Traktat brzeski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tego traktatu nie należy mylić z wcześniejszym traktatem brzeskim z 9 lutego pomiędzy Państwami Centralnymi a Ukraińską Republiką Ludową.
Podpisanie zawieszenia broni 15.XII.1917. Po stronie państw centralnych podpisuje książę Leopold Bawarski, dalej gen. Max Hoffmann, po stronie sowieckiej od prawej Lew Kamieniew, Adolf Joffe (przewodniczący delegacji), Anastazja Bicenko, Michaił N. Pokrowski; stoi Lew Karachan (sekretarz delegacji)
Dokument traktatu brzeskiego z 1918
Gen. Max Hoffmann, Ottokar Czernin, Talaat Pasza i Richard von Kühlmann(ang.) podczas rokowań pokojowych w Brześciu
Przyjazd Lwa Trockiego na czele sowieckiej delegacji pokojowej - dworzec kolejowy w Brześciu
Delegacja Rosji Sowieckiej na rokowania pokojowe. Siedzą (od lewej) Lew Kamieniew, Adolf Joffe, Anastazja Bicenko. Stoją Lipski, Peteris Stuczka, Lew Trocki, Lew Karachan.
Linia frontu w grudniu 1917 i obszar okupowany przez państwa centralne po traktacie brzeskim

Traktat brzeskitraktat pokojowy podpisany w Brześciu 3 marca 1918, między Cesarstwem Niemieckim i Austro-Węgrami oraz ich sojusznikami: Królestwem Bułgarii i Imperium Osmańskim (Trójprzymierze) a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Radziecką (RFSRR).

Historia[edytuj]

Jednym ze sztandarowych postulatów bolszewików, przed rewolucją październikową, było podpisanie pokoju i wycofanie się Rosji z I wojny światowej. Już po objęciu władzy, Włodzimierz Lenin będący liderem bolszewików uznał, że kluczem do realizacji jego polityki musi być wycofanie się kraju z wojny światowej poprzez ustanowienie rozejmu z państwami centralnymi[1]. Lenin uważał, że trwająca wojna będzie generować wzrost niezadowolenia wśród znużonych wojną rosyjskich żołnierzy a wojny nie da się już wygrać. Bojąc się dalszego pogłębienia obszaru zajętego przez Niemców (a więc wzmocnienia niemieckiego imperializmu[2]), był skłonny do zaakceptowania pokoju z państwami centralnymi za wszelką cenę[3]. Inni bolszewicy – w szczególności Nikołaj Bucharin i lewicowi komuniści – uważali inaczej. Ich zdaniem pokój z państwami centralnymi jest zdradą ruchu rewolucyjnego a Rosja powinna prowadzić rewolucyjną wojnę obronną która poskutkuje wybuchem w Niemczech powstania proletariatu[4].

Lenin w ostrożny sposób nie zgodził się na jawne rozmowy pokojowe. Zamiast tego w dekrecie o pokoju zaproponował trzymiesięczny okres zawieszenia broni które zostało następnie zatwierdzone przez II Zjazd Rad i przedstawione rządom Niemiec i Austro-Węgier[5]. Niemcy odpowiedziały na ofertę pozytywnie, widząc to jako szansę na skupienie swojej uwagi na front zachodni[6]. W listopadzie ruszyły rozmowy pokojowe, które toczyły się w siedzibie niemieckiego dowództwa na froncie wschodnim w Brześciu Litewskim. Delegacja rosyjska składała się z Lwa Trockiego i Adolfa Joffego[7]. Obie strony zgodziły się na jedenaście dni zawieszenia broni, po jego upływie przedłużyły go aż do stycznia[8].

Negocjacje nie odbyły się bez sporów między Rosjanami a państwami centralnymi. Niemcy żądali, aby Rosja uznała jej wojenne zdobycze obejmujące Polskę, Litwę i Kurlandię. Rosjanie z kolei upierali się, że aneksja tych terenów przez Niemców jest naruszeniem prawa narodów do samostanowienia i że pokój musi być osiągnięty bez aneksji terytorialnych[9]. Wśród bolszewików wciąż panował rewolucyjny entuzjazm, stąd też celowo przedłużali rozmowy w sprawie pokoju tak aby dać szansę na rozlanie się rewolucji proletariackiej na cały kontynent[10]. W dniu 7 stycznia 1918 roku, Trocki powrócił z Brześcia Litewskiego do Petersburga, informując że rządy centralne przedstawiły Rosji ultimatum – albo Rosjanie zaakceptują żądania terytorialne Niemiec albo wojna zostanie wznowiona[11]. 8 stycznia Lenin wygłosił przemowę do Trzeciego Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad. Wezwał w niej delegatów do przyjęcia propozycji Niemiec. Twierdził, że straty terytorialne są dopuszczalne, jeżeli zapewnią przetrwanie rządu rewolucyjnego. Większość bolszewików odrzuciła to stanowisko w nadziei na kontynuowanie przedłużenia rozejmu[12].

10 lutego Niemcy i państwa centralne wydały drugie ultimatum, Komitet Centralny bolszewików odrzucił je jednak pomimo żądań Lenina[13]. 18 lutego armia niemiecka wznowiła antyrosyjską ofensywę, zbliżając się coraz bardziej do stolicy (Petersburg)[14]. Po niemieckiej ofensywie, Lenin ponownie wezwał KC swojej partii do zaakceptowania żądań państw centralnych. Tym razem wygrał głosowanie KC siedmioma do pięciu głosów. Lewicowi komuniści i Bucharin podtrzymali stanowisko antypokojowe[15]. 23 lutego państwa centralne wydały nowe ultimatum. Mocarstwa zażądały od Rosji uznanie kontroli niemieckiej nad nie tylko Polską i państwami bałtyckimi ale także Ukrainą. W przypadku odmowy zagrozili inwazją na samą Rosję[16]. 3 marca delegacja bolszewicka podpisała traktat pokojowy zwany jako traktat brzeski[17]. Adolf Joffe odmówił podpisania traktatu, uchylił się od tego również Trocki i Zinowjew. Ostatecznie traktat podpisał po dłuższych perswazjach Grigorij Sokolnikow, w skład delegacji sowieckiej wchodzili również Gieorgij Cziczerin i Lew Karachan[18].

Obradujący w dniach 6-8 marca 1918 VII zjazd SDPRR(b)/RKP(b) w tajnej rezolucji upoważnił Komitet Centralny do zerwania w każdej chwili wszystkich traktatów zawartych z państwami imperialistycznymi i burżuazyjnymi, jak również do wypowiedzenia im wojny. Tajna rezolucja, choć związana bezpośrednio z traktatem brzeskim, nigdy nie została formalnie unieważniona i upoważniała KC partii komunistycznej do zrywania wedle uznania wszelkich porozumień międzynarodowych zawartych przez rząd sowiecki i wypowiadania wojny wszystkim krajom[19].

Zainteresowane podmioty, niebędące stronami traktatu[edytuj]

Udziałem w rokowaniach pokojowych zainteresowane były niektóre państwa sukcesyjne Rosji oraz podmioty mogące uzyskać taki status.

W negocjacjach pokojowych brała udział delegacja proklamowanej 25 stycznia 1918 Ukraińskiej Republiki Ludowej, z którą podpisano osobny traktat pokojowy.

Na rokowania pokojowe do Brześcia przybyli trzej przedstawiciele Rady Zjazdu Wszechbiałoruskiego: Szymon Rak-Michajłowski, Iwan Sierada i Alaksandr Cwikiewicz. Planowali oni wziąć udział w rokowaniach jako strona reprezentująca Białoruś. Rada Zjazdu postawiła przed nimi zadanie obrony niepodzielności terytorium Białorusi jako podmiotu demokratycznej rosyjskiej federacji. Przedstawiciele Rady Zjazdu nie uzyskali jednak zgody na wzięcie udziału jako strona rokowań w wyniku sprzeciwu Lwa Trockiego. Pełnili więc jedynie rolę obserwatorów ze strony Ukraińskiej Republiki Ludowej i nie zdołali doprowadzić do przyjęcia któregokolwiek ze swych postulatów[20].

Delegacja Królestwa Polskiego nie została dopuszczona do rozmów przez wszystkie strony negocjacji pokojowych. Wraz z niekorzystnymi dla Polski postanowieniami traktatu pokojowego z Ukrainą było to przyczyną silnego kryzysu w stosunkach z Niemcami i Austro-Węgrami.

Udziału w rokowaniach odmówił Sejm Zakaukaski. Również Finlandia zawarła osobne traktaty z Niemcami.

Postanowienia[edytuj]

Konsekwencje[edytuj]

Traktat miał ogromne znaczenie dla Niemiec, pozwalając przerzucić na zachód 44 dywizje niemieckie.

Traktatem brzeskim Rosja zakończyła swój udział w I wojnie światowej co spowodowało wykluczenie delegacji rosyjskiej z obrad paryskiej konferencji pokojowej w 1919. Traktat spowodował ogromne straty terytorialne Rosji[23], stąd też był bardzo niepopularny wśród wszelakich orientacji politycznych w Rosji[24]. Biuro Moskiewskie regionalnej partii bolszewickiej oficjalnie ogłosiło swój sprzeciw wobec traktatu[25]. Lewicowi eserowcy i kilku bolszewików na znak protestu zrezygnowało z funkcji ministerialnych (w części wracając na po czasie)[26]. Lewicowi eserowcy chcąc doprowadzić do wznowienia wojny z Niemcami podjęli się zamachu na niemieckiego ambasadora w kraju, Wilhelma von Mirbach-Harffa. Zamach stał się sygnałem dla nieudanej próby antybolszewickiego puczu w dniu 6 lipca 1918 roku[27].

Po tym jak traktat został podpisany, rząd koncentrował swoją uwagę na próbie wzniecenia rewolucji proletariackiej w Niemczech. Wydano szereg antywojennych i antyrządowych publikacji które były rozsyłane pośród wojsk niemieckich. Rozgniewany rząd Niemiec wyrzucił w odwecie przedstawicieli rządu Rosji ze swojego terytorium[28]. Wkrótce po akcji propagandowej, niemiecki cesarz Wilhelm II podał się do dymisji a nowa administracja 11 listopada 1918 roku podpisała w Compiegne rozejm z Ententą. Rozejm w Compiegne w art. XV i Traktat Wersalski (1919) w art. 116, 259 i 292 uznawały pokój brzeski wraz ze wszystkimi dodatkami za niebyły, nakazując Rzeszy rezygnację ze wszystkich korzyści z niego uzyskanych[29]. Równocześnie Rzesza zobowiązana została szanować niepodległość wszystkich terytoriów, które stanowiły część byłego Cesarstwa rosyjskiego w dniu 1 sierpnia 1914 roku, jako trwałą i niezbywalną (art. 116) oraz przyjąć obowiązek uznania w całej pełni wszelkich traktatów lub układów, któreby Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone zawarły z Państwami czy to już utworzonymi, czy powstać mającymi na całym lub na części terytorium dawniejszego Cesarstwa rosyjskiego, w jego granicach z 1 sierpnia 1914, oraz obowiązek uznania granic tychże państw, jakie zostaną ustalone (art. 117)[30].

Po rozejmie w Compiègne, rząd bolszewicki przyznał krytykom rację co do tego że traktat był błędem[29].

Układ w Rapallo z 1922 oznaczał wzajemną rezygnację z reparacji wojennych między Rzeszą i RFSRR.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Uwagi

  1. Obwód karski i batumskiego zostały przyznane Rosji w 1878.

Przypisy

  1. Shub 1966, s. 331; Pipes 1990, s. 567.
  2. Fischer 1964, s. 193–194.
  3. Fischer 1964, s. 151; Pipes 1990, s. 567; Service 2000, s. 338.
  4. Fischer 1964, s. 190–191; Shub 1966, s. 337; Pipes 1990, s. 567; Rice 1990, s. 166.
  5. Fischer 1964, s. 151–152; Pipes 1990, s. 571–572.
  6. Fischer 1964, s. 154; Pipes 1990, s. 572; Rice 1990, s. 166.
  7. Fischer 1964, s. 161; Shub 1966, s. 331; Pipes 1990, s. 576.
  8. Fischer 1964, s. 162–163; Pipes 1990, s. 576.
  9. Fischer 1964, s. 171–172, 200–202; Pipes 1990, s. 578.
  10. Rice 1990, s. 166; Service 2000, s. 338.
  11. Service 2000, s. 338.
  12. Fischer 1964, s. 195; Shub 1966, s. 334; Service 2000, s. 338–339.
  13. Shub 1966, s. 337; Service 2000, s. 340.
  14. Fischer 1964, s. 206, 209; Shub 1966, s. 337; Pipes 1990, s. 586–587; Service 2000, s. 340–341.
  15. Pipes 1990, s. 587; Rice 1990, s. 166–167; Service 2000, s. 341.
  16. Shub 1966, s. 338; Pipes 1990, s. 592–593; Service 2000, s. 341.
  17. Fischer 1964, s. 211–212; Shub 1966, s. 339; Pipes 1990, s. 595; Rice 1990, s. 167; Service 2000, s. 342.
  18. Richard Pipes, Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1, s. 469.
  19. Richard Pipes, Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1, s. 474, 477.
  20. Michaluk 2010 ↓, s. 218
  21. Por. Mieczysław Tanty - "Rewolucja rosyjska a sprawa polska 1917-1918", Warszawa 1987, ISBN 83-203-2255-3
  22. Jerzy Gruszczyński "Z Syberii do niepodległej Polski", ISBN 978-83-910513-3-7
  23. Pipes 1990, s. 595; Service 2000, s. 342.
  24. Fischer 1964, s. 213–214; Pipes 1990, s. 596–597.
  25. Fischer 1964, s. 214.
  26. Service 2000, s. 344.
  27. Fischer 1964, s. 242.
  28. Shub 1966, s. 387–388; Volkogonov 1994, s. 193–194; Service 2000, s. 384.
  29. a b Volkogonov 1994, s. 194; Service 2000, s. 384.
  30. RFSRR po fiasku zaprowadzenia marionetkowych reżimów w tych państwach (jak Kapsukasa na Litwie, TKRP w Polsce) zawarła z nimi układy pokojowe (Traktat ryski, Traktat w Tartu, Traktat litewsko-rosyjski (1920)), złamane w latach 1939 - 40 w wyniku paktu Ribbentrop - Mołotow. Natomiast Ukraina czy państwa zakaukaskie stały się "republikami radzieckimi" w okresie 1920/21.

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]