Vaitkuškis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Vaitkuškis
Wojtkuszki
Ilustracja
(2017)
Państwo  Litwa
Okręg wileński
Rejon wiłkomierski
Gmina Pobojsk
Wysokość 134 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności

134
Położenie na mapie Litwy
Mapa lokalizacyjna Litwy
Vaitkuškis
Vaitkuškis
Ziemia55°12′28,75″N 24°47′56,51″E/55,207986 24,799031
Portal Portal Litwa, Łotwa i Estonia

Vaitkuškis (hist., pol. Wojtkuszki) – wieś na Litwie położona w rejonie wiłkomierskim okręgu wileńskiego, 4 km na południe od Wiłkomierza, nad rzeką Świętą.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W pobliży wsi znajduje się kopiec. Badania archeologiczne przeprowadzone w 1970 roku doprowadziły do odkrycia artefaktów i śladów po osadzie z drugiej połowy I tysiąclecia p.n.e i początków naszej ery.

Własność[edytuj | edytuj kod]

Według legend wielki książę litewski Świdrygiełło miał tu jeden ze swoich zamków. Odbyła się tu wielka bitwa między wojskami Zygmunta Kiejstutowicza a Świdrygałły, wspomaganymi przez Krzyżaków[1]. W 1796 roku przy wznoszeniu jednego z budynków znaleziono srebrne monety ponoć z tego okresu[2].

Około 1550 roku rodzina Skorulskich herbu Kościesza (odm.) skomasowała tutejsze drobniejsze mniejsze majątki w jedną całość drogą małżeństw i zakupów. Władali tą ziemią do 1760 roku. Pierwszym jej znanym właścicielem był Michał Skorulski. Jego syn Bartłomiej żonaty z Dorotą Jodkówną był kolejnym dziedzicem na tych dobrach. Jednymi z kolejnych właścicieli byli: Melchior Skorulski (zm. w 1639 roku), Antoni (który władał Wojtkuszkami co najmniej w okresie 1720–1730). Michał Skorulski, syn Antoniego, oboźny wileński sprzedał w 1764 roku majątek Wojtkuszki za 160 tysięcy złotych polskich swojemu krewnemu Michałowi Kossakowskiemu[3] żonatemu z Barbarą Zyberk zu Wischling (~1730–1811) herbu własnego. Kolejnymi właścicielami klucza byli:

Około 1890 roku tutejsze dobra Kossakowskich liczyły 1963 dziesięcin ziemi[2]. W wyniku litewskiej reformy rolnej zdewastowany majątek został okrojony[4].

Przynależność administracyjna[edytuj | edytuj kod]

Demografia Wojtkuszek
rok liczba ludności
1902 286
1923 292
1959 159
1970 109
1979 158
1987 191
1989 166
2001 148
2011 134[5]
Pałac Kossakowskich na akwareli Napoleona Ordy, około 1870
Sypialnia w pałacu, przełom XIX i XX wieku
Park w Wojtkuszkach zimą, przełom XIX i XX wieku
Resztki wieży i ruin pałacu, 2007

XVIII–XXI wiek[edytuj | edytuj kod]

We wsi w 1789 roku został wybudowany murowany kościół filialny pw. Zbawiciela fundacji Michała Kossakowskiego. Stanisław Szczęsny pokrył kościół blachą. Przy pałacu również zbudowano kaplicę.

W 1799 roku Józef Dominik ufundował (za zezwoleniem cara Pawła I) w Wojtkuszkach komandorię maltańską z prawem starszeństwa w męskiej linii.

Od 1820 roku Stanisław Kossakowski zakładał tu szkółki, ochronki, szpitale, kasy pożyczkowe, zaprowadził samorząd gminny, zniósł daremszczyznę i ograniczył pańszczyznę (do 104 dni w roku). W 1858 roku uzyskał on pozwolenie na utworzenie ordynacji na Wojtkuszkach[2][4].

W latach radzieckich była tu siedziba kołchozu.

Znane osoby[edytuj | edytuj kod]

W Wojtkuszkach:

Pałac[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie XVIII wieku Michał Kossakowski urządził tu swą rezydencję. Rozbudował stary pałac Skorulskich. W latach 1857–1862 Stanisław Szczęsny dokonał całkowitej przebudowy pałacu, nadając mu formę angielskiego neogotyku, na szczytach i rogach wieżyczki, po prawej stronie parterowe skrzydło zakończone dwupiętrową wieżą zwieńczoną blankami.

Pałac był otoczony dużą liczbą oficyn i wielu budynków gospodarczych. Wokół był wielki i malowniczy park z jeziorem, na zboczach wzgórza, porośnięty starodrzewiem, przeprojektowany pod koniec XIX wieku.

Pałac został ograbiony i zdewastowany w czasie I wojny światowej. W czasie II wojny światowej początkowo umieszczono w nim internowanych żołnierzy polskich. W czasie okupacji hitlerowskiej budynek służył jako getto żydowskie. Był to punkt dystrybucyjny, do którego przywożono Żydów z Wiłkomierza i okolicznych miejscowości, po czym wysyłano ich grupami na egzekucje: 8 i 19 sierpnia 1941 roku około 1325 Żydów rozstrzelano w lesie Piwonia w pobliżu dworu, a 5 września 1941 roku – około 4709[4][7].

Po wojnie pałac popadł w ostateczną ruinę i większość jego murów rozebrano. Pozostała jedynie samotna wieża i fragment stajni[4].

Od 1992 roku ruiny pałacu są chronione jako zabytek (pozycja 811 w rejestrze zabytków)[7]. W 2017 roku z rąk prywatnych odkupił je potomek rodu Paweł Szanajca-Kossakowski. W 2019 roku ruiny zostały ponownie wystawione na sprzedaż[8].

Majątek Wojtkuszki został opisany w 4. tomie Dziejów rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej Romana Aftanazego[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Według Romana Darowskiego[6] Antoni Skorulski urodził się w Skorulach.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wojtuszki, [w:] Antoni Urbański, Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi, Warszawa: nakładem autora, 1928, s. 143–147, ISBN 83-85130-44-6. reprint Oficyna Wydawnicza „Graf”, Gdańsk, 1991.
  2. a b c d Wojtkuszki w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XIII: Warmbrun – Worowo. Warszawa 1893., znaczenie 5.
  3. Marek Minakowski, Profil Michała Korwin-Kossakowskiego w Wielkiej genealogii Minakowskiego [dostęp 2020-11-21].
  4. a b c d e f g Wojtkuszki, [w:] Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, wyd. drugie przejrzane i uzupełnione, t. 4: Województwo wileńskie, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993, s. 423–434, ISBN 83-04-04020-4, ​ISBN 83-04-03701-7​ (całość).
  5. Results of the 2011 Population and Housing Census of the Republic of Lithuania [dostęp 2020-11-21] (ang.).
  6. Roman Darowski: Skorulski Antoni. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 38. Warszawa – Kraków: Polska Akademia NaukInstytut Historii im. Tadeusza Manteuffla, 1998, s. 270–272. ISBN 83-86301-55-4.
  7. a b Vaitkuškio dvaro sodybos fragmentai (obiekt nr 811 litewskiego rejestru zabytków) [dostęp 2020-11-21] (lit.).
  8. Pałac Wojtkuszki wystawiony na sprzedaż, zw.lt, 15 lipca 2019 [dostęp 2020-11-21].