.70
  85. Tripp, Charles (2010). A History of Iraq. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-52900-6. s. 218-219
  86. Malik s.91-92
  87. Malik s.70
  88. Osiraq / Tammuz I (ang.). Federation of American Scientists (FAS), 2000-11-09. [dostęp 2009-06-19].
  89. United Nations Yearbook 1981. . 
  90. Geopolitical Diary: Israeli Covert Operations in Iran (ang.). Stratfor, 2007-02-02. [dostęp 2009-06-19].
  91. Malik s.64-65
  92. Malik s.65-66
  93. Malik s.78
  94. Noam Chomsky: The Fateful Triangle: The United States, Israel, and the Palestinians. 1999, s. 196. ISBN 0-89608-601-1.
  95. Tripp 2010, s. 223.
  96. Malik s.75
  97. Malik s.75-76
  98. Malik s.76-77
  99. Malik s.77
  100. Iran Chamber Society, John King, "Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement", marzec 2003
  101. Tripp 2010, s. 224
  102. Film dokumentalny Modern Warfare Iran/Iraq 1980-1988, w koprodukcji ITN i PROvideo
  103. Bob Woodward. CIA Aiding Iraq in Gulf War. Washington Post. 15 grudnia 1986
  104. Malik s.77-78
  105. B. Iwasiów-Pardus, Problemy Bliskiego i Środkowego Wschodu w polityce zagranicznej republikańskiego Iraku: (1958-1980), Warszawa 1990, s. 140
  106. Nalik s.80
  107. WPROST - Aresztowania wśród irańskich Mudżahedinów Ludowych
  108. Iran opposition leader maybe dead: reports
  109. A. Milani, Eminent Persians, Syracuse University Press, 2008, s. 107-109, ISBN 9780815609070
  110. Nalik s.82-83
  111. Malik s.85
  112. Tripp 2010, s. 238–239.
  113. Nalik s.82-83
  114. Malik s.79
  115. S-RES-487(1981) Security Council Resolution 487 (1981) (ang.). Rada Bezpieczeństwa ONZ, 1981-06-19. [dostęp 2009-06-20].
  116. Nalik s.80
  117. Malik s.83-84
  118. Malik s.94-95
  119. Krzysztof Korzeniewski: Irak (Polish Edition). Wydawn. Akademickie "Dialog", s. 55. ISBN 83-88938-66-5.
  120. Rabinovich, Itamar; Shaked, Haim (1987). Middle East Contemporary Survey: 1984–1985. Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies. s. 467–468. ISBN 978-0-8133-7445-1.
  121. Rabinovich, Itamar; Shaked, Haim (1987). Middle East Contemporary Survey: 1984–1985. Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies. s. 468. ISBN 978-0-8133-7445-1.
  122. Rabinovich, Itamar; Shaked, Haim (1987). Middle East Contemporary Survey: 1984–1985. Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies. s. 469. ISBN 978-0-8133-7445-1.
  123. Рыжова С. Буш как Саддам. По следам Сталина Симбирский курьер № 45-46, 29 марта 2003
  124. Czwarty wyrok śmierci dla "Chemicznego Aliego". tvn24.pl. [dostęp 2010-01-17].
  125. Malik s.94-95
  126. Malik s.97-100
  127. Malik s.99
  128. What do they have in common?, The world of the Arabs: A special report on the Arab world, The Economist
  129. Malik s.99
  130. Marek M. Dziekan: Historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 189. ISBN 83-88938-21-5.
  131. Rebecca Stefoff: Saddam Husajn. Absolutny władca Iraku. Warszawa: Świat Książki, 2003. s.91 ISBN 83-7391-059-X.
  132. Marek M. Dziekan: Irak. Religia i polityka. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2005, s. 142-143. ISBN 83-7151-695-9.
  133. Stefoff 2003, s. 91.
  134. Malik s.98
  135. Marek M. Dziekan: Historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 188. ISBN 83-88938-21-5.
  136. Marek M. Dziekan: Historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 189. ISBN 83-88938-21-5.
  137. Clive H. Schofield & Richard N. Schofield (Ed.). The Middle East and North Africa. New York: Routledge. 1994. s. 147.
  138. Stefoff 2003, s. 14.
  139. Ibrahim Al-Marashi i Sammy Salama. Iraq's Armed Forces: An Analytical History. New York: Routledge. 2008. s. 177.
  140. Stefoff 2003, s. 14.
  141. Daily Report: Soviet Union. Issues 147-153. 1990. s. 124.
  142. Jerry Mark Long. Saddam's War of Words: Politics, Religion, and the Iraqi Invasion of Kuwait. Austin, TX: University of Texas Press. 2004. s. 27.
  143. Dilip Hiro. Desert Shield to Desert Storm: The Second Gulf War. Lincoln, NE: iUniverse, Inc. 2003. s. 105.
  144. Itamar Rabinovich i Haim Shaked (Ed.). Middle East Contemporary Survey Vol. 14. Oxford: Westview Press. 1990. s. 403.
  145. Mauretania. Historia
  146. Krzysztof Korzeniewski: Irak. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2004, s. 56. ISBN 83-88938-66-5.
  147. Grzegorz Ciechanowski: Polskie kontyngenty wojskowe w operacjach pokojowych 1990-1999. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010, s. 191-205. ISBN 978-83-7611-531-3.
  148. Stefoff 2003, s. 94
  149. Malik s.100-104
  150. Invasion. W: Conduct of the persian gulf war;, s. 42-43
  151. Response to Aggression. W: Conduct of the persian gulf;, s. 57-69
  152. Malik s.108
  153. Malik s.62-64
  154. Kuzey Irak Harekatı (5 Ekim-15 Kasım 1992): (ang.). fotoanaliz.hurriyet.com.tr. [dostęp 2012-10-10].
  155. Irak - konflikt (pol.). Stosunki międzynarodowe, 2009-07-01. [dostęp 2009-11-23].
  156. Malik s.119
  157. Saddam zlecił atak na siedzibę Radia Wolna Europa. Rzeczpospolita, 30 listopada 2009.
  158. 'Saddam olsaydı İsrail'e dersini verirdi' (Zaman)
  159. 159,0 159,1 Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism. s. 32.
  160. Malik s.62-64
  161. Malik s.61-62
  162. Malik s.61
  163. Malik s.62-64
  164. Malik s.62-64
  165. Malik s.61
  166. Malik s.128
  167. The Middle East and North Africa 2004. Europa Publications. 2003. s. 232. ISBN 1-85743-184-7.
  168. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 184. ISBN 83-87564-42-7.
  169. Malik s.128
  170. Эмиль Агазаде. Будут ли воевать иракские военные?. Русская служба Би-би-си
  171. Личное состояние Саддама. NEWSru (17 сентября 2003).
  172. Human Rights Watch, "Saddam Hussein's Trial", grudzień 2003
  173. Amnesty International, "Iraq: Amnesty International deplores death sentences in Saddam Hussein trial", 5 listopada 2006
  174. Comments on Death Penalty for Saddam (ang.). W: Associated Press [on-line]. washingtonpost.com, 30 grudnia 2006. [dostęp 25 listopada 2008].
  175. Według deklaracji zasad prawa międzynarodowego z 1970 "wojna agresywna jest zbrodnią przeciwko pokojowi, za która ponosi się odpowiedzialność zgodnie z prawem międzynarodowym". Ta sama deklaracja stwierdza, że każde państwo ma niezbywalne prawo swobodnego wyboru własnego systemu politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego, a jakakolwiek obca interwencja w celu podporządkowania go sobie w wykonywaniu jego suwerennych praw – czyli na przykład w celu zmiany władzy autorytarnej na demokratyczną – jest całkowicie zabroniona.
  176. Według regulaminu haskiego z 1907 terytorium okupowane pozostaje nadal pod dotychczasowym zwierzchnictwem państwowym, niemniej jednak wykonywanie faktycznej władzy należy do okupanta.
  177. Sheri & Bob Stritof. Marriages of Saddam Hussein
  178. Екатерина ЛАТИНОВА. Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы.
  179. У Саддама Хусейна — четвёртая жена. Комсомольская правда (16 октября 2002). Проверено ???. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  180. Башир А., Суннано Л. С. Ближний круг Саддама Хусейна. — СПб.: Амфора, 2006. — С. 265.
  181. Домашнее видео Саддама было распродано за час. Rol.ru
  182. "Chemiczny Ali" stracony. tvn24.pl. [dostęp 2010-01-25].
  183. Ożarowski R.: Ideologia na Bliskim Wschodzie. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2006, s. 31-34. ISBN 837326356X
  184. Niblock, Tim (1982). Iraq, the contemporary state. s. 70-71, Croom Helm, Ltd. ISBN 978-0-7099-1810-3.
  185. Niblock 1982, s. 70.
  186. Игрок, которому долго везло… People’s History
  187. Коран написан кровью Саддама Хусейна (рус.). Лента.ру. Проверено 18 августа 2010. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  188. Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке // Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные / Под ред. А. Д. Воскресенского. — М.: Аспект Пресс, 2008. — С. 175. — ISBN 978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73
  189. Malik s.52
  190. Malik s.60
  191. Malik s.56
  192. Alleged Mistress Recalls Life With Saddam. Foxnews.com (10.09.2002)
  193. Malik s.55-56
  194. Malik s.66

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Bullock & H. Morris, Wojna Saddama, Poznań 1991
  • Rebecca Stefoff, Saddam Husajn, wyd. Świat Książki, Warszawa 2003