Rewolucja lutowa 1917

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Godło Rosji
Historia Rosji
Monografie
Państwo rosyjskie
Pozostałe
Portale
Rosja • Historia

Rewolucja lutowarosyjska rewolucja przeciwko cesarzowi Mikołajowi II Romanowowi i jego monarchii absolutnej. Wybuchła 23 lutego?/8 marca 1917 w Piotrogrodzie, ówczesnej stolicy Imperium Rosyjskiego. Spowodowała utworzenie się dwuwładzy w Rosji, zakończonej przez przewrót bolszewicki (rewolucję październikową). Rewolucja trwale obaliła monarchię w Rosji.

Geneza[edytuj]

Mikołaj II Romanow (ur. 1868, zamordowany 1918) objął panowanie 1 listopada 1894. Carat od początku XX wieku znajdował się w stałym kryzysie wywoływanym przez konflikty z różnymi środowiskami. Najważniejszym z nich było utrzymywanie anachronicznego, scentralizowanego systemu władzy, radykalnie różniącego się od ówczesnych ustrojów krajów Europy Zachodniej. Sprzeciw wobec jakichkolwiek prób demokratyzacji Rosji powodował radykalizację nastrojów wśród inteligencji i burżuazji. Innym równie ważnym czynnikiem była polityka wewnętrzna caratu względem nierosyjskich narodów, mająca na celu rusyfikację Polski, Litwy, Łotwy, Estonii i Ukrainy.

Rewolucja 1905 przyniosła manifest październikowy, będący de facto pierwszą konstytucją. Strajki zostały opanowane w 1906 r., lecz następne lata nie przynosiły znaczącej poprawy nastrojów. Rola utworzonej po rewolucji Dumy Państwowej (izby niższej parlamentu, pochodzącej z wyborów) była przez cesarza ograniczana.

Od początku XX w. w Rosji następowało uprzemysłowienie na niespotykaną dotychczas skalę. Rozwój przemysłu napędzany był zagranicznymi kredytami i sprowadzanymi z Zachodniej Europy maszynami i częściami zamiennymi. Rosja w czasach carskich eksportowała niemal wyłącznie surowce, tj. węgiel, drewno, ropę naftową, futra i zboże, które było szczególnym towarem Rosji. W 1913 zostało wysłane za granicę 13 mln ton zbóż[1].

I wojna światowa[edytuj]

Cesarz wypowiedział wojnę Cesarstwu Niemieckiemu 1 sierpnia 1914 roku. Początkowo został poparty przez większość mieszkańców Imperium pochodzenia rosyjskiego. Rosjanie organizowali manifestacje patriotyczne, w których wyrażali poparcie dla planów wojennych monarchy. Większość partii, pism i stowarzyszeń wezwała do narodowej walki z wrogiem Słowian. Spośród stronnictw parlamentarnych przeciw wojnie opowiedziała się jedynie grupa socjaldemokratyczna, która odrzucała wszelkie możliwości „jednoczenia się” z caratem[2]. Wraz z kampanią wojenną rozpoczęto antygermańską akcję propagandową, która przejawiła się m.in. w zmianie nazwy stolicy z Petersburga na Piotrogród.

Wojnę z Niemcami i Austro-Węgrami prowadzono z różnymi efektami. Początkowo Rosjanom udało się wkroczyć do Prus Wschodnich, jednak wkrótce ich ofensywa się załamała, a straty rosyjskie wyniosły 200 tysięcy żołnierzy – dowódca wojsk Aleksander Samsonow popełnił samobójstwo. Straty Rosjanie nadrobili co prawda na froncie południowo-zachodnim w Galicji i wschodniej Polsce, jednak były to zwycięstwa przejściowe. Wojna przyczyniła się do wzmocnienia pozycji burżuazji, która dotychczas nie miała wpływu na decyzje podejmowane przez rząd. Do pierwszych niepokojów społecznych doszło po klęsce galicyjskiej z 1915 i drastycznym wzroście cen żywności[3].

Zaangażowanie się Rosji w I wojnę światową obnażyło słabość monarchii i aparatu urzędniczego. 23 sierpnia 1915 Mikołaj II zdymisjonował naczelnego dowódcę wojsk rosyjskich Mikołaja Mikołajewicza Romanowa, uznając go winnym niepowodzeń wojennych. 25 sierpnia 1915 cesarz osobiście objął stanowisko naczelnego wodza. Opuścił stolicę i wyjechał do Mohylewa, do Stawki Naczelnego Dowódcy. Wojsko źle przyjęło tę zmianę, ponieważ obawiano się, że rodzinne związki cesarza z niemieckim cesarzem Wilhelmem II Hohenzollernem mogą skłonić go do paktowania z wrogiem, a nawet zdrady[4]. W dodatku cesarz nie był przygotowany do dowodzenia siłami rosyjskimi. Nieudolnie dowodzone i źle wyposażone oddziały zaczęły ponosić klęski, co zmusiło Rosjan do wycofania się z terytoriów Polski i Litwy we wrześniu 1915. Było to brzemienne w skutkach, gdyż do opozycji (mienszewików, bolszewików i kadetów) dołączyli konserwatyści i nacjonaliści, którzy przedtem popierali częściowo politykę caratu. Z upływem czasu wojny coraz bardziej ujawniały się niewydolność przemysłu, niewydolność transportu i niemożliwość zaopatrzenia armii, która teraz już tylko systematycznie cofała się przed Niemcami[5]. Blokada cieśnin czarnomorskich i bałtyckich przez państwa centralne pozbawiła przemysł Rosji dostaw maszyn i części zamiennych

Mikołaj II nie cieszył się zbyt dużym autorytetem wśród poddanych. Jednocześnie podejrzewano cesarzową Aleksandrę Fiodorownę o sprzyjanie Niemcom; jej ojciec był księciem Hesji. Aleksandra Fiodorowna coraz bardziej ulegała wpływom rzekomego mnicha Rasputina, który wykorzystywał jej wpływy, aby niszczyć swoich wrogów[6]. Mikołaj II charakteryzował się słabym charakterem i nieumiejętnością podejmowania wiążących decyzji. Wierzył, że jest narzędziem w ręku Boga, tylko przed nim odpowiada i jest przez niego wyznaczony, by chronić prawosławie i autokrację. Rodzina monarsza mieszkała w oddalonym nieco od Petersburga pałacu w Carskim Siole, w zupełnym rozbracie z rosyjską rzeczywistością. Cesarz i cesarzowa uważali, że Petersburg – z jego krytykanckimi intelektualistami, dekadencką arystokracją, kłótliwymi politykami i ciągle niezadowolonymi robotnikami – nie odzwierciedlał prawdziwej Rosji, której lud miał być zjednoczony duchowo ze swoim monarchą[7]. Po odsunięciu wielkiego księcia Mikołaja zwiększył się wpływ Rasputina na cesarzową. Uznała ona, że skoro cesarz opuścił stolicę – by kierować wojskiem, to ona będzie rządzić krajem. Razem z Rasputinem mieli uratować Świętą Ruś i autokrację dla ich syna[8].

Aleksandra Fiodorowna i Rasputin, jeśli któryś minister sprzeciwiał się ich zdaniu, zwalniali go lub namawiali do tego cesarza. Najbardziej kompetentni i lojalni członkowie rządu popadali w niełaskę tylko dlatego, że Rasputin ich nie lubił. W końcu rząd tworzyli niemal sami nieudacznicy i protegowani Rasputina. Dodatkowo Aleksandra Fiodorowna i Rasputin ingerowali w różne inne dziedziny życia imperium. Potęgujące się niedożywienie i niezadowolenie społeczne wzmagały pretensje Rosjan do Aleksandry Fiodorowny. Cesarz pozostawał głuchy na sugestie usunięcia Aleksandry Fiodorowny ze sceny politycznej i potrzeby wybrania nowego rządu[9].

Od początku I wojny światowej rząd Niemiec utrzymywał kontakty z rosyjskimi bolszewikami mieszkającymi na emigracji, głównie w Szwajcarii[6]. Radykalni rewolucjoniści byli osłabieni na skutek emigracji z kraju wielu działaczy lub ich zesłaniu, np. od 1907 Lew Trocki przebywał na emigracji, gdzie ukrywał się po ucieczce w 1907 z zesłania na Syberię.

Od 1916 w rosyjskiej armii nasilały się strajki i bunty, w których uczestniczyli głównie świeżo powołani żołnierze. Pod koniec 1916 Mikołaj II popadł w depresję[10].

W obliczu kryzysu na czele rządu stanął Borys Panin (zmienił nazwisko po wybuchu wojny, wcześniej jego nazwisko było bowiem niemieckojęzyczne), reprezentant kół radykalnie prawicowych. Panin nie cieszył się poparciem i uważany był za germanofila[3]. W czasie kadencji Panina na sile przybrała fala strajkowa, na którą Panin odpowiedział represjami wobec uczestników opozycji. Cesarz rozpoczął represje partii politycznych. Strajk piotrogrodzki został brutalnie stłumiony. Wraz ze strajkami w największych ośrodkach miejskich pogarszała się sytuacja na wsi, gdzie doszło do zrywów chłopskich.

Pod koniec roku w parlamencie przemówienie wygłosił kadet Milukow, który skrytykował carat, a jego przemowa według niektórych badaczy była hasłem do przyszłej rewolucji[11].

Spisek przeciw Mikołajowi II[edytuj]

Po wybuchu I wojny światowej siły opozycji przygotowywały przewrót pałacowy (zamach stanu) przeciw Mikołajowi II. Spiskowcy zakładali, że po zmuszeniu władcy do podpisania abdykacji, na tronie zasiądzie jego małoletni syn Aleksy Romanow (ur. 1904, zm. 1918), w imieniu którego rządy będzie sprawować regent – młodszy brat Mikołaja II – wielki książę Michał II Romanow (ur. 1878, zm. 1918). Organizatorzy zamachu uzgodnili, że musi on mieć miejsce nie później niż w kwietniu 1917. Na kwiecień bowiem była zaplanowana – skoordynowana z sojusznikami – ofensywa Ententy, która nieuchronnie prowadziłaby do wzrostu patriotyzmu. Stłumieniu uległoby niezadowolenie ludności, a dodatkowo organizowanie uroczystości państwowych spowodowałoby niemożność rewolucji. Plan spiskowców był prosty: w czasie następnej podróży cesarza pociągiem z Piotrogrodu do Mohylewa (ok. 700 km), do Stawki Naczelnego Dowódcy, wojsko miało zatrzymać pociąg i aresztować monarchę. Rząd carski, wbrew powszechnemu przekonaniu, przewidywał możliwe „emocje” ludności. W styczniu i lutym 1917 rząd opracował plan rozwiązania ewentualnych zamieszek, ale plan nie przewidywał masowego powstania w Piotrogrodzie. Garnizon piotrogrodzki liczył, według różnych szacunków, od 160 tys. do 200 tys. żołnierzy, jednak większość z nich przedstawiała niewielką sprawność wojskową[10].

Przebieg[edytuj]

Demonstracja robotników z Zakładów Putiłowskich w Piotrogrodzie, marzec 1917
Demonstracja na Newskim Prospekcie w Piotrogrodzie
Walki na ulicach Piotrogrodu, marzec 1917
Płoną symbole caratu, marzec 1917

W styczniu i lutym 1917 miały miejsce w Rosji strajki. Podsycali je polityczni agitatorzy. 22 lutego?/7 marca cesarz opuścił Carskie Sioło i wyjechał do Mohylewa, do Stawki Naczelnego Dowódcy. Pod koniec lutego 1917/na początku marca w Piotrogrodzie wystąpiły trudności z dostawami chleba z powodu mrozu i zasp śnieżnych. Sparaliżowany został transport kolejowy, co dodatkowo drastycznie pogorszyło zaopatrzenie Piotrogrodu w opał. Z powodu braku energii fabryki zawieszały produkcję i tysiące robotników, początkowo niegroźnych, pojawiały się na ulicach[10]. Dodatkowo pogłoski o zbliżającym się wprowadzeniu kartek na chleb doprowadziły do wykupowania ze sklepów chleba, którego nigdy wcześniej w stolicy imperium nie brakowało. Przed sklepami ustawiały się kolejki. Agitatorzy polityczni przekazywali masom pracowniczym slogany polityczne. Rozpoczęły się rozprawy o zbliżającym się głodzie i możliwym braku chleba w stolicy. Te prowokacyjne pogłoski miały spowodować poważne zaburzenia i zamieszki, co faktycznie się udało. Wystąpienia zmieniły charakter z kryzysu żywnościowego na polityczne.

Za początek rewolucji lutowej uznaje się dzień 23 lutego?/8 marca, gdy doszło do strajku Zakładów Putiłowskich – największej pod względem produkcji firmy metalurgiczno-maszynowej w Rosji. Protestujący wystąpili z żądaniem podwyżki wynagrodzeń o 50%. W stolicy doszło do manifestacji z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet, która szybko zmieniła się w antycarski wiec. W Piotrogrodzie wybuchły rozruchy, które miały trwać nieprzerwanie do upadku monarchii. W demonstracjach uczestniczyli mienszewicy, eserowcy i bolszewicy. Od 78 do 128 tys. robotników ogłosiło strajk przeciwko brakom żywności. Następnego dnia w manifestacjach wzięło udział 160-200 tysięcy robotników, część strajkowała. 25 lutego?/10 marca 1917 na ulicach manifestowało już około 300 tysięcy osób, z czego najbardziej zorganizowaną grupę stanowili metalowcy. Oprócz fabryk zastrajkowali tramwajarze czy drobni przedsiębiorcy. Po południu do akcji przeciwko strajkującym stanęli żołnierze i funkcjonariusze policji, później tłum atakował funkcjonariuszy, a policja przestała interweniować. W nocy z 25 na 26 lutego?/11 marca 1917 władze utraciły kontrolę nad dzielnicami robotniczymi Piotrogrodu, szczególnie dzielnicą Wyborską, gdzie tłum rozbijał i podpalał komisariaty policji[12]. W niedzielę 26 lutego?/11 marca 1917 rano Piotrogród został obsadzony przez oddziały wojska w rynsztunku bojowym, popołudniu w kilku dzielnicach wojsko otworzyło ogień do tłumu, najkrwawsze starcie miało miejsce na Placu Znamieńskim, gdzie od ognia żołnierzy Wołyńskiego Pułku Gwardii zginęło 40 osób, a drugie tyle zostało rannych.

Decydującym dniem protestów był 27 lutego?/12 marca 1917, gdy do protestujących przyłączyli się wojskowi, niechcący strzelać do manifestantów protestujących w sposób pokojowy, zaś władze carskie utraciły kontrole nad stolicą państwa. W nocy z 26/27 lutego żołnierze Pułku Pawłowskiego wiecowali w koszarach na znak protestu przeciw masakrze na Placu Znamieńskim, wreszcie przegłosowali odmowę posłuszeństwa rozkazom strzelania do ludności cywilnej i wysłali gońców do skoszarowanych opodal pułków gwardyjskich: Prieobrażenskiego i Litewskiego, które również przyjęły to stanowisko. Rano 27 lutego?/12 marca 1917 trzy pułki wyszły uzbrojone na miasto. Żołnierze zaatakowali i zdemolowali koszary żandarmerii i usuwając posterunki prorządowe przeszli od dzielnicy Wyborskiej, łącząc się ze zrewoltowanymi robotnikami. Zarekwirowanymi samochodami jeździli po ulicach, wymachując bronią i wznosząc okrzyki. Żołnierze wypuścili więźniów z Twierdzy Pietropawłowskiej. Na Pałacu Zimowym wywieszono czerwoną flagę, zdemolowano Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, policjantów w mundurach bito i zabijano. Wieczorem tłum wziął szturmem centralę Ochrany, wyrzucając i podpalając akta, w czym odnotowano szczególną gorliwość konfidentów. Rozbito arsenał, wyciągając tysiące karabinów. Przed nadejściem nocy z liczącego 160 000 żołnierzy garnizonu połowa była w pełni zbuntowana, reszta zajęła postawę neutralną. Dowódca piotrogrodzkiego okręgu wojskowego gen. Siergiej Chabałow mógł liczyć w mieście jedynie na 1000-2000 oddanych żołnierzy, a w rękach władz carskich znajdowało się tylko kilka gmachów publicznych w różnych miejscach Piotrogrodu[13].

27 lutego?/12 marca 1917 popołudniu, na posiedzeniu Konwentu Seniorów Dumy został powołany Komitet Tymczasowy Dumy – organ wykonawczy Dumy, na czele z przewodniczącym Dumy Michaiłem Rodzianką. Komitet, złożony z przedstawicieli wszystkich partii politycznych (od socjaldemokratów do umiarkowanych nacjonalistów), 28 lutego?/13 marca 1917 przejął de facto wykonywanie obowiązków rządu Rosji i wyznaczył swych komisarzy do istniejących ministerstw. 28 lutego?/13 marca 1917 z inicjatywy mienszewików powstała Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, do której tegoż dnia fabryki i jednostki wojskowe wybierały delegatów, w przytłaczającej większości umiarkowanych socjalistów (bolszewicy, międzydzielnicowcy i eserowcy maksymaliści uzyskali łącznie niespełna 10% głosów)[14].

Barykada w Piotrogrodzie, 12 marca 1917

Mikołaj II wciąż nie zdawał sobie sprawy z powagi sytuacji[10].

Maszynopis abdykacji, w prawym dolnym rogu podpis

Rozpoczęło się formowanie „karnej ekspedycji”, z wojsk spoza stolicy, wiernych cesarzowi. Ich możliwą wielkość szacuje się na ok. 50 tys. żołnierzy. Generał Nikołaj Iwanow został wyznaczony na naczelnego dowódcę Piotrogrodzkiego Okręgu Wojskowego, z pełnomocnictwami cesarza Mikołaja II do kierowania wszystkimi ministrami i zadaniem zaprowadzenia porządku i zdławienia rewolucji.

Od rana 28 lutego?/13 marca cesarz usiłował powrócić pociągiem do Carskiego Sioła, jednak przejazd pociągu utrudniali i uniemożliwiali rewolucjoniści oraz ich zwolennicy. Zdecydował więc, że pojedzie do Pskowa, gdzie mieściło się dowództwo frontu północnego[10]. 1 marca?/14 marca o godz. 19.05 pociąg przyjechał do Pskowa, który okazał się ostatnią stacją podróży. Cały czas zmniejszała się liczba wojsk wiernych cesarzowi. Żołnierze kolejno buntowali się i przechodzili na stronę rewolucji. Wieczorem 1 marca?/14 marca gen. Iwanow przybył do Carskiego Sioła. W nocy z 14 na 15 marca otrzymał polecenie od cesarza niepodejmowania żadnych działań wojskowych, do czasu jego przyjazdu. W tym czasie zatrzymano także wszystkie jednostki, które były rzucone na Piotrogród. 2 marca?/15 marca Mikołaj II uznał, że utrzymanie władzy jest niemożliwe[4] i abdykował na rzecz młodszego brata, wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza, na żądanie umiarkowanych polityków i monarchistów. Wskutek ciężkiej sytuacji w kraju, wielki książę nie przyjął korony i zrzekł się jej następnego dnia, przekazując całą władzę Tymczasowemu Komitetowi Dumy. Gen. Nikołaj Iwanow został aresztowany.

Na prowincji zmiana ustroju przeszła bez żadnych oporów lub prób buntu. W ciągu kilku dni runęła trzystuletnia monarchia, bo nikt nie chciał jej już bronić. Rewolucja była stosunkowo bezkrwawa - liczbę pobitych i rannych szacowano na 1300-1400 osób, w tym 149 ofiar śmiertelnych. Większość wypadków śmierci odnotowano w bazach marynarki wojennej w Kronsztadzie i Helsingforsie, gdzie marynarze - anarchiści linczowali oficerów, często na podstawie podejrzenia o "szpiegostwo" z powodu ich niemiecko brzmiących nazwisk [15].

Ośrodki władzy[edytuj]

Rosyjski plakat propagandowy z 1917: Wuj Sam wita sojusznika, symbolicznego rosyjskiego demokratę
Aleksander Kiereński jako premier Rządu Tymczasowego w swoim gabinecie w Pałacu Zimowym, 1917

Na czele rewolucji próbowały stanąć dwa ośrodki władzy, powstałe 27 lutego?/12 marca: powołany przez Dumę – popierany przez centrystów i umiarkowanych – Komitet Tymczasowy Dumy i Piotrogrodzka Rada (Sowiet), zdominowany przez eserów i socjaldemokratów. 15 marca Komitet Tymczasowy Dumy w porozumieniu z Komitetem Wykonawczym Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich powołał Rząd Tymczasowy na czele z kadetem, księciem Gieorgijem Lwowem przy poparciu eserów (Aleksander Kiereński) i umiarkowanych monarchistów (oktiabristów) (Aleksandr Guczkow). Jednocześnie zaczęły powstawać rady i komitety robotnicze w miastach oraz żołnierskie na froncie.

W kraju powstał system dwuwładzy – z jednej strony oficjalną władzę sprawował Rząd Tymczasowy, który faktycznie był kontrolowany przez Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich i jej Komitet Wykonawczy. Rada na własną rękę administrowała i stanowiła prawa, częstokroć nie informując o tym nawet rządu[16].

Od marca do października i później[edytuj]

6 marca?/19 marca Rząd Tymczasowy ogłosił swój program: amnestię, demokratyczne wybory do Zgromadzenia Ustawodawczego (które miało określić przyszły ustrój Rosji), wolność prasy i swobodne działanie stowarzyszeń i partii politycznych. Zapowiedziano kontynuowanie wojny „do zwycięskiego końca”.

Rząd Tymczasowy zgodził się na opuszczenie przez monarszą rodzinę kraju, jednak wojownicza Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich żądała uwięzienia cesarza[17]. 8 marca?/21 marca została aresztowana monarsza rodzina i osadzona w areszcie domowym w pałacu w Carskim Siole. Przyczynami uwięzienia były ogromna nienawiść społeczeństwa rosyjskiego wobec nich oraz ich ogromny majątek. Roczne dochody z rosyjskich posiadłości ziemskich władcy szacowano ówcześnie na ok. 42 mln dolarów (równowartość ok. 1 mld dolarów obecnie). Jego udziały w amerykańskich kolejach oszacowano na równowartość ok. 9 mld dolarów obecnie. Majątek stanowiły również ogromne zbiory sztuki. Nowy rząd demokratyczny nie zgadzał się na wyjazd z Rosji; cesarz zamierzał wyemigrować z rodziną do Anglii. Rząd Tymczasowy przeprowadził szczegółową inwentaryzację całego majątku cesarza, w tym również za granicą[4]. Jego krewny, brytyjski król Jerzy V niechętnie (nie chciał brać na siebie utrzymania jego rodziny i ich dworu), ale zgodził się na jego przyjęcie. Już po kilku dniach jednak zmienił zdanie. Zdał sobie sprawę, że on będzie odpowiedzialny za sprowadzenie niewygodnego gościa. W Wielkiej Brytanii mało kto uważał go za niewinną ofiarę rewolucji. W brytyjskich kręgach lewicowych Mikołaj II był uważany za okrutnego tyrana o rękach splamionych krwią, który zasłużył sobie na los, jaki go spotkał. Po podaniu do publicznej wiadomości informacji o udzieleniu mu azylu, brytyjski król został zasypany listami protestacyjnymi. Brytyjska opinia publiczna odbierała cesarzową jako Niemkę. Dodatkowo Jerzy V musiał zmagać się w swoim kraju, będącym monarchią konstytucyjną, z narastającymi tendencjami republikańskimi i nie wypadało mu wyciągać pomocnej ręki do autokratycznego władcy[17]. Na początku niewoli Mikołaj II był traktowany dość dobrze, ponieważ Rząd Tymczasowy uważał, że zemsta byłaby niegodna nowej władzy. W sierpniu 1917 okazało się, że nie uda się wywieźć rodziny monarszej za granicę i Aleksander Kiereński uznał, że trzeba całą rodzinę wywieźć ze stolicy, by nie drażnić obecnością radykałów. Na miejsce ich pobytu wybrał miasto Tobolsk w zachodniej Syberii, ponieważ można by ich stamtąd łatwo przewieźć koleją transsyberyjską do Japonii[18].

Niemcy z ogromną uwagą obserwowali wydarzenia w Rosji. Początkowo mieli nadzieję na podpisanie z Rządem Tymczasowym rozejmu, jednak rząd ten chciał dalszego udziału w wojnie. Niemcy postanowili wspomóc przeciwników Rządu Tymczasowego i umożliwić Włodzimierzowi Leninowi powrót do Rosji, aby na miejscu włączył się w działania rewolucyjne i rozchwiał przeciwnika, tj. Rosję[19]. Pogarszająca się sytuacja gospodarcza oraz dalsze klęski na froncie nie sprzyjały jednak stabilizacji. 7 kwietnia (25 marca) rząd był zmuszony do wprowadzenia monopolu na handel zbożem i kartek na chleb. Powrót Lenina ze współpracownikami 3 kwietnia?/16 kwietnia z emigracji w Szwajcarii do Piotrogrodu (zorganizowany i zrealizowany przez Niemców) nasilił pacyfistyczną agitację bolszewików. 17 kwietnia (4 kwietnia) Lenin ogłosił w Petersburgu swoje tezy kwietniowe (referat o konieczności rewolucji socjalistycznej, wygłoszony na zebraniu działaczy bolszewickich). 30 kwietnia?/13 maja bolszewicy stworzyli paramilitarne oddziały Gwardii Czerwonej. W tym samym czasie na wsi doszło do żywiołowych wystąpień chłopów, zajmujących majątki obszarnicze. 5 maja?/18 maja do Rządu Tymczasowego weszli mienszewicy (Irakli Cereteli, Matwiej Skobelew). W czerwcu powstała bliska bolszewikom partia lewicowych eserów.

Zdjęcie wykonane po otwarciu ognia przez wojsko do manifestacji na Newskim Prospekcie w Piotrogrodzie, 4 lipca 1917 (Dni Lipcowe)
Studenci – milicjanci, 1917

Od 3 lipca?/16 lipca do 7 lipca?/20 lipca w Piotrogrodzie miały miejsce burzliwe demonstracje robotników, żołnierzy i marynarzy przeciw Rządowi Tymczasowemu (tzw. Dni Lipcowe). Rząd zdelegalizował partię bolszewików jako agentów niemieckich, a Lenin ukrył się w autonomicznym Wielkim Księstwie Finlandii (wciąż połączonej unią personalną z Imperium Rosyjskim). 8 lipca?/21 lipca, po dymisji Gieorgija Lwowa, nowy gabinet uformował eser Aleksander Kiereński. Szybko narastał kryzys gospodarczy, inflacja i przestępczość, a dezercje na froncie spowodowały 12 lipca?/25 lipca przywrócenie kary śmierci w strefie przyfrontowej. 13 lipca?/26 lipca półlegalny zjazd bolszewików postanowił rozpocząć przygotowania do przejęcia władzy drogą powstania zbrojnego i ustanowienia własnej dyktatury.

Rozłam w Rządzie Tymczasowym[edytuj]

 Osobny artykuł: sprawa Korniłowa.

Do rozłamu w rządzie doszło na skutek sporu wobec propozycji przyznania niepodległości poszczególnym narodom Imperium. Przeciwko niepodległości wypowiadała się prawica, za niepodległością natomiast lewica. W celu poparcia dla lewicy rządu bolszewicy zorganizowali jednodniowy strajk generalny[20]. Po stronie prawicy opowiedział się Ławr Korniłow który w lecie 1917 zażądał od Kiereńskiego przywrócenia kary śmierci oraz zlikwidowania komitetów żołnierskich[21]. W sierpniu Korniłow przesunął wojska do Wielkich Łuków, aby jak sam twierdził w przypadku wybuchu zamieszek w stolicy mógł zbudować w kraju „nową, silną władzę”[22]. Ofensywa wojsk niemieckich na początku września doprowadziła do zajęcia Rygi. 25 sierpnia?/7 września głównodowodzący wojsk rosyjskich, generał Ławr Korniłow, który popierał prawicę, pod pretekstem możliwości bolszewickiej rewolty zażądał dymisji ministrów i wysłał do Piotrogrodu oddziały zbrojne.

Konflikt między Korniłowem a Kiereńskim nasiliła ingerencja Władimira Lwowa z dawnego Świątobliwego Synodu Rządzącego. Fałszywie podając się za wysłannika premiera, oznajmił on Korniłowowi, iż zgadza się na objęcie władzy w Rosji przez wojskowego, ale zaraz po tym Lwow powiadomił premiera, że Korniłow szykuje pucz militarny[23]. Premier Kiereński uznał to za próbę przejęcia władzy i wezwał robotników oraz marynarzy do obrony rządu; 30 sierpnia?/12 września sam przejął obowiązki głównodowodzącego. Oddziały Korniłowa nie dotarły do stolicy na skutek strajku i braków w zaopatrzeniu. Dowodzący korpusem Aleksandr Krymow popełnił samobójstwo[24]. Po klęsce Korniłow został aresztowany[25].

1 września?/14 września rząd proklamował ustrój republikański.

Rewolucja październikowa - przewrót bolszewicki[edytuj]

 Osobny artykuł: Rewolucja październikowa.

9 września?/22 września w wyniku nowych wyborów do Piotrogrodzkiej Rady większość uzyskali bolszewicy na czele z Lwem Trockim. 7 października?/20 października do Piotrogrodu powrócił Lenin. 10 października?/23 października Komitet Centralny bolszewików przyjął rezolucję o powstaniu zbrojnym i stworzył pierwsze Biuro Polityczne. 12 października?/25 października Piotrogrodzka Rada utworzyła Komitet Wojskowo-Rewolucyjny, oficjalnie dla obrony stolicy przed Niemcami – w rzeczywistości jako sztab przygotowujący przewrót – rewolucję październikową, która wybuchła w nocy, z 24 października?/6 listopada na 25 października?/7 listopada. 25 października?/7 listopada Kiereński opuścił Piotrogród.

21 listopada rząd Rosji Sowieckiej wystosował do ambasadorów i posłów państw biorących udział w wojnie notę, wzywającą do wszczęcia rokowań pokojowych, ale jedynie Niemcy na notę odpowiedziały pozytywnie. 3 grudnia rozpoczęły się pertraktacje, zakończone podpisaniem 5 grudnia umowy Rosji Sowieckiej z Niemcami. 15 grudnia zawarto rozejm, a od 22 grudnia rozpoczęto rokowania pokojowe. 3 marca 1918 został podpisany w Brześciu traktat brzeski, który stanowił wycofanie się Rosji z I wojny światowej.

25 kwietnia 1918 cesarz, cesarzowa i jedna córka wyruszyli do Moskwy, jednak nigdy tam nie dojechali. Niedaleko Omska pociąg został zatrzymany i skierowany do Jekaterynburga, gdzie zostali przekazani uralskiej Radzie złożonej z bolszewików. Nie wiadomo, czy zatrzymanie w Jekaterynburgu było zaplanowane przez bolszewicki rząd, czy było samowolnym działaniem miejscowych bolszewików. W ciągu miesiąca do trójki dojechała reszta rodziny i wszyscy zamieszkali w dwupiętrowym domu w centrum miasta. Mogli wychodzić tylko na szczelnie ogrodzone podwórko. Mieli nadzieję, że uwolnią ich siły Białych. Gwałtowna ofensywa Białych przekonała bolszewików, by pozbyć się ich jak najszybciej. Gdyby zostali odbici przez Białych, mogliby stanąć na czele ruchu kontrrewolucyjnego[26]. 17 lipca 1918 cesarz wraz z rodziną zostali zamordowani przez bolszewików.

Przypisy

  1. Bogusław Wołoszański, Honor żołnierza 1939, wyd. 2010, s. 65.
  2. Paweł Chmielewski, Marian Wilk, Zarys dziejów ZSRR, s. 8-10.
  3. a b Paweł Chmielewski, Marian Wilk, Zarys dziejów ZSRR, s. 12-15.
  4. a b c TVP, Bogusław Wołoszański, Sensacje XX wieku, odc. Złoto Romanowów.
  5. Dulcie M. Ashdown Zabójcy królów, wyd. 2002, s. 253-255
  6. a b J.H.J. Andriessen, I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 460.
  7. Theo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 55-59.
  8. Theo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 127-128.
  9. Theo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 152-153.
  10. a b c d e Andrzej Garlicki, Obalenie caratu.
  11. Paweł Chmielewski, Marian Wilk, Zarys dziejów ZSRR, s. 15-19.
  12. Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1, s.221-224.
  13. Richard Pipes, Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1, s.224-227.
  14. Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1, s.230-233.
  15. Martynow, "Carskaja armija" s. 148. podaje łączną liczbę 1315 ofiar. Chyba dokładniejszy szacunek Awdiejewa sięga 1443 ofiar, w tym 168 lub 169 zabitych i zmarłych od ran: 11 policjantów, 70 wojskowych, 22 robotników, 5 studentów i 60 innych, w tym pięcioro dzieci Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1, s.241.
  16. Richard Pipes, Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1, s.236.
  17. a b Theo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 164-165.
  18. Theo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 166.
  19. J.H.J. Andriessen, I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 465.
  20. Paweł Chmielewski, Marian Wilk, Zarys dziejów ZSRR, s. 38-39.
  21. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 351-352. ISBN 978-83-233-2615-1.
  22. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 354-355. ISBN 978-83-233-2615-1.
  23. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 360-361. ISBN 978-83-233-2615-1.
  24. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 400. ISBN 978-83-233-2615-1.
  25. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 368. ISBN 978-83-233-2615-1.
  26. Theo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 183-184.

Zobacz też[edytuj]