Pańszczyzna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Prace polowe w średniowieczu, miniatura z epoki
Artykuł statutu warszawskiego w 1421 roku o pańszczyźnie tygodniowej kmieci, rękopis w języku polskim w Kodeksie Świętosława z Wojcieszyna z 1449 roku
Pomnik w kształcie krzyża wzniesiony z inicjatywy galicyjskich chłopów w Baszni Dolnej upamiętniający zniesienie pańszczyzny w 1848 roku, w czasie panowania cesarza Ferdynanda I Habsburga. Napis na pomniku wykonany cyrylicą informuje, że przez zniesienie pańszczyzny w 1848 roku chłopi zyskali wolność (Свобода)

Pańszczyzna – w okresie feudalizmu obowiązek przymusowej[1] pracy w formie renty feudalnej, wykonywanej przez chłopów na rzecz właściciela ziemskiego w wymiarze ustalonym jednostronnie przez niego, bądź według norm zwyczajowych lub prawnych[2]. Pierwotnie podstawą odrabiania pańszczyzny było posiadanie przez chłopów gospodarstw na ziemiach pańskich, później świadczenie wynikało z samego poddaństwa, na podstawie którego do odrabiania pańszczyzny zmuszono nawet chłopów nie posiadających ziemi[3][4]. Dzień pracy pańszczyźnianej rozpoczynał się o świcie, a kończył o zmroku. W południe była przerwa, aby zjeść posiłek, który należało zabrać z domu. Na ziemiach polskich spóźnienie karano chłostą, zazwyczaj wymierzano 5 uderzeń kijem[5]. Uzupełniająca konwencja w sprawie zniesienia niewolnictwa, handlu niewolnikami oraz instytucji i praktyk zbliżonych do niewolnictwa, podpisana 7 września 1956 roku w Genewie wymieniała pańszczyznę w ramach instytucji i praktyk zbliżonych do niewolnictwa[6]. Pańszczyzna mogła też występować jako przymusowy najem do pracy, wówczas była przymusowa ale odpłatna[7].

Pańszczyzna na świecie[edytuj | edytuj kod]

Historia pańszczyzny sięga czasów starożytnych (Grecja, Rzym). W Europie zachodniej występowała już w VII wieku[2] i wykształciła się w okresie feudalnym, po czym powoli zaczęła zamierać w wyniku przechodzenia na czynsz. Pańszczyzna była głównym czynnikiem powstania folwarku pańszczyźnianego, a zwiększanie ucisku pańszczyźnianego doprowadzało do zbiegostwa chłopów[8] i buntów chłopskich na terenie całej Europy.

Oprócz powstań zbrojnych pańszczyzna powodowała opór chłopski, a sama wieść o ukazie znoszącym pańszczyznę miała wpływ na to, że chłopi na terenie całego Królestwa Polskiego przestali odrabiać pańszczyznę. Bunty na tym tle wybuchały od początku XIX wieku i bardzo często były tłumione przy użyciu wojska. Przykładowo w Rosji w 1859 roku doszło do 91 buntów w 33 guberniach. W 26 przypadkach do stłumienia oporu musiano użyć wojska[9].

Pańszczyzna mogła być wyrażania w różnych formach i dotyczyć nie tylko stanu chłopskiego, trudniącego się rolnictwem, ale również ludzi z innego stanu - jak mieszczaństwo, które przeważnie trudniło się rzemiosłem. Rzemieślnicy w miastach królewskich, książęcych czy też prywatnych miastach szlacheckich byli poddanymi pana miasta i mieli oni prawo organizować się w związki wytwórcze (cechy) oraz posiadać swoje domy, grunty i warsztaty pod warunkiem obowiązków, czyli składania panu danin ze swoich wytworów i wykonywania prac dla dworu potrzebnych. Byli oni dostawcami gotowych produktów do dworu, który z kolei często dostarczał im materiałów poprzez swoich kupców. Praca rzemieślników, podobnie jak chłopów, dzieliła się na pracę dla siebie i pańszczyznę dla pana. Cześć produktów rzemieślnicy oddawali do dworu, a część mogli zachować dla siebie. Oprócz tego rzemieślnicy-mieszczanie byli obowiązani po kolei trzymać straż przy bramach i murach miasta, co również przypominało obowiązek pańszczyźniany chłopów - stróżowanie, do którego wyznaczano co pewien czas jakiegoś mieszkańca wsi. Charakterystyczne dla tamtych czasów jest to, że zachowań zbliżonych do stosunków pańszczyźnianych można się doszukać nie tylko pośród szlachty, ale również pośród wyższych warstw innych stanów społecznych, które ją naśladowały. Podobnym do stosunków pańszczyźnianych był kontrakt słowny wiążący terminatora (ucznia) z majstrem (właścicielem warsztatu rzemieślniczego). Terminator podlegał wszystkim rozkazom majstra i nie mógł przeciw niemu występować. Jeżeli uciekał, był sprowadzany siłą do majstra z powrotem. Nikt nie miał prawa dać mu schronienia; inny majster, który go przyjął, podlegał karze.

Stosunek zamożniejszych chłopów zwanych „wolnymi kmieciami” do ich czeladzi, którą zatrudniali w swoich gospodarstwach i którą wysłali do pracy na rzecz dworu, także przypominał świadczenia pańszczyźniane. Tacy chłopi częstokroć żądali powrotu zbiegłego parobka lub dziewki do swojego gospodarstwa. Dlatego w I Rzeczypospolitej istniała nie tylko pańszczyzna świadczoną przez chłopów lub innych poddanych na rzecz feudała, ale też najemna oraz często wręcz niewolna praca czeladzi czy parobków dla zamożniejszych chłopskich gospodarzy. Bogaci chłopi bowiem nie odrabiali pańszczyzny osobiście, ale wysyłali na pańskie pole własną służbę, np.komorników[10]. Dochodziło oprócz tego do sytuacji, w której bogaty chłop wydzierżawiał kawałek swojej ziemi bezrolnemu chałupnikowi albo komornikowi w zamian za świadczenia pańszczyźniane lub czynszowo-pańszczyźniane[11][12].

Pańszczyznę należy odróżnić od szarwarku. Współcześnie pańszczyzna jest pejoratywnym określeniem sytuacji, gdy pracownik pracuje po godzinach bez żadnych dodatków, ponieważ boi się utraty pracy. Według Jana Sowy istotną różnicą między pańszczyzną a niewolnictwem jest to, że w niewolnictwie ludźmi handlowano indywidualnie, a w przypadku pańszczyzny handel prowadzono hurtowo sprzedając całe wsie wraz z przypisanymi do nich chłopskimi rodzinami[13].

Przeciwnikami pańszczyzny byli w Czechach taboryci[14], a w Polsce bracia polscy[15]. Pańszczyzna zaczęła zanikać w Europie od XIV wieku, ale utrzymywała się na niektórych terytoriach, m.in. środkowej Europie do XIX wieku.

  • 1811–1850 – zniesienie pańszczyzny w Prusach[16].
  • 1848 r. – zniesienie pańszczyzny w Austrii.
  • 1861 r. – zniesienie pańszczyzny w Rosji[a][17][18]. W Królestwie Polskim na mocy ukazu carskiego z 4 (16) maja 1861 r. chłopi począwszy od 19 września (1 października) 1861 roku otrzymali prawo zamiany swojej pańszczyzny na tzw. okup prawny[19].
  • 1864 r. – zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim[19]. Wszelkie powinności pańszczyźniane uległy likwidacji z dniem 15 kwietnia 1864 roku[20].
  • 1931 r. – zniesienie pańszczyzny (stosunków żelarskich) w Królestwie Węgierskim i południowej Polsce (Spisz)[21]

Pańszczyzna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Pańszczyzna w Polsce.

W 1816 r. pańszczyzna została zniesiona na obszarze Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego założonego przez Stanisława Staszica. Projekt zniesienia pańszczyzny na całym obszarze Królestwa Polskiego złożył w 1830 r. w sejmie Królestwa Polskiego Jan Olrych Szaniecki. Projekt jednak został odrzucony przez posłów[22].

Prawo międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Konwencja w sprawie niewolnictwa z 1926 w art. 5 zobowiązuje strony by praca przymusowa lub obowiązkowa nie pociągała za sobą warunków równoznacznych z niewolnictwem i by była wymagana tylko dla celów publicznych, tam gdzie istnieje dla innych celów powinna zostać zniesiona, a póki istnieje będzie ona stosowana tylko wyjątkowo, za odpowiednim wynagrodzeniem i pod warunkiem, że nie pociągnie za sobą zmiany zwykłego miejsca zamieszkania.

Konwencja Genewska z 1956 zalicza pańszczyznę do instytucji i praktyk zbliżonych do niewolnictwa, definiując ją jako stan lub sytuację dzierżawcy, który na mocy prawa, zwyczaju lub porozumienia jest zobowiązany mieszkać i pracować na ziemi stanowiącej własność innej osoby oraz wykonywać pewne określone usługi na rzecz danej osoby niezależnie od tego, czy czynności takie byłyby odpłatne, czy też nie, oraz jest pozbawiony wolności przeprowadzenia zmiany swego stanu[b][23][c]. Konwencja zobowiązuje państwa-strony do całkowitego zniesienia lub uchylenia takich instytucji i praktyk.

Międzynarodowa Organizacja Pracy w art. 3 Konwencji Nr 182 zalicza pańszczyznę do najgorszych form pracy dzieci, które to formy pracy powinny być zakazane[d][24].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Reforma ta pozostawiała liczne relikty poprzedniego reżimu, jak przypisanie do ziemi czy solidarna odpowiedzialność za świadczenia (tzw. krugowa poruka).
  2. Uzupełniająca Konwencja w sprawie zniesienia niewolnictwa, handlu niewolnikami oraz instytucji i praktyk zbliżonych do niewolnictwa, podpisana w Genewie dnia 7 września 1956 roku.
  3. W tekście ang. pańszczyzna określona jest jako serfdom, we fr. servage, w ros. крепостное состояние, w hiszp. servidumbre de la gleba.
  4. Konwencja nr 182 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca zakazu i natychmiastowych działań na rzecz eliminowania najgorszych form pracy dzieci, przyjęta w Genewie dnia 17 czerwca 1999 r.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Mączak 1981 ↓, s. 34.
  2. a b Mała encyklopedia rolnicza, pr. zbior., Warszawa 1964, s. 528.
  3. Encyklopedia. Historia, wyd. Greg 2015, s. 412.
  4. Wyczański 1965 ↓, s. 16.
  5. Witkoś 1977 ↓, s. 36.
  6. Rauszer 2020 ↓, s. 8.
  7. Joanna Kowalik, Regulamin powinności włościan dóbr Kąkolewnica s. 190.
  8. Snoch 1995 ↓, s. 87.
  9. Szczechura 1962 ↓, s. 75-80.
  10. Szczechura 1962 ↓, s. 13.
  11. Pisma. Pierwsze zbiorowe wydanie dzieł treści filozoficznej i społecznej. Tom III.
  12. Kacper Pobłocki, Kapitalizm. Historia krótkiego trwania.
  13. Sowa 2015 ↓, s. 57.
  14. Poniatowski 1969 ↓, s. 434.
  15. Poniatowski 1969 ↓, s. 62.
  16. Mączak 1981 ↓, s. 35.
  17. Jan Kucharzewski, Od białego do czerwonego caratu, s. 47–58, Paweł Jasienica Dwie drogi (rozdział Samodzierżcy)
  18. Bazylow 1970 ↓, s. 230.
  19. a b Encyklopedia staropolska: Pańszczyzna.
  20. Bazylow 1970 ↓, s. 250.
  21. Józef Ciągwa, Zniesienie pańszczyzny na Spiszu w latach 1931–1934, „Studia Iuridica Lublinensia”, 25 (3), 2017, s. 165, DOI10.17951/sil.2016.25.3.165, ISSN 1731-6375 [dostęp 2018-02-14].
  22. Lewandowski 1959 ↓, s. 9.
  23. Dz.U. z 1963 r. nr 33, poz. 185.
  24. Dz.U. z 2004 r. nr 139, poz. 1474.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]