Pańszczyzna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Prace polowe w średniowieczu, miniatura z epoki

Pańszczyzna – w okresie feudalizmu obowiązek przymusowej i darmowej pracy w formie renty feudalnej, wykonywanej przez chłopów na rzecz właściciela ziemskiego w wymiarze ustalonym jednostronnie przez niego, bądź według norm zwyczajowych lub prawnych[1]. Pierwotnie podstawą odrabiania pańszczyzny było posiadanie przez chłopów gospodarstw na ziemiach pańskich, później świadczenie wynikało z samego poddaństwa na podstawie którego do odrabiania pańszczyzny zmuszono nawet chłopów nie posiadających ziemi[2][3]. Dzień pracy pańszczyźnianej rozpoczynał się o świcie, a kończył o zmroku. W południe była przerwa, aby zjeść posiłek, który należało zabrać z domu. Na ziemiach polskich spóźnienie karano biciem, zazwyczaj wymierzano 5 uderzeń kijem[4].

Wykształciła się w Europie w okresie feudalnym, po czym powoli zaczęła zamierać w wyniku przechodzenia na czynsz. W wyniku pańszczyzny wykształcił się folwark pańszczyźniany. Zwiększanie ucisku pańszczyźnianego doprowadzało do zbiegostwa chłopów[5]. Mogła występować jako przymusowy najem do pracy, wówczas była odpłatna[6].

Pańszczyznę należy odróżnić od szarwarku. Współcześnie pańszczyzna jest pejoratywnym określeniem sytuacji, gdy pracownik pracuje po godzinach bez żadnych dodatków, ponieważ boi się utraty pracy.

Pańszczyzna na świecie[edytuj]

Historia pańszczyzny sięga czasów starożytnych (Grecja, Rzym). W Europie zachodniej występowała już w VII wieku[1]. Przeciwnikami pańszczyzny byli w Czechach taboryci a w Polsce bracia polscy[7]. Pańszczyzna zaczęła zanikać w Europie od XIV wieku, ale utrzymywała się na niektórych terytoriach, m.in. w Polsce, do XIX wieku.

  • 1811–1850 – zniesienie pańszczyzny w Prusach[8].
  • 1848 r. – zniesienie pańszczyzny w Austrii.
  • 1861 r. – zniesienie pańszczyzny w Rosji[9].
  • 1861 r. – zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim[10].

Pańszczyzna w Polsce[edytuj]

 Osobny artykuł: Pańszczyzna w Polsce.

Pierwszy projekt zniesienia pańszczyzny w Polsce złożył w 1830 r. w sejmie Królestwa Polskiego Jan Olrych Szaniecki. Projekt jednak został odrzucony przez posłów[11].

Prawo międzynarodowe[edytuj]

Konwencja w sprawie niewolnictwa z 1926 w art. 5 zobowiązuje strony by praca przymusowa lub obowiązkowa nie pociągała za sobą warunków równoznacznych z niewolnictwem i by była wymagana tylko dla celów publicznych, tam gdzie istnieje dla innych celów powinna zostać zniesiona, a póki istnieje będzie ona stosowana tylko wyjątkowo, za odpowiednim wynagrodzeniem i pod warunkiem, że nie pociągnie za sobą zmiany zwykłego miejsca zamieszkania.

Konwencja Genewska z 1956 zalicza pańszczyznę do instytucji i praktyk zbliżonych do niewolnictwa, definiując ją jako stan lub sytuację dzierżawcy, który na mocy prawa, zwyczaju lub porozumienia jest zobowiązany mieszkać i pracować na ziemi stanowiącej własność innej osoby oraz wykonywać pewne określone usługi na rzecz danej osoby niezależnie od tego, czy czynności takie byłyby odpłatne, czy też nie, oraz jest pozbawiony wolności przeprowadzenia zmiany swego stanu[12]. Konwencja zobowiązuje państwa-strony do całkowitego zniesienia lub uchylenia takich instytucji i praktyk.

Międzynarodowa Organizacja Pracy w artykule 3 Konwencji Nr 182 zalicza pańszczyznę do najgorszych form pracy dzieci które to formy pracy powinny być zakazane[13].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Praca Zbiorowa. Mała encyklopedia rolnicza. Warszawa, 1964. s. 528.
  2. Encyklopedia historia, wyd. Greg 2015, s. 412
  3. Andrzej Wyczański, Polska-Rzeczą pospolitą szlachecką 1454-1764, Warszawa 1965, s. 16
  4. Stanisław Witkoś Bajdy i Moderówka. Poznań 1977, s. 36
  5. Bogdan Snoch Szkolny słownik historii Polski od pradziejów do roku 1795, wyd. 1995, s. 87
  6. Najem przymusowy, zwany także narzutem lub narzutką, obejmował przeważnie 1 dzień tygodniowo pracy chłopskiej opłacanej przez dwór poniżej ceny najmu wolnego, wykonywanego przeważnie przez przybyszów z innych stron kraju. W dobrach narodowych został zniesiony razem z daremszczyznami rozporządzeniem Izby Administracyjnej Dóbr Koronnych z 8 kwietnia 1817 r., a we wsiach dóbr prywatnych przetrwał i był pilnie egzekwowany. Joanna Kowalik, Regulamin powinności włościan dóbr Kąkolewnica s. 190
  7. Poniatowski 1969 ↓, s. 434.
  8. Antoni Mączak, Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, Warszawa 1981, t. 2, s. 35.
  9. Reforma ta pozostawiała liczne relikty poprzedniego reżimu, jak przypisanie do ziemi czy solidarna odpowiedzialność za świadczenia (tzw. krugowa poruka). Jan Kucharzewski, Od białego do czerwonego caratu s.47 - 58, Paweł Jasienica Dwie drogi (rozdział Samodzierżcy), Ludwik Bazylow Dzieje Rosji 1801 -- 1917.
  10. Encyklopedia staropolska: Pańszczyzna
  11. Władysław Lewandowski 1959 ↓, s. 9.
  12. http://www.prawo.pl/dz-u-akt/-/dokument/Dz.U.1963.33.185/16785760/17586 Konwencja w sprawie zniesienia niewolnictwa, handlu niewolnikami oraz instytucji i praktyk zbliżonych do niewolnictwa, podpisana w Genewie dnia 7 września 1956 roku (Dz. U. z 1963 r. Nr 33, poz. 185). W tekście ang. pańszczyzna określona jest jako serfdom, we fr. servage, w ros. крепостное состояние, w hiszp. servidumbre de la gleba.
  13. Konwencja nr 182 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca zakazu i natychmiastowych działań na rzecz eliminowania najgorszych form pracy dzieci, przyjęta w Genewie dnia 17 czerwca 1999 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 139, poz. 1474)

Bibliografia[edytuj]

  • Władysław Lewandowski: Uczestnicy powstania listopadowego opowiadają. Warszawa: PZWSZ, 1959.
  • Zygmunt Poniatowski: Mały słownik religioznawczy. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969.