Pismo hieroglificzne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

{{W edycji}}

Pismo hieroglificzne starożytnego Egiptu jest najstarszą i najdłużej funkcjonującą formą pisma egipskiego. Pierwotnie, hieroglifów używano do zapisu wszelkich tekstów. Nośnikiem mogło być wszystko, na czym było możliwe utrwalenie pisma, m.in.: kamień, papirus, ostrakon (łupek skalny lub fragment potłuczonej skorupki z glinianego naczynia). Jednak wraz z rozwojem odmiany kursywy hieroglificznej – tzw. hieratyki – użycie pisma hieroglificznego ograniczyło się do zapisu testów religijnych i monumentalnych, które były utrwalane najczęściej w kamieniu. Znaki pisma hieroglificznego mają charakter "ikoniczny" (obrazkowy)[1].
Najwcześniejsze znane zapisy pisma hieroglificznego pochodzą (najprawdopodobniej) z późnego Okresu Predynastycznego, ok. 3100-3000 r. p.n.e. Były to lapidarne zapisy w formie etykiet na kamiennych i glinianych obiektach. Najpóźniejsze inskrypcje pochodzą z 394 r. n.e. i wykuto je na ścianach świątyni na wyspie File. A więc, pismo hieroglificzne było w użyciu przez okres prawie 3,5 tysiąca lat!

Fragment formuły ofiarnej
sw t
R4
di Q1 D4 A40 nb R11 R11 w O49 U23 b N26
O49
D37
f
O3 F1
H1
V6 S27 n D28 n nb
t
pr
Z1
U7
r
r&t B1
tp di nswt Wsir nb Ddw nb 3bdw di.f prt hrw nkt k3w 3pdw šs mnt nke n nb.t pr Mrrt
Ofiara od króla dla Ozyrysa, pana Busiris i pana Abydos, obdarzono Go ofiarami z chleba i wina, rogacizny, drobiu, alabastru i tkanin, by ten [nakarmił] duszę Ka pani domu, Mereret.

Rodzaje hieroglifów i ich fonetyka[edytuj]

Zależnie od kontekstu, pismo opiera się na 3 rodzajach hieroglifów: znakach fonetycznych (fonogramy), ideograficznych oraz determinatywach (określniki). Fonogramy powstały dzięki procesowi zapożyczeń fonetycznych. W tym procesie hieroglify używane były do zapisywania takich słów lub ich części, z którymi wprawdzie nie były związane znaczeniowo, ale dzieliły z nimi tą samą strukturę spółgłoskową. Fonogramy te tworzą trzy naturalne kategorie:

jednozgłoskowe – zestaw 26 znaków, gdzie każdy znak oznacza tylko jedną zgłoskę,

dwuzgłoskowe – przestawiają pary zgłosek, największa grupa fonemów,

trójzgłoskowe – służą do zapisu grup trzech następujących po sobie zgłosek, jest ich ok. 50.

Odpowiedni układ hieroglifów pozwala tworzyć domyślny lub precyzyjny układ zdania mówionego. W razie potrzeby (zwłaszcza przy zapisywaniu obcojęzycznych nazw) starożytni Egipcjanie używali coś w rodzaju alfabetu[2] – grupy znaków jednozgłoskowych reprezentujących 26 dźwięków. Samogłoski nie były zapisywane, stąd właściwsza byłaby nazwa abdżad. Obecnie nie jest nam znany dokładny sposób wymowy hieroglifów, ponieważ jest to język wymarły. Jedynie przypuszczamy ich wartości fonetyczne, które ustalono w oparciu o język koptyjski, a także bazując na greckich i rzymskich podaniach.

Współczesny system zapisu fonetycznego dźwięków mowy staroegipskiej ((transliteracja)) oddaje jedynie szkielety staroegipskich słów. Trudno je przekazać werbalnie. Są w stanie "czystym", praktycznie nie do wymówienia. Dlatego, dla ułatwienia czytania tych dźwięków fonetycznych ustalono, że między spółgłoski wstawia się litery "e", a zgłoski 3 i c wymawia się jak polskie "a". Inne zgłoski, przypominające w wymowie nasze samogłoski z alfabetu łacińskiego: lub w czyta się odpowiednio - i oraz u.

Stąd, zapis słowa dom:

- w l. pojedynczej translit.: pr - można czytać jako per,
- w l. podwójnej translit.: pr wy - można czytać jako peri lub pereuei,
- w l. mnogiej translit.: pr w - można czytać jako peru,
a słowo wychodzić (np. z domu) w translit. pr i - można czytać podobnie jak dom w l.mn., czyli peri (zobacz: Przykłady).

Należy jednak pamiętać, że powstałe w ten sposób wokalizacje są tworami sztucznymi, służącymi tylko naszej wygodzie i najprawdopodobniej, nie mają żadnego związku ze starożytną wymową tychże słów. Dlatego, stosuje się - tylko i wyłącznie - zapis transliteracyjny hieroglifów. Umownie przyjęto, że po staroegipsku czyta się jedynie nazwy własne (rzeczowniki w l.p.): imiona bogów i faraonów, nazwy miejscowości oraz nazwy geograficzne.

Charakterystyka pisma[edytuj]

Obrazkowy charakter hieroglifów nie powinien prowadzić do błędnego wniosku, że jest to rodzaj prymitywnego pisma. Wręcz przeciwnie – jest to pismo bardzo złożone, kompletne i niezwykle rozbudowane. Pismo hieroglificzne jest w stanie przekazać nie tylko złożone treści jak nasz alfabet, ale również dokładnie precyzować zdarzenia i opisywane czynności, chociaż w odmienny i właściwy sobie sposób. Pod względem struktury pismo hieroglificzne stanowi "mieszany" system zapisu. Tzn. - jego części składowe pełnią rozmaite funkcje: jedne znaki komunikują o znaczeniu słów, inne zaś służą do wyrażania dźwięków mowy. System pisma nie był nigdy ograniczony liczbą znaków.

Pismo hieroglificzne jest rodzajem rebusu. Co innego widać na obrazkach, a co innego ma się na myśli. Na przykład słowo „kotara” można zapisać za pomocą dwóch hieroglifów: kot + ara. Dodatkowo, na końcu wyrazu może znaleźć się tzw. określnik z uproszczonym wizerunkiem kotary - dokładnie informującym o znaczeniu pisanego słowa hieroglificznego.

Dokomponowanie nowych znaków często wiązało się z tym, że część znaków nie była w stanie oddać nowych określeń dotyczących np. uzbrojenia. Stąd, w okresie Nowego Państwa pojawiły się nowe znaki takie jak: koń, rydwan, czy nowy rodzaj miecza. Inne znaki, nieadekwatne, po prostu popadały w niepamięć. Wiele hieroglifów, nawet należących do kategorii podatnych na zmiany mody, zachowuje przez cały czas ich użytkowania – mniej więcej – jednolitą formę graficzną. Inne z kolei, ulegały czasowo przeobrażeniom, by w końcu wrócić do pierwotnego kształtu. W okresie grecko-rzymskim nastąpiła istna "eksplozja twórcza" i liczba pisanych znaków urosła do ok. 3000 znaków. Świadomie mnożono liczbę znaków z powodów religijnych i by stworzyć wrażenie tajemniczości. Ciekawostką jest, że łączna liczba wszystkich udokumentowanych znaków wynosi ok. 6000. Liczba ta jednak daje błędne wyobrażenie o rzeczywistym stanie rzeczy. Ogromna większość znaków była wykorzystywana jednorazowo, bądź sporadycznie i tylko w specyficznych kontekstach. Zastaw standardowych symboli opierał się głównie na ok. 700 znakach[1].

Kaligrafia i transpozycja[edytuj]

Inskrypcja hieroglificzna może być komponowana w różnych układach i kierunkach. Może to być kompozycja w układzie pionowym – w kolumnach, albo poziomym – liniowo. Jednak, zapis kolumnowy jest najstarszy. Znaki zapisywane były w ciągłych i nieprzerywanych sekwencjach. Brak jest specjalnych znaków przestankowych. Nie stosowano też żadnych odstępów w celu oddzielenia poszczególnych słów, czy zdań. Standardowy kierunek pisania i czytania hieroglifów jest od strony prawej do lewej oraz z góry na dół. Zapisywano także znaki z lewej do prawej. Kluczem do odczytywania właściwego kierunku czytania pisma są istoty ożywione (wizerunki bóstw, ludzie, zwierzęta, owady), a więc posiadające wyraźny przód i tył. Znaki te zwrócone są zawsze "frontem do" i "patrzą ku" początkowi napisu.

translit.: ḏd ˁnḫ ḫpr Rˁ, mry ı͗mn Rˁ
tłum.: Zaprzysiężony i samoistnie zrodzony Re, Umiłowany Amona-Re.

Ze względów kaligraficznych – grupowano w kwadraty lub prostokąty. Taki ich układ ma stwarzać zrównoważoną kompozycję i ma minimalizować możliwość pojawienia się w tekście niepotrzebnych pustych przestrzeni szpecących harmonię. To znacząco wpłynęło także na wzajemne wymiary i proporcje poszczególnych znaków. Determinowało sam zapis słowa – tzn. decydowało o tym, czy dane słowo ma być przedstawione w danym miejscu w formie w pełnej, czy skrótowej. Często spotyka się przestawienia kolejności znaków składających się na dane słowo po to, by uzyskać lepszy, bardziej równomierny ich rozkład wewnątrz inskrypcji. Ten proceder, zwany "tnanspozycją graficzną", urósł niemal do rangi zasady kompozycyjnej pewnych grup znaków – zwłaszcza tam, gdzie tuż obok niedużego i krępego lub wąskiego i wysokiego znaku pojawia się hieroglif w kształcie ptaka[1].

Przykładowe formy skrótowe hieroglifów
Zapis skrótowy Zapis pełny Transliteracja Fonetyka polska Znaczenie zapisu Uwagi
Rmt-czlowiek 1.png Rmt-czlowiek 2.png rm rmcz człowiek
Zycie-dobrobyt-zdrowie 01.png Zycie-dobrobyt-zdrowie 02.png ˁnḫ wḏ3 nsb ench udże nsb Niech żyje! W dostatku i w zdrowiu! Dosł.: życie, dostatniość, zdrowie - formuła grzecznościowa wypisywana - w formie skrótowej - po każdorazowym wywołaniu imienia faraona (mogła być powtórzona w tekście nawet kilka razy);
formuła pełniła funkcję, jak współczesny zwrot "Bądź pochwalony".

Słowo "nsb" - zdrowie - to z kolei przykład transpozycji graficznej, spółgłoski "s" i "n" są przestawione miejscami ze względów kompozycyjnych.

Przykłady kaligrafii hieroglificznej
ZAWSZE TAK NIGDY NIE Transliteracja Fonetyka polska Znaczenie zapisu Uwagi
Hiero kwadrat 01.png Hiero kwadrat 02.png rpˁ .ty smr wˁ .ty hs rpe .tj smr ue .tj hs Książę dziedziczny. Najlepszy przyjacielu. Bądź pochwalony! Hieroglify zawsze grupowano w kwadraty lub prostokąty.
Stn-krol 2.png Stn-krol 1.png stn stn król Bywa, że różne słowa mają tą samą transliterację lub fonetykę, a tym samym mają bardzo podobny zapis hieroglificzny. O znaczeniu słowa decyduje wtedy determinatyw (określający jego dokładne znacznie) lub wnioskuje się na podstawie kontekstu zdania.
Stn-wladcaGE 2.png Stn-wladcaGE 1.png władca Dolnego Egiptu
Se-corka 2.png Se-corka 1.png s3.t se.t córka

Ciekawostki[edytuj]

Piśmienna osada[edytuj]

Znajomość pisania i czytania były niezwykle poszukiwanymi kwalifikacjami w starożytnym Egipcie. Te umiejętności wzmacniały i podnosiły status społeczny, dawały możliwość nieograniczonego awansu. Szacuje się, że umiejętnościami piśmienniczymi mogło pochwalić się zaledwie od 1 % (Stare Państwo) do 10% (okres grecko-rzymski) ogółu społeczeństwa. Większość Egipcjan, musiała ograniczać się - co najwyżej – do umiejętności podpisania się własnym imieniem. Wyjątek stanowiła osada rzemieślników i artystów zatrudnionych przy budowie i dekoracji grobowców królewskich w zachodnich Tebach – Deir el-Medina. Tam, umiejętność czytania i pisania opanowało nawet do 80% mieszkańców.

Skryba - lokalny celebryta[edytuj]

Brak umiejętności czytania i pisania nie ograniczał jednak zwykłych mieszkańców starożytnego Egiptu. Osoba niepiśmienna, mająca do napisania lub odczytania jakiś dokument, zwracała się z tym do lokalnego skryby. A bycie lokalnym skrybą, to był dosyć intratny interes.

Pełne wyszkolenie w umiejętnościach pisarskich uważano za podstawowy i niezbędny warunek wykształcenia młodego człowieka o aspiracjach zawodowych, czy politycznych. W większości przypadków, system nauczania zbliżony był do układu opartego na relacji mistrz-uczeń, przy czym ten pierwszy często był po prostu ojcem lub bliskim krewnym uczącego się. Ale funkcjonowały także szkoły podstawowe, w których uczono czytania i pisania. Znane są liczne tzw. wprawki - często w formie listów. Pisano je od jednego skryby do drugiego. Z rozmysłem umieszczano w nich obce nazwy, terminy techniczne, trudne działania arytmetyczne i dziwne słowa. Najbardziej znane wprawki to ramessydzki ostrakon z okresu Starego Państwa pt. „Opowieść Saneheta (Sinuheta)”.

Wskrzeszanie i unicestwianie życia[edytuj]

Powszechnie uważano, ze hieroglify mają moc "przywodzenia do życia" tego, co sobą wizualizują lub co opisują.

Wierzono, że imię człowieka zapisane w hieroglifach zawiera w sobie, jego unikatowe "ja" - istotę jego nieśmiertelnej osobowości. Jeżeli obok przedstawienia jakiejś postaci zabrakło jej imienia, pozbawiało to tę postać najważniejszego środka zapewniającego jej egzystencję i przetrwanie w zaświatach. Zniszczenie czyjegoś imienia lub imion oznaczało pozbawienie go osobowości, czyli skazać na unicestwienie. I była to najcięższa kara, na jaką można było kogoś skazać w starożytnym Egipcie – kara zapomnienia. Wielokrotnie, w historii Egiptu, stosowano karę ”wymazywania imion” z pomników przez faraonów następców, żądnych zemsty na swoich poprzednikach.

Boskie słowa[edytuj]

Wierzono w magiczną moc słów zapisanych hieroglifami. Okazjonalnie, podejmowany próby ograniczania ich „boskiej mocy sprawczej”, zwłaszcza tych przedstawiających istoty ożywione (postacie mityczne, ludzi, zwierzęta, gady i owady). Uważano, że zwłaszcza takie hieroglify miały szkodliwą moc sprawczą, szczególnie w miejscach temu sprzyjających (ściany grobowców lub sarkofagi). Obawiano się, że w sprzyjających okolicznościach mogą wymknąć się spod kontroli i przybrać formę niezależnych bytów. Wtedy mogą pożreć dary grobowe lub, co najgorsze, zaatakować ciało zmarłego. Dlatego celowo zamieniano niektóre hieroglify na niegroźne „zastępniki” lub „okaleczano”, np. pozbawiając wizerunki istot żywych ich nóg lub okrawano ich z części ciała.

Amulety hieroglificzne[edytuj]

Inne hieroglify uważano za obdarzone szczególnymi właściwościami i dobroczynne. Wykonywano ich trójwymiarowe wizerunki. Miały chronić przed złymi duchami, czy odpędzać złe moce. Raz umieszczone na ciele, miały przekazywać swoją dobrą moc, a tym samym zapewniać szczęście, powodzenie i ochronić każdego, kto je nosił (żywy lub umarły). Najbardziej jest znany amulet Anch

S34

– miał zapewniać dostatnie i wieczne życie.

Przykładowe znaki[edytuj]

Znaki jednozgłoskowe[edytuj]

Znak Tradycyjna transliteracja Wartość fonetyczna według Allena (2000)
Zapis MdC[3] Fonetyka polska Przypisy Staroegipski Średnioegipski
A
egipski sęp 3 A e/ee polskie oddechowe e lub ee,
zawieszenie głosu (jak w słowie: peerel);
semicki alef
[l] lub [ɾ] ciche [j] lub [ʔ]
i
kwitnąca trzcina i i ma dwie wartości fonetyczne:
1. w środku słowa jest to krótkie i (jak w słowie: iść);
2. na początku słowa np. Amon (mn) ma wtedy wartość jak 3;
semickie jodh
początkowe lub końcowe [i]; czasem [j]
i i

lub
y
para kwitnących trzcin
lub
dwa patyki
y y j polskie długie j (jak w słowie: jeść);
podwojony jodh
brak [j]
a
ramię c
lub
ʾ
a e polskie krótkie e, zwarcie krtaniowe (jak w słowie: ech!);
semickie ayin
możliwe [d] [ʕ]; [d] możliwe ,że zachowane w dialektach lub słowach
w

lub
W
pisklę przepiórki
lub
spirala - hieratyczne skrócenie[4]
w w u/łu polskie u przechodzące w łuuu (jak w słowie: służba);
semickie Waw
[w] ~ [u]
b
noga - goleń ze stopą b b b polskie b (jak w słowie: bomba) [b] ~ [β]
p
mata trzcinowa lub taboret p p p polskie p (jak w słowie: pompka) przydechowe [pʰ]
f
żmija rogata f f f polskie f (jak w słowie: fajka) [f]
m

lub
M
sowa
lub
palec
m m m polskie m (jak w słowie: mama) [m]
n

lub
N
fala na wodzie
lub
korona Dolnego Egiptu
n n n polskie n (jak w słowie: nazwa) [n] [n], czasem [l]
r
usta r r r polskie r (jak w słowie: rower) zobacz en:File:Old Egyptian mouth sign.JPG [ɾ], czasem [l]
(dla niektórych dialektów zawsze jako [l])
h
trzcinowe schronienie (rzut z góry) h h h gardłowo-, lekko-"harczące" h, zwarcie krtaniowe (jak w słowie: Ahmed) [h]
H
lniany skręcony knot H h polskie krótkie h (jak w słowie: hufiec);
emfatyczne heth
[ħ]
x
placenta – płaski placek, łożysko x ch polskie oddechowe ch (jak w słowie: chata);
spółgłoska szczelinowa miękkopodniebienna bezdźwięczna
[ɣ]
X
brzuch zwierzęcia z sutkami i ogonem X ś/chś bardziej przypomina polskie ś („syczące” sj przy uśmiechnięciu) lub niemieckie ç (jak polskim słowie: wiśnia lub w niemieckim słowie: ich, fonet.: ɪç);
spółgłoska szczelinowa podniebienna bezdźwięczna
[x]
s

lub
z
złożone ubranie
lub
rygiel
s s
lub
z
z/s staroegipski dźwięk fonetyczny "rygla" nie jest znany, możliwe że było to z lub s lub coś pomiędzy zs/s-z (jak w słowach: zupa, syrop, zstępny) [s] [s]
S
lub
N38
lub
N39
sadzawka š S sz polskie sz (jak w słowie: szyba) [ʃ]
q
zbocze wzgórza q ku/q emfatyczne q lub ku (jak w słowie: Qumran lub kurant);
spółgłoska zwarta języczkowa bezdźwięczna
[qʼ]
k
wiklinowy kosz z rączką k k k polskie k (jak w słowie: krawiec) przydechowe [kʰ]
w niektórych słowach, palatalizowane [kʲ]
g
podstawka pod słój na wino lub piwo g g g polskie twarde g (jak w słowie: guma) [kʼ]
t
bułeczka, "babeczka" t t t polskie t (jak w słowie: tort) aspirowane [tʰ]
T
pęta (bola)
lub
t
T cz/tcz polskie cz lub tcz (jak w słowie: cześć) palatalizowane [tʲ] lub [ʧ]
d
dłoń d d d polskie d (jak w słowie: dom) ejektywne [tʼ]
D
kobra D polskie (jak w słowie: okej) ejektywne [tʲ] lub [ʧʼ]
l
leżący lew (sfinks) l/ru l l/ru zakłada się, że jest to polskie l (jak w słowie: Kleopatra) - pierwotnie to było dwuzgłoskowe rw, a jako litera l pojawiła się stosunkowo późno - w imionach Ptolemeuszy (okres Ptolemejski)

Znaki dwuzgłoskowe[edytuj]

Hieroglif Opis transliteracja Uwagi
Zapis MdC[5] Fonetyka polska
Aw
Kręgosłup ze szpikiem wypływającym z obu końców 3w Aw au
Ab
Dłuto 3b lub mr Ab lub mr ab lub mer
Ax
Ibis z grzebieniem 3h aks
E9
Nowonarodzone cielę iw iw iu
D54
Kroczące nogi iw(i) iw(i) det. ruchu; przyjść, iść, chodzić, biegać, odwrócić się; ideo. podróż
ib
Serce ib ib ib
Z11
Skrzyżowane deski
nw
Garnek in lub nw ... lub nw ... lub nu
in
Ryba in in in det.: ryba
ir
Oko ir ir ir det.: oko. widzieć
A48
Siedzący mężczyzna ze sztyletem
M40
Wiązka z trzcin is is is
V15
aA
c3 aA aa
F16
aq
Kaczka aq ak
aD
c aD adż
wA
w3 wa ua
wa
Harpun wc wA ua
wp
Rogi wołu wp wp up
wn
Zając wn wn un
M42
Roślina ? wn wn un
wr
Jaskółka wr wr ur det. wielki
G37
Wróbel det. mały, słaby, zły
wD
w wD udż
bA
Jabiru b3 ba
bH
Kieł słonia bh
pA
Kaczka w locie p3 pA pa
pr
Plan domu pr per pr det.: dom, budynek
pH
Lwi zad ph
T9
T10
mA
Sierp m3 mA ma
mi
Dzbanek mleka w siatce mi mi mi
mw
Grupa zmarszczek na wodzie mw mw mu
mn
Tablica do gier mn mn men
N36
Kanał mr mr
mr
mr mr
Ab
Berło mr lub 3b mr lub ab
mH
m mH meh
ms
Trzy skóry lisa ms ms
mt
Penis mt mt met det.: męski (mąż, syn), kopulować
D53
G14
Sęp mt mt met ideo. "matka"0
md
md
nb
Kosz nb nb
nm
Nóż rzeźniczy nm nm
M22 M22
Para sitowia nn nn nen
nH
Perliczka n nH neh
ns
ns ns nes
nD
n nD nedż
rw
rw lub ... rw lub ... ru lub ha
rs
Związane kawałki drewna rs rs
HA
Kępa papirusu a ha ha
Hw
Kieł słonia ... lub w bh lub Hw ... lub hu
Hp
Część mechanizmu sterowego łodzi ideo. "sterowe wiosło"
N41
Studnia pełna wody m Hm hem
Hm
Kij folusznika m hm
Hn
Zioło hn det. roślina
Hr
Twarz r Hr her ideo. "twarz", oraz "na"
W14
Dzban na wodę s Hs hes
HD
Kamienna maczuga HD hedż
xA
Lotos 3 ha cha
xa
Wschód słońca c xa cha
D43
Ramię trzymające cep w xw chu
xt
t xt chet det. "drewno", "drzewo"
XA
Oxyrhynchus (ryba) 3 XA cha
Xn
Koźla skóra n Xn chen
D33
Wiosłujące ramiona hn
Xr
Pniak rzeźniczy hr
G39
Kaczka s3 sA sa det.: ptak
V16
Pęta dla bydła s3 sa
V17
sA
s3 sA wcześniejsza wersja
Aa18
sw
sw sw su
O50
sn
Grot strzały sn sn
sk
Włóknista szmata sk sk sek
F29
Skóra przebita strzałą det. przebić
SA
Staw z kwiatami š3 sA sza
Sw
Pióro sw sw su Skrócona forma dla "harmonia"
Sm
Sn
Sznur šn Sn szen
V6
Sznur šs Ss szes
Sd
Skórzany bukłak na wodę šd sd szed
qs
qd
Tłuczek moździerza qd kd ked ideo. "budować" i słów pochodnych
kA
Uniesione ramiona k3 kA ka
km
Płonący węgiel km km kem ideo. w "c - tyzarny"
gm
Czarny ibis gm gm gem ideo. w "zn - w,a daleźć"
gs
Para żeber gs gs uzup. dźw. dla im lub m
U30
Klin t3 tA t
tA
Warstwa ziemi z ziarnkami piasku t3 t3 det. w "wieczność"
ti
Tłuczek ti ti ti
tp
Głowa z profilu tp tp ideo. w "głowa", "na, nad"
T8
Sztylet
tm
Sanie tm tm tem
TA
Kaczątko 3 tA ta
D37
Ramię ofiarowujące bochen ideo. "dać"
di
Bochen ofiarny di di ideo. "dać"
DA
Świder 3 da
Dw
Dolina między wzgórzami w Dw dżu
Dr
Kłębek lnu r dr dżer
Dd
Łodyga rośliny z 4 pierścieniami wzrostu d Dd dżed Symbol przebiegu życia z jego 4 etapami
R5
kp kp kep

Znaki trójzgłoskowe[edytuj]

Hieroglif Opis transliteracja Uwagi
Zapis MdC[6] Fonetyka polska
M1
Drzewo i3m lub im3 iam lub ima det. drzewa
iwn
Kolumna, słup iwn iwn ideo. "kolumna","słup"
isw
awt
apr
anx
Sadzak do robienia w ziemi dziurek na nasiona cn anch Symbol narodzin, początku życia.Stworzony na kształt kobiecego łona.
P6
Maszt łodzi cc aha
aSA
wAH
Włóknista szmata w3 wah oraz sk
wAs
Wyrwana z ziemi z korzeniami, zwiędła łodyga papirusa was Symbol śmierci
wAD
wab
wab det. "czysty", "nieskazitelny"
P4
wHm
Noga wołu whm
wsr
Głowa psa wsr wsr
N9
Częściowo zaćmiony księżyc psd
mAa
Cokół pomnika m3c maa
nbw
Złoty kołnierz nbw nbw ideo. "złoto" oraz det. "drogocenny metal",
nfr
Serce i tchawica nfr nfr
nTr
Proporzec nr nTr ideo. "bóg"
rwD
lina do pętania zwierząt rw rwD
HqA
heka (berło faraona) 3 HqA ideo. "władca"
Htp
Bochen na macie tp htp ideo. "składać w ofierze" i podobnych
xpr
Żuk gnojarz (skarabeusz) pr hpr hpr
xnt
Stojak na dzbany z wodą nt hnt
xrp
Berło hrp ideo. "kontrolować" i słów pochodnych (jako hrp lub shm)
xrw
Wiosło rw hrw
xsf
Wrzeciono hsf
Xnm
Kamienny dzban nm hnm
Z9
Skrzyżowane pałki det. osobny, przejść, minąć
T11
sbA
Gwiazda dw3 dwa det. "gwiazda"; ideo. "księżyc"
spr
M44
Cierń spd spd ideo. i det. "ostry"
zmA
graficzne przedstawienie tchawicy, często używany jako oznaka zawarcia przymierza
snD
T32
Kroczące nogi skomponowane z ostrzałką do noży ssm det. dla "prowadzić" i słów pochodnych
sSm
Ostrzałka do noży ssm
stp
Strug na bloku stp stp
sDm
Ucho wołu sm sdm ideo. i det. "słyszeć"
Sps
Siedzący urzędnik sps ideo. "dostojny" ;det. zmarły urzędnik
Sma
Kwitnąca turzyca šm3 SmA ideo. i det. "Górny Egipt"
Sms
Hak z tobołkiem sms ideo. "podążać za"
O42
Ogrodzenie, płot ssp
grg
DbA
nDm
nm nDm

Przykłady[edytuj]

<
p
t
wA l
M
i i s
n
>

Logogramy w tym kartuszu transliteruje się jako:

p
t
o l
m
ii s

przyjmując, że ii jest rozpatrywana jako pojedyncza litera i transliterowana jako i lub j.


Inny sposób działania hieroglifów – fonetyczny, ilustrują dwa egipskie słowa translit. jako pr. Pierwsze znaczy dom i jego wartość hieroglificzną bezpośrednio reprezentuje:

pr
Z1

Hieroglif domu występuje tutaj jako logogram: przedstawia on słowo z pojedynczym znakiem. Wskazuje to wyraźnie pionowa linia poniżej hieroglifu, która odkładnie określa, że chodzi o dom jako taki (bezokolicznik).

Słowo pr oznacza czasownik wychodzić, opuszczać. Kiedy jest pisane, hieroglif przedstawiający dom używany jest jako symbol fonetyczny.

pr
r
D54

Hieroglif domu oznacza spółgłoskę pr, a rysunek ust powyżej jest fonogramem czytanym jako r, wzmacniając fonetycznie wyraz pr. Trzeci hieroglif jest determinatywem (ideogramem) dla czasowników czynnych dających czytającemu pogląd na znaczenie słowa. Transliteracja tego słowa - wychodzić - pr i.

Rzeczowniki w staroegipskim zapisywano zawsze wraz z ich rodzajem gramatycznym oraz liczbą.

Rodzaj gramatyczny - podobnie jak w j. polskim - może być żeński, albo męski. Rodzaj męski nie wyróżnia się niczym szczególnym. Rodzaj żeński kończy się końcówką -

t

- t.

Znaczenie Hieroglif Transliteracja Rodzaj

gramatyczny

Rdzeń słowa Końcówka liczby Określnik
brat
sn n&A1
sn męski
sn
n
brak
A1
siostra
sn n
t
B1
sn.t żeński
sn
n
t
B1
mężczyzna
z&A1
s męski
z
brak
A1
kobieta
z
t
B1
s.t żeński
z
t
B1
bóg
nTr
ntr męski
nTr
brak brak
bogini Ntr-t 01.png ntr.t żeński
nTr
t
brak

Liczby są aż! 3: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba pojedyncza nie wyróżnia się niczym szczególnym. W liczbie podwójnej opisywano rzeczy występujące tylko parami. Dla rodzaju męskiego słowo ma końcówkę -

w y

lub

w i i

- wy, a dla rodzaju żeńskiego:

t y

- ty. Dodatkowo, w niektórych zapisach na końcu słowa umieszczany jest podwójny determinatyw, np. dwie nogi, dwie kobiety, itd.
Końcówką liczby mnogiej dla rodzaju męskiego jest -

w

- w, a dla rodzaju żeńskiego

w t

- wt. Samo -

w

- w, bywa w zapisach często pomijane. Dodatkowo, liczba mnoga posiada określnik umieszczany na końcu słowa -

Z2

lub

Z3

.

Liczby dla słowa dom
Liczba Znaczenie Hieroglif Transliteracja Inne formy dopuszczalne Błędne formy hieroglificzne
pojedyncza dom
dosł.: jeden dom, bliżej nieokreślony, jako taki
pr
Z1
pr
p
r
pr
Z1

zapis fonetyczny zgłosek p + r wzmocniony dodatkowym określnikiem dom (pr) w formie bezokolicznika, który jednocześnie jest ideogramem - jest kardynalnym błędem gramatycznym i kaligraficznym
pr

to jest zaimek wskazujący - to, ten (pr)
podwójna domy
dosł.: dwa domy
pr
pr
pr wy Pr dualis 03.png
Pr dualis 04.png
Pr dualis 02.png
Pr dualis 05.png
pr
Z4

to jest przymiotnik odrzeczownikowy - domowy (pr y)
pr
Z1
pr
pr

nie łączy się tego samego ideogramu dom (pr) z tym samym determinatywem dom - w tym przypadku, w liczbie podwójnej - dwa domy (pr wy)
mnoga domy
dosł.: wiele domów
pr
Z1
pr
Z1
pr
Z1
pr w Pr plural 01.png
Pr plural 02.png
Pr plural 04.png
Pr plural 06.png
pr
Z2s

to jest określnik liczby mnogiej - umieszczany na końcu innych słów i nie funkcjonuje samodzielnie

Słowa zawierające przedrostek pr:

1. pr ˁ3 - faraon, dosł. Wielki Dom jako instytucja - nasz współczesny odpowiednik to: Belweder lub Biały Dom

pr
aA

2. pr.t - pora wzrostu (nasza zima)

pr
r
t
ra

3. pr y - bohater

pr
r
i i D54 A1

4. pr y - wychodzić (z domu)

pr
r
D54

5. pr y - wchodzić (do domu)

pr
r
D55

6. pr sn - wypiek/pieczywo
Pr-sn 01.png

7. pr d - skarbiec

F20 pr
pr
S12

8. pr-rw - ofiara inwokacyjna
Pr-hru 01.png

9. pr i - pole bitwy

Q3
D21
M17 D40
Z2

10. pr s - czerwony tlenek ołowiu

Q3
D21
N37
N33

Z2ss

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Davies W. V., Witkowski Maciej G. (tłum.), Egipskie hieroglify, Warszawa: RTW, [cop. 1998], ISBN 8386822899, OCLC 749730090.
  2. Bridget McDermont, Odczytywanie hieroglifów egipskich, s. 22
  3. MdC – transliteracja Manuel'a de Codage nie wymaga stosowania znaków specjalnych (wykorzystuje do transliteracji znaki alfabetu łacińskiego)
  4. W hieratycznym piśmie – jako piśmie odręcznym – znaki o skomplikowanej formie zastępowano prostszymi, i tak pisklę przepiórki
    G43
    zostało zastąpione spiralnym zwojem liny
    Z7
    . Takie graficzne uproszczenia niekiedy implementowano w hieroglifach – co właśnie miało miejsce w tym przypadku.
  5. MdC – transliteracja Manuel de Codage nie wymaga stosowania znaków specjalnych (wykorzystuje do transliteracji znaki alfabetu łacińskiego)
  6. MdC – transliteracja Manuel de Codage nie wymaga stosowania znaków specjalnych (wykorzystuje do transliteracji znaki alfabetu łacińskiego)

Bibliografia[edytuj]

  • Allen, James P. (2000). Middle Egyptian: an Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs, Cambridge University Press. ​ISBN 0-521-77483-7​.
  • Collier, Mark & Bill Manley (1998). How to read Egyptian hieroglyphs: a step-by-step guide to teach yourself, British Museum Press. ​ISBN 0-7141-1910-5​.
  • Faulkner, Raymond O. (1962). Concise Dictionary of Middle Egyptian, The Griffith Institute. ​ISBN 0-900416-32-7​.
  • Gardiner, Sir Alan H. (1973). Egyptian Grammar, The Griffith Institute. ​ISBN 0-900416-35-1​.
  • Kamrin, Janice (2004). Ancient Egyptian Hieroglyphs; A Practical Guide, Harry N. Abrams, Inc.. ​ISBN 0-8109-4961-X
  • Poprawność tłumaczenia w oparciu o:
    • Praca zbiorowa pod red. Jadwigi Lipińskiej, Tajemnice Papirusów: Monika Dolińska – Trzcinką i Rylcem. Ossolineum, ​ISBN 83-04-04648-2
  • Transkrypcja i transliteracja (niektóre) w oparciu o:
    • Ancient Egypt Magazine nr. 38 (2006), Pam Scott, The Ancient Stones Speak cz. I, str. 36-44, ISSN 1470-9990
    • Ancient Egypt Magazine nr. 40 (2007), Pam Scott, The Ancient Stones Speak cz. II, str. 32-39, ISSN 1470-9990
  • W.V. Davies w tłumaczeniu Macieja G. Witkowskiego (1998), Egipskie hieroglify, Wydawnictwo RTW, ​ISBN 83-86822-89-9
  • McDermott, Bridget Odczytywanie hieroglifów egipskich, Muza, Warszawa 2002 r., ​ISBN 83-7319-206-9

Linki zewnętrzne[edytuj]