Powojowate
 Kielisznik zaroślowy | |
| Systematyka[1][2] | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Podkrólestwo | |
| Nadgromada | |
| Gromada | |
| Podgromada | |
| Nadklasa | |
| Klasa | |
| Nadrząd | |
| Rząd | |
| Rodzina |
powojowate |
| Nazwa systematyczna | |
| Convolvulaceae Juss. Gen. Pl.: 132, 1789 | |
Powojowate (Convolvulaceae Juss.) – rodzina roślin z rzędu psiankowców obejmująca ponad 1880 gatunków w 59 rodzajach[2]. Powojowate spotykane są na wszystkich kontynentach z wyjątkiem obszarów okołobiegunowych[2]. Największe zróżnicowanie osiągają na obszarach tropikalnych i subtropikalnych[3]. W strefie umiarkowanej i na suchszych obszarach strefy międzyzwrotnikowej są to na ogół nisko rosnące byliny i krzewy, w tropikach to głównie zielne pnącza i drewniejące liany, w tym sięgające ponad 35 m wysokości. Charakterystyczne dla rodziny są zwykle efektowne kwiaty o koronie promienistej, zrosłopłatkowej z ciemniejszym paskiem pośrodku płatków[4].
Ważne znaczenie ekonomiczne ma wilec ziemniaczany o jadalnych bulwach (zwanych batatami lub słodkimi ziemniakami) oraz wilec wodny o jadalnych liściach (szpinak wodny). Liczne gatunki są stosowane leczniczo oraz uprawiane jako ozdobne. Niektóre gatunki powoju, kielisznika i kanianek są chwastami powodującymi straty w uprawach[4].
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Powojowate wyewoluowały po rozpadzie Gondwany na obszarze współcześnie stanowiącym Madagaskar, subkontynent indyjski i południowo-wschodnią Azję[5]. Współcześnie rodzina ma zasięg kosmopolityczny, ale 90% należących do niej gatunków występuje w strefie międzyzwrotnikowej[6]. Przykładem rodzaju kosmopolitycznego jest kanianka Cuscuta[7]. W strefach umiarkowanych występują rodzaje powój Convolvulus, z centrum zróżnicowania w basenie Morza Śródziemnego, i kielisznik Calystegia najbardziej zróżnicowany w zachodniej części Ameryki Północnej. Bazalny rodzaj Humbertia jest endemitem Madagaskaru. Argyreia występuje w południowo-wschodniej Azji i na Madagaskarze. Tylko w Afryce rosną przedstawiciele rodzajów: Astripomoea, Hildebrandtia, Nephrophyllum. W Afryce i na kontynentach amerykańskich występują: Calycobolus, Neuropeltis, Erycibe i Maripa. Szeroko rozprzestrzenione w tropikach rodzaje: Ipomoea, Merremia , Evolvulus i Jacquemontia mają centra zróżnicowania gatunkowego na kontynentach amerykańskich[6].
Do flory Polski należy 5 gatunków rodzimych z tej rodziny reprezentujących rodzaje: powój, kielisznik i kanianka[8].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]
- Pokrój
- Zwykle pnące się rośliny zielne, czasem drewniejące liany (do 30 m długości[9]) i krzewy, rzadko niskopienne[4][3] lub okazałe (Humbertia) drzewa[2]. Rośliny zielne często z tęgimi kłączami lub bulwami korzeniowymi[3]. U roślin pnących łodyga wijąca się zawsze w prawo[9], bez wąsów[4].
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe. Liście pojedyncze, rzadko złożone dłoniasto lub pierzasto (Ipomoea, Merremia). U roślin zielnych często z nasadą sercowatą, u drewniejących pnączy z nasadą zbiegającą i blaszką skórzastą. Zazwyczaj całobrzegie, często klapowane, rzadko ząbkowane, u Hyalocystis kolczaste. U roślin z rodzaju kanianka Cuscuta liście zredukowane[4].
- Kwiaty
- Zwykle kwiaty i rośliny są obupłciowe, rzadko kwiaty są jednopłciowe, rośliny dwupienne występują tylko w rodzaju Hildebrandtia[10]. Kwiaty wyrastają w wierzchotkach w kątach liści, także skupione główkowato, lub pojedynczo (Calystegia), rzadko w gronach. U Humbertia kwiaty zebrane są w szczytowych wiechach. Kwiaty są promieniste, z wyjątkiem Humbertia i Mina lobata, zazwyczaj obupłciowe i 5-krotne (4-krotne tylko u Cladostigma i Hildebrandtia). Działki kielicha są wolne. Płatki korony są zrośnięte, dzwonkowato lub lejkowato, czasem z rurką do 16 cm długości. Stałą cechą jest wyraźny pasek biegnący wzdłuż środka płatka[4]. Pręcików jest 5, wolnych, w jednym okółku, równych lub nierównych, z nitkami wyrastającymi z nasady lub z dolnej części rurki korony. Pylniki otwierają się podłużnymi pęknięciami[10]. Słupek pojedynczy z górną zalążnią powstającą z dwóch (rzadko 3–5) owocolistków[4][10], z owocolistkami zrastającymi się lub nie[10]. Szyjek słupka jest od 1 do 5 i są one wolne lub częściowo zrośnięte. Znamię jest suche, brodawkowate[10].
- Owoce
- Najczęściej czteronasienne torebki, czasem owoc jest jednonasienny. U niektórych gatunków owoc drewnieje i jest orzechopodobny. U Argyreia owocem jest mączysta lub soczysta jagoda[4]. Nasiona nagie lub owłosione[10], często z czarną, gładką łupiną[9].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[2]
Rodzina siostrzana w stosunku do psiankowatych (Solanaceae).
| psiankowce |
| ||||||||||||||||||||||||
| powojowate |
| ||||||||||||||||||||||||||||||
- Podział na podrodziny, plemiona i rodzaje[12]
- podrodzina Humbertioideae Roberty
- plemię Humbertieae
- Humbertia Lam.
- plemię Humbertieae
- podrodzina Eryciboideae Meisner
- plemię Erycibeae
- Erycibe Roxb.
- plemię Erycibeae
- podrodzina Cardiochlamydeae Stefanovic & Austin
- plemię Cardiochlamyeae
- Cardiochlamys Oliv.
- Cordisepalum Verdc.
- Dinetus Buch.-Ham. ex Sweet
- Poranopsis Roberty
- Tridynamia Gagnep.
- plemię Cardiochlamyeae
- podrodzina Cuscutoideae Link
- plemię Cuscuteae
- Cuscuta L. – kanianka
- plemię Cuscuteae
- podrodzina Convolvuloideae Burnett
- plemię Aniseieae
- Aniseia Choisy
- Odonellia K.R. Robertson
- Tetralocularia O'Donell
- plemię Convolvuleae
- Calystegia R. Br. – kielisznik
- Convolvulus L. – powój
- Polymeria R. Br.
- plemię Ipomoeeae
- Argyreia Lour.
- Astripomoea A. Meeuse
- Ipomoea L. – wilec
- Lepistemon Blume
- Lepistemonopsis Dammer
- Paralepistemon Lejoly & Lisowski
- Rivea Choisy
- Stictocardia Hallier f.
- w obrębie Convolvuloideae bez przypisania do plemienia
- Camonea Raf.
- Daustinia Buril & Simões
- Decalobanthus Ooststr.
- Distimake Raf.
- Hewittia Wight & Arn.
- Hyalocystis Hallier f.
- Merremia Dennst. ex Endl. – meremia
- Operculina Silva Manso
- Remirema Kerr
- Xenostegia D.F. Austin & Staples
- plemię Aniseieae
- podrodzina Dichondroideae Roberty
- plemię Dichondreae
- Calycobolus Willd. ex Schult.
- Dichondra J.R. Forst. & G. Forst. – dwurogowiec
- Dipteropeltis Hallier f.
- Falkia Thunb.
- Metaporana N.E. Br.
- Nephrophyllum A. Rich.
- Petrogenia I.M.Johnst.
- Porana Burm. f.
- Rapona Baill.
- plemię Cresseae
- Bonamia Thouars
- Cladostigma Radlk.
- Cressa L.
- Evolvulus L.
- Hildebrandtia Vatke
- Itzaea Standl. & Steyerm.
- Neuropeltis Wall.
- Neuropeltopsis Ooststr.
- Seddera Hochst.
- Stylisma Raf.
- Wilsonia R. Br.
- plemię Jacquemontieae
- Jacquemontia Choisy
- plemię Maripeae
- Dicranostyles Benth.
- Lysiostyles Benth.
- Maripa Aubl.
- plemię Dichondreae
- Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe Lamiidae Takht. ex Reveal, nadrząd Solananae R. Dahlgren ex Reveal, rząd psiankowce Dumort., podrząd Convolvulineae Engl., rodzina powojowate Convolvulaceae Juss.[13]
- Pozycja i podział według systemu Takhtajana
Gromada: okrytonasienne Magnoliophyta, klasa: Magnoliopsida, podklasa: jasnotowe Lamiidae, nadrząd: Solananae, rząd: powojowce Convolvulales, rodzina: powojowate Convolvulaceae.
Znaczenie użytkowe
[edytuj | edytuj kod]
Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, stosowane do osłaniania ogrodzeń lub balkonów. Największe znaczenie mają rośliny ozdobne z rodzajów: wilec Ipomoea, powój Convolvulus i Poranopsis[9]. Wyschnięte owoce z rodzajów Argyreia i meremia Merremia służą jako ozdoby zwane „drewnianymi różami” (ang. wood roses)[9].
Wilec ziemniaczany Ipomoea batatas uprawiany jest na szeroką skalę jako roślina jadalna i przemysłowa (dostarcza jadalnych bulw zwanych batatami lub słodkimi ziemniakami)[4][14]. Jadalnych bulw dostarcza wiele innych gatunków z rodzaju wilec, aczkolwiek mają one znaczenie bardziej lokalne[14]. Pędy wilca wodnego Ipomoea aquatica spożywane są jako warzywo[4][14]. Jadalne są owoce z rodzaju Hildebrandtia[9].
Jako rośliny lecznicze wykorzystywane są m.in. przedstawiciele rodzaju powój Convolvulus i kanianka Cuscuta[14]. Działanie halucynogenne mają gatunki z rodzaju Argyreia[9], Rivea i Ipomoea[14]. Cenionego surowca drzewnego z powodu twardości i aromatu dostarcza Humbertia madagascariensis[14].
Niektóre gatunki powoju, kielisznika i kanianek są chwastami powodującymi straty w uprawach[4][14].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c d e f Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2024-12-29] (ang.).
- ↑ a b c Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 203-211. ISBN 83-7079-778-4.
- ↑ a b c d e f g h i j k Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 108-110. ISBN 1-55407-206-9.
- ↑ J.W. Kadereit, V. Bittrich (red.), Flowering plants. Eudicots: Aquifoliales, Boraginales, Bruniales, Dipsacales, Escalloniales, Garryales, Paracryphiales, Solanales (except Convolvulaceae), Icacinaceae, Metteniusaceae, Vahliaceae, Switzerland 2016, s. 4, ISBN 978-3-319-28534-4, OCLC 946315609.
- ↑ a b Sakshi Yadav, Atul Hemke, Milind Umekar, Convolvulaceae: A Morning Glory Plant Review, „Int. J. Pharm. Sci. Rev. Res.”, 51 (1), 2018, s. 103-117.
- ↑ Cuscuta L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-07-10].
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, ISBN 978-83-62975-45-7.
- ↑ a b c d e f g David J. Mabberley, Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 231, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200.
- ↑ a b c d e f Convolvulaceae [w:] Watson L. & M.J. Dallwitz. 1992. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval na http://delta-intkey.com (ang.)
- ↑ Family: Convolvulaceae. USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-04-14]. (ang.).
- ↑ List of Genera in CONVOLVULACEAE, [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2024-12-29] (ang.).
- ↑ Crescent Bloom: Convolvulaceae. The Compleat Botanica. [dostęp 2010-04-14]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 534-535. ISBN 978-1842466346.