Partia Socjalistów-Rewolucjonistów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Plakat eserowców (1917)

Partia Socjalistów-Rewolucjonistów (ros. Партия социалистов-революционеров, ПСР), in. eserowcy, eserzy (ros. эсеры, od skrótu nazwy: SR) – rosyjska partia polityczna założona w 1901 przez rewolucjonistów wywodzących się z tzw. narodników; początkowo nielegalna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Program partii przewidywał przekształcenie Rosji w republikę demokratyczną, w której dominowałaby klasa chłopska. Partia domagała się także socjalizacji ziemi (tzn. przekazania decyzji o sposobie jej użytkowania wspólnotom wiejskim) i konfiskaty ziemi obszarniczej[1]. Ważnym składnikiem partii była Organizacja Bojowa, stosująca terror (gł. zamachy na wysokich urzędników carskich) oraz odgrywająca znaczącą rolę w rewolucji 1905 roku[2]. Umiarkowana, legalna gałąź była określana jako trudowicy.

Przywódcy

Po rewolucji lutowej partia wyszła z podziemia i zaczęła odgrywać dużą rolę polityczną. Poparli Rząd Tymczasowy Rosji[3]. Eserowiec Aleksander Kiereński został ministrem sprawiedliwości, następnie wojny, a od 18 lipca 1917 premierem Rządu Tymczasowego; Wiktor Czernow otrzymał tekę ministra rolnictwa, Nikołaj Awksientiew ministra spraw wewętrznych, Borys Sawinkow wiceministra spraw wewnętrznych. Prowadzona przez rząd polityka kontynuacji udziału w I wojnie światowej spowodowała niepopularność partii wśród robotników i żołnierzy, i choć nadal popierały ją masy chłopskie w partii nastąpił rozłam: frakcja lewicowych eserowców (zwanych też w polskiej literaturze „lewymi eserami” (rusycyzm)), kierowana przez Marię Spiridonową i Borysa Kamkowa, przeszła do opozycji[4]. W jedynych wolnych wyborach do rozpędzonej później przez bolszewików Konstytuanty w listopadzie 1917 eserowcy uzyskali 17 943 000 głosów (41%)- prawie dwa razy więcej głosów od bolszewików (10 661 000 głosów - 24%, na drugim miejscu)[5].

Przewrót bolszewicki (rewolucja październikowa) został przeprowadzony z poparciem lewicowych eserów i weszli oni do rządu Lenina, natomiast „prawicowi” organizowali opór wobec bolszewików i poparli w wojnie domowejbiałych[6]. Eserowcami było wielu przywódców powstań chłopskich (m.in. Aleksandr Antonow – przywódca powstania chłopskiego w guberni tambowskiej tzw. antonowszczyzny), a także m.in. Fanny Kaplan, która dokonała nieudanego zamachu na Lenina. Wygrana bolszewików skazała przywódców eserowców na emigrację albo prześladowania w RFSRR a później w ZSRR. Dotyczyło to również lewicowych eserów, którzy nie poparli pokoju brzeskiego i w lipcu 1918 roku wystąpili przeciwko bolszewikom (rewolucja lipcowa). W roku 1922 przywódcy eserowców aresztowani przez CzK i OGPU zostali w procesie pokazowym skazani na śmierć lub długoletnie więzienie. Z uwagi na protesty działaczy socjalistycznych II Międzynarodówki wyroków śmierci nie wykonano. Żaden z sądzonych nie opuścił już jednak sowieckich więzień. Boris Sawinkow zwabiony do ZSRR i aresztowany przez OGPU został zamordowany w roku 1925 po pokazowym procesie (upozorowano samobójstwo). Ci, którzy przeżyli wielki terror lat trzydziestych, zostali zamordowani przez NKWD w egzekucjach na początku wojny niemiecko-sowieckiej jesienią 1941 roku (m.in. Maria Spiridonowa).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Fischer 1964, s. 23–25.
  2. Jarosław Tomasiewicz: Terroryzm na tle przemocy politycznej (Zarys encyklopedyczny), Katowice 2000, s. 68-69
  3. Pipes 1990, s. 465–467.
  4. Volkogonov 1994, s. 176; Service 2000, s. 331–332.
  5. Shub 1966, s. 315; Pipes 1990, s. 540–541; Rice 1990, s. 164; Volkogonov 1994, s. 173; Service 2000, s. 331.
  6. Pipes 1990, s. 533–534, 537; Volkogonov 1994, s. 171; Service 2000, s. 322–323.

Bibliografia, literatura, linki[edytuj | edytuj kod]