Tadeusz Breza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tadeusz Breza
Ilustracja
Tadeusz Breza
Data i miejsce urodzenia 31 grudnia 1905
Siekierzyńce, Wołyń
Data i miejsce śmierci 19 maja 1970
Warszawa
Alma Mater Uniwersytet Warszawski
Dziedzina sztuki powieść polityczna, psychologiczna
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy II klasy
Grób Tadeusza Brezy na warszawskich Powązkach

Tadeusz Breza (ur. 31 grudnia 1905 w Siekierzyńcach pod Ostrogiem na Wołyniu, zm. 19 maja 1970 w Warszawie) – powieściopisarz i eseista, pracownik dyplomacji polskiej.

Zarys biografii[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny ziemiańskiej, był siostrzeńcem M. Jehanne-Wielopolskiej. Maturę zdał w 1926 r. ukończywszy I Liceum Ogólnokształcące im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, gdzie przebywał u krewnych. Tam rozpoczął studia prawnicze. Zainteresowania filozoficzno-teologiczne skłoniły go do wstąpienia do zakonu benedyktynów w Belgii (Lophen pod Brugią). Przez półtora roku przebywał tam w nowicjacie, z którego ostatecznie został wydalony.[potrzebny przypis] Po powrocie do kraju rozpoczął studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim (słuchał wykładów W. Tatarkiewicza, T. Kotarbińskiego), które ukończył w Londynie.

W Anglii przebywał w latach 1929-1932 w służbie dyplomatycznej jako sekretarz prasowy i attaché ambasady polskiej, dzięki czemu wiele podróżował po Europie. W latach 1933-1937 pracował w warszawskim „Kurierze Porannym”. W latach 1937-1939 kierował „Młodym Teatrem” założonym przez T. Boya-Żeleńskiego.

Podczas okupacji uczestniczył w stołecznym ruchu oporu.[potrzebny przypis] Po wojnie współpracował z prasą literacką, najpierw w Krakowie, później w Warszawie (w latach 1946-1948 w dziale teatralnym (jako recenzent) pisma „Odrodzenie”). W późniejszych latach był radcą kulturalnym ambasady polskiej w Rzymie (1955-1959), a następnie w Paryżu (1961-1965).

W 1955 odznaczony Orderem Sztandaru Pracy II klasy[1].

Był bratem architekta Achillesa Brezy i Heleny Wierzbickiej.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Debiutował w 1925 utworem poetyckim w konkursie młodych talentów. W początkach twórczości pozostawał pod wpływem modnej wówczas prozy psychologicznej, debiutując powieścią Adam Grywałd. Po wojnie tworzył już w nurcie problematyki polityczno-społecznej, odnosząc się krytycznie do przeszłości i aprobująco względem rzeczywistości bierutowskiego PRL. Wyrazem tego były powstałe jeszcze podczas okupacji powieści Mury Jerycha[2] (pierwsza nagroda czasopisma „Odrodzenie”) oraz Niebo i ziemia[3], ukazujące ironicznie obraz schyłku Polski przedwrześniowej, jak również opowiadania współczesne o tle sensacyjnym i wydźwięku propagandowym (Uczta Baltazara, Jokkmokk, W potrzasku). Dzięki temu, w powojennym dziesięcioleciu (mimo „sanacyjnej” przeszłości) należał do grona pisarzy aprobowanych i dobrze ocenianych przez władzę, na równi z J. Andrzejewskim, K. Brandysem, Wł. Broniewskim, J. Iwaszkiewiczem, W. Żukrowskim i in.[4] Krytycznemu spojrzeniu na przedsoborowy Watykan i hierarchię Kościoła katolickiego w kraju poświęcił głośną powieść Urząd oraz eseistyczny dziennik pt. Spiżowa brama – notatnik rzymski, będące plonem pobytu na placówce we Włoszech[5]. Rezultatem podróży na Kubę były z kolei szkice zawarte w tomie zatytułowanym Listy hawańskie, ukazujące w korzystnym świetle kraj po przewrocie dokonanym przez Fidela Castro. Za dwa ostatnie utwory otrzymał najwyższą nagrodę Ministra kultury i sztuki w 1962. Trzy spośród jego utworów doczekały się w PRL adaptacji filmowych: Uczta Baltazara, Urząd i Yokmok[6].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

  • 1946 – tygodnika „Odrodzenie”
  • 1952 – nagroda państwowa II stopnia
  • 1962 – nagroda ministra kultury i sztuki I stopnia
  • 1968 – nagroda państwowa I stopnia

Twórczość beletrystyczna[edytuj | edytuj kod]

  • Adam Grywałd (1936) – powieść
  • Mury Jerycha (1946) – powieść
  • Niebo i ziemia (tom 1-2, 1949-1950) – powieść
  • Uczta Baltazara (1952) – opowiadanie
  • Jokkmokk[7] (1953) – opowiadanie
  • W potrzasku (1955) – opowiadanie
  • Notatnik literacki (1956) – eseje
  • Spiżowa brama (1960) – eseje
  • Urząd (1960) – powieść
  • Listy hawańskie (1961) – eseje
  • Nelly. O kolegach i o sobie. Wspomnienia i eseje (1970)
  • Zawiść (1973) – powieść [powstała w 1939, wydana pośmiertnie; pierwotny tytuł Biała laska]

Dramat[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Uchwała Rady Państwa z dnia 11 lipca 1955 r. o nadaniu odznaczeń państwowych, M.P. z 1955 r. Nr 91, poz. 1144
  2. Por. Kazimierz Wyka, „Powieści o polityce” [w] Pogranicze powieści, Kraków 1948.
  3. Stanisław Majchrowski, «Mury Jerycha» i «Niebo i ziemia» Tadeusza Brezy jako powieści polityczne, Łódź 1967.
  4. Podkreśla to również jego wkład w propagandowej publikacji Wśród przyjaciół – wspomnienia pisarzy z pobytu w ZSRR (1953).
  5. O wkładzie pisarza w literaturę socrealistyczną zob. np. Encyclopaedia Britannica.
  6. Kinematografia w Polsce Ludowej, Warszawa 1975.
  7. Tytuł znany w zapisie również jako Jokk-Mokk, a także Yokmok (film).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wielka Encyklopedia PWN, t. 4. Warszawa: Państwowe Wyd. Naukowe, 2004
  • Janusz Termer, Leksykon prozaików dla szkół i miłośników literatury. Warszawa: Wyd. „Iskry”, 2001
  • Mały słownik pisarzy polskich. Część I. Warszawa: „Wiedza Powszechna”, 1979

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • W. Maciąg, Droga pisarska T. Brezy [w] Nasz chleb powszedni, Kraków 1966
  • J. Bełkot, Rozpad i trwanie. O prozie Tadeusza Brezy, Łódź 1980
  • M. Dąbrowski, Tadeusz Breza, Warszawa 1982