OGPU

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

OGPU (Objedinionnoje gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije; Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny; ros. ОГПУ - Объединённое государственное политическое управление при СНК СССР) – policja polityczna, zajmująca się również wywiadem i kontrwywiadem, działająca w ZSRR w latach 1922-1934.

Powołanie GPU/OGPU[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na wrogość społeczeństwa Rosji sowieckiej wobec CzeKa, tzw. Czieriezwyczajki, ustabilizowanie władzy bolszewików i stopniową pacyfikację sytuacji wewnętrznej w kraju, na IX Wszechrosyjskim Zjeździe Rad, 28 grudnia 1921, ogłoszono decyzję o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, a w miejsce CzeKa powołano nową instytucję o tym samym zakresie działań pod nazwą Państwowy Zarząd Polityczny (GPU). Zmiana miała charakter propagandowo-kosmetyczny wobec zachowania przez GPU uprawnień CzeKa i przejęcie w całości aparatu i kadr Czeki. Instytucję powołano formalnie 2 lutego 1922, zaś po powstaniu ZSRR (grudzień 1922) przekształcono 15 listopada 1923 w OGPU, co oznaczało Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU), podlegający Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR.

Zadania OGPU[edytuj | edytuj kod]

Zadania GPU, następnie OGPU, polegały na zwalczaniu szpiegostwa i działalności kontrrewolucyjnej na terenie Rosji bolszewickiej, i za jej granicami. Kontroli Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego podlegały również więzienia i przymusowe obozy pracy.

OGPU wzmocniono jednostkami wojskowymi z prawem poboru i wyboru kandydatów (przed wcieleniem do nowej instytucji rozpracowywanych operacyjnie). OGPU ostrzymało prawo wydawania wyroków (w tym wyroków śmierci, które funkcjonariusze zazwyczaj sami wydawali i wykonywali), otrzymało także kontrolę tajnej korespondencji. Zakres działań i zadania zostały znacznie rozszerzone w stosunku do zadań Czeka. Dekretem z 9 lutego 1922 przedstawiono zadania OGPU:

  1. Ochrona ustroju polityczno-gospodarczego ZSRR.
  2. Walka ze szpiegostwem i bandytyzmem.
  3. Zwalczanie powstań i buntów skierowanych przeciwko władzy radzieckiej.
  4. Zdobywanie informacji o sytuacji politycznej, społecznej i ekonomicznej w innych państwach.
  5. Penetracja działających na emigracji opozycyjnych organizacji i partii politycznych.
  6. Kontrola własnego personelu dyplomatycznego.
  7. Ochrona celna granic.
  8. Zabezpieczenie linii komunikacyjnych: kolejowych, wodnych.

Kierownictwo OGPU[edytuj | edytuj kod]

Kierowniczym organem OGPU było kolegium, na czele którego stał prezes z prawami Komisarza Ludowego (ministra), którego powoływał Centralny Komitet Wykonawczy.

W skład kolegium wchodziło dwóch zastępców oraz 13 naczelników zarządu głównego; centrala OGPU mieściła się w Moskwie przy pl. Łubiańskim (tzw. Łubianka).

Szefem Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego był Feliks Dzierżyński, który obejmował owo stanowisko aż do śmierci w 1926.

Zastępcą Dzierżyńskiego, a następnie szefem OGPU, był Wiaczesław Mienżyński. Jego zastępcami byli: Henryk Jagoda oraz Michaił Trilisser, który sprawował stanowisko naczelnika Oddziału Zagranicznego - INO.

Struktura organizacyjna Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego - OGPU po zmianach z 1930-33[edytuj | edytuj kod]

Aby sprostać zadaniom powierzonym przez kierownictwo partii bolszewików, OGPU posiadało odpowiedni aparat, składający się z części cywilno-politycznej i wojskowej (złożonej z oddziałów specjalnych, których liczbę określała Sowiecka Rada Obrony i Pracy).

Struktura OGPU wyglądała następująco -

  • Oddział Informacyjno-Rejestracyjny (IRO) - zbieranie informacji dotyczących nastrojów wśród obywateli ZSRR, cenzura korespondencji, utworów literackich i teatralnych, rozpracowywanie osób podejrzanych, np. byłych oficerów i urzędników carskich, popów, anarchistów, gromadzenie danych.
  • Oddział Kontrwywiadowczy (KRO) - rozpracowywanie placówek wywiadowczo-informacyjnych innych państw działających w ZSRR, kontrwywiad ofensywny na terenie obcym, kontakt z wywiadem sztabu generalnego Armii Czerwonej - Razwiedupr, nadzór nad instytucjami takimi jak hotele, lokale rozrywkowe, kina itp.
  • Oddział Specjalny (SPEKO) - ochrona tajemnicy państwowej, szyfry, nadzór nad więzieniami i aresztami.
  • Oddział Ochrony Linii Kolejowych i Transportu (DTO) - nadzór i ochrona budynków państwowych związanych z administracją transportową, penetracja pracowników, np. kolejarzy i ludności zamieszkałej w pobliżu obiektów kolejowych.
  • Oddział Ekonomiczny (EKO) - nadzór nad instytucjami przemysłowymi, walka ze szpiegostwem ekonomicznym w instytucjach państwowych, walka z sabotażem w zakładach produkcyjnych, rozpracowywanie mieszkańców posiadających obcą walutę.
  • Oddział Specjalny (OO) (osobyj otdieł) - praca operacyjna (Kontrwywiad wojskowy, pilnowanie dyscypliny wojskowej) w wojsku radzieckim i Ludowym Komisariacie Obr. ZSRR (LK ds. Wojskowych i Marynarki). Następcą tej komórki organizacyjnej w latach 1943-46 był Główny Zarząd Kontrwywiadu, bardziej znany jako SMIERSZ.
  • Oddział Tajny - walka z działalnością antyradziecką (organizacjami antysowieckimi, obywatelami wyrażającymi antysowieckie poglądy i prawosławnym duchowieństwem).
  • Oddział Wschodni (WO) - wywiad w republikach wschodnich ZSRR.
  • Oddział Pograniczny (PO) - nadzór nad wojskami pełniącymi służbę graniczną, walka z przemytem, kontrola ruchu granicznego.
  • Oddział Zagraniczny (INO) - działania w placówkach wywiadowczych odbywające się pod przykrywką poselstw sowieckich i przedstawicielstw gospodarczych, kierowanie nielegałami, infiltracja emigracji rosyjskiej.
  • Oddział Tajno-Operacyjny (SOO) - inwigilacja za pomocą agentury (ludzi i obiektów), dokonywanie aresztowań i wykonywanie egzekucji.
  • Oddział Kurierów - zabezpieczenie i dostarczanie poczty do urzędów.
  • Oddział Administracyjny - nadzór nad więzieniami, (od 1929 zajmował się również zabójstwami przeciwników politycznych za granicą ZSRR - tzw. Ruchome Grupy).

Podział terytorialny OGPU[edytuj | edytuj kod]

Terytorialnie OGPU składało się z 12 okręgów:

Każdy z okręgów podlegał kontroli Moskwy, a kierowany był przez Rady Komisarzy Ludowych poszczególnych republik związkowych.

Liczba personelu OGPU[edytuj | edytuj kod]

Do służby w OGPU wybierano ludzi pewnych, wcześniej sprawdzanych i umiejących pisać i czytać (nie zawsze przestrzegano tej procedury poboru), byli oni lepiej wyposażeni uzbrojeni i przeszkoleni od żołnierzy regularnych jednostek Armii Czerwonej.

W 1925 służbę w Zjednoczonym Państwowym Zarządzie Politycznym pełniło -

  • w wojskach pogranicznych - 65 tys. żołnierzy,
  • w wojskach wewnętrznych - 40 tys.,
  • w wojskach konwojowych - 10 tys.

Funkcjonariusze OGPU pełnili także służbę wartowniczą na Kremlu, osłaniali działaczy partii i rządu oraz ochraniali ważniejsze obiekty w ZSRR.

OGPU i kolektywizacja (1929-34)[edytuj | edytuj kod]

Funkcjonariusze OGPU, na rozkaz Józefa Stalina przystąpili do narzucania kolektywizacji w latach 1929-1934, co doprowadziło do zaplanowanego głodu. Wykazali się wtedy dużą brutalnością wobec chłopów i ich rodzin, masowo mordując całe rodziny i paląc całe wsie.

1934 rok - likwidacja OGPU[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci szefa Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU, Wiaczesława Mienżyńskiego, w maju 1934, OGPU zostało poddane gruntownej przebudowie i 10 lipca 1934 już jako Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego - GUGB, zostało włączone do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, pod przewodnictwem Gienricha Jagody (Henryka Jagody)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Pavel Sudoplatov, Anatoli Sudoplatov, Jerrold L. Schecter, Leona P. Schecter: Special Tasks: The Memoirs of an Unwanted Witness - A Soviet Spymaster, Little Brown, Boston, 1994
  • Piotr Kołakowski: NKWD i GRU na ziemiach Polskich 1939-1945 (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2002
  • Paweł Piotr Wieczorkiewicz: Łańcuch Śmierci: Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939, Oficyna Wydawnicza RYTM Warszawa 2001

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]