Pilawa (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pilawa
Ilustracja
Herb Pilawa
Typ herbu

szlachecki

Alternatywne nazwy

Pilawa srebrna, Piława, Piliava, Półtrzecia krzyża, Strzała, „Z”

Pierwsza wzmianka

1385 (zapis sądowy)
1419 (pieczęć)

Pilawa (Pilawa srebrna, Piława[1], Piliava[2], Strzała, „Z”[3], Półtrzecia krzyża[4]) – polski herb szlachecki, wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480[5].

Pilawa jest jednym z nielicznych znanych herbów, które uczestniczyły w Bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku. Miał go wówczas nosić Klemens z Moskorzewa. Wraz z upływem czasu i rozwojem struktury szlacheckiej, Pilawici podzielili się na wiele rodzin. Najbardziej znane rody z późniejszych epok, pieczętujące się herbem Pilawa to między innymi: Potoccy[6] i Kamienieccy.

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Herb Pilawa w herbarzu Jana Długosza z lat 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae.

Opis historyczny[edytuj | edytuj kod]

Jan Długosz blazonuje herb i opisuje herbownych następująco[5]:

Pylawa, crucem geminatam cum semisse ceruleam in campo celestino defert.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Po przetłumaczeniu:

Pilawa, krzyż bliźniaczy z połową w polu błękitnym nosi.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Kasper Niesiecki, podając się na dzieła historyczne Marcina Bielskiego, Bartosza Paprockiego i Szymona Okolskiego, opisuje herb[5]:

Półtrzecia krzyża białego w polu błękitnym, tym kształtem powinno być ułożone, że ostatniego od dołu z lewej strony tarczy, tylko połowa, a nad koroną pięć piór strusich (...)

Kasper Niesiecki, Herbarz Polski, T. VII

Opis współczesny[edytuj | edytuj kod]

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy o polu błękitnym półtrzeciakrzyż srebrny.

W klejnocie pięć piór strusich.

Labry herbowe błękitne, podbite srebrem.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienia herbu Pilawa na przestrzeni wieków
Herb Pilawa w herbarzu Ambrosiusa M. de Nissa z 1572 r.
Herb Pilawa w herbarzu Bartosza Paprockiego z 1584 r.
Herb Pilawa w herbarzu Jana Aleksandra Gorczyna z 1630 r.
Herb Pilawa w herbarzu Hipolita Stupnickiego z 1859 r.
Herb Pilawa w herbarzu Zbigniewa Leszczyca z 1908 r.

Według najczęściej cytowanej przez heraldyków legendy (opisanej w sekcji niżej), rycerz Żyrosław z Potoka miał otrzymać herb za męstwo[7].

Hipolit Stupnicki, twierdzi natomiast, że Kazimierz Sprawiedliwy nagradzając czyny Żyrosława przemienił półtora krzyża z jego ówczesnego herbu (Prus) na półtrzeciakrzyż. Tym samym dając narodziny herbowi Pilawa[8].

(...) Kazimierz Sprawiedliwy nagradzając czyny owego Żyrosława, zamienił półtora krzyża jego (herb Prus) na półtrzecia.

Hipolit Stupnicki, Herbarz polski i imionospis zasłużonych...

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze zapiski sądowe herbu pochodzą z 1385 roku, natomiast najstarszy znak pieczętny z 1419 roku[9]. Najwcześniejsze znane źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza, który wzmiankuje w nim informację, wraz z podanym wcześniej opisem herbu[5]:

Pylawa, crucem geminatam cum semisse ceruleam in campo celestino defert. Genus Polonicum ad impietatem pronum.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Po przetłumaczeniu:

Pilawa, krzyż bliźniaczy z połową w polu błękitnym nosi. Rasa polska, podatna na bezprawie.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Krzyż heraldyczny znajdujący się w godle herbowym to tzw. półtrzeciakrzyż, czyli częsta w heraldyce figura, występująca głównie w herbach nadawanych rodzinom na Kresach. Półtrzecia to dawne określenie liczby 2,5. Symbolicznie odnosi się do przejścia z pogaństwa na chrześcijaństwo i walki w obronie wiary[10].

Nazwa herbu pochodzi od miejscowości Pilawa w Prusach (obecnie Bałtyjsk w Rosji), w której odbyła się bitwa między Polakami a Prusakami[4].

Legenda[edytuj | edytuj kod]

W roku 1166 Bolesław Kędzierzawy nadciągnął ze swym rycerstwem pod miejscowość Pilawa w ówczesnych Prusach. Naprzeciw stały hufce nieprzyjacielskie. One też uderzyły jako pierwsze. Atak został odparty przez oddział Polaków pod wodzą Żyrosława. Wrogowie zaatakowali po raz drugi. I znów musieli się cofnąć. Wtedy Żyrosław uderzył ze swymi wojami. Przebił się przez środek nieprzyjacielskiego wojska, dopadł ich wodza, zwalił z konia i zabił. Strwożeni Prusowie rzucili się do ucieczki. Na pamiątkę tego boju Żyrosław dostał herb zwany Pilawą – od miejsca bitwy[4].

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich)[11]. Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla[12] (159 nazwisk[13]). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Pilawa. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Pilawa[13]:

Antypowicz,
Balcer, Baszmanowski, Batulewicz, Błędowski, Bogdaszewski, Boleścic, Borowski, Borszcożowski, Bortkiewicz, Bóbr, Buczacki, Buterlewicz, Butulewicz, Bystrzykowski, Bzowski,
Charewicz, Charkowski, Chechelski, Chrzczonowski, Cieszkowski, Czeszkowski,
Denewski, Denow, Dmitrowski, Dobromirski, Drozdowski, Dulowski, Dymitrowski,
Felsztyn, Gąsiorowski,
Grabowski, Groffik,
Ilkusz,
Janowski, Jerzewski, Jurkowicki, Jurkowicz, Jurkowiecki,
Kamieniec, Kamieniecki, Kamieński, Kaminiec, Karliński, Kliczkowski, Klikowicz, Knot, Knoth, Kostecki, Kot, Kubiatowicz,
Lachowicz, Lachowski, Lalowski, Lechiński, Lechowski, Lewicki, Lichiński, Lichnowski, Lutostański,
Łabuszewski, Łachowski,
Małyszewicz, Manasterski, Manastyrski, Marcinkowski, Mars, Masłowski, Miłkowski, Misiowski, Modzelewski, Monasterski, Moskarzowski, Moskorzewski, Murca, Mysiowski, Mysłowski, Mystkowski, Myszkowski, Myślkowski,
Nagorski, Nagorzyński, Nagórski, Nagurski, Namieniecki, Niewiadowski, Niewodowski,
Obertyński, Okieński, Okiński,
Petrowicki, Pęczalski, Pęczelski, Piec, Piecewski, Piecowski, Pieczyski, Pierzyński, Pilawski, Piotrkowczyk, Piotrkowski, Piotrowicki, Piruski, Płatuść, Podfilipski, Podgajewski, Podgórski, Podhajecki, Pokutyński, Potocki, Przełubski, Przyłubski,
Rawa, Rawski, Roskowski, Roszkowski, Rucki, Rudzki, Rutski, Rynkowski,
Skaczkowski, Skałowski, Słostowski, Smalawski, Smalski, Solecki, Stanisławski, Stokowski, Stroiński, Sychowski, Szewiga, Szychowski,
Światły, Święcicki,
Twardowski, Twarowski, Tworowski,
Warkulewicz, Warzyński, Waźliński, Ważyński, Wierzbicki, Wierzychowski, Wiesiołowski, Wietrychowski, Wietrzychowski, Wojsz, Wojsza,
Zagorski, Zagórski, Zakliczewski, Zakliczowski, Zelisławski,
Żak, Żakiewicz, Żarski, Żelisławski, Żelsławski, Żokiewicz, Żyrosław[12].

Znaczący przedstawiciele i potomkowie rodów herbu Pilawa[edytuj | edytuj kod]

Wielu Pilawitów, szczególnie z rodzin magnackich, dochodziło w czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej do godności dygnitarskich (sprawowali najwyższe funkcję dygnitarskie w historii Rzeczypospolitej, np. wojewodów, marszałków, podskarbich, kanclerzy, hetmanów). Rodziny magnackie, o których tu mowa to chociażby Potoccy i Kamienieccy. Nie brakowało też wśród przedstawicieli rodów herbu Pilawa wysokich rangą sług Kościoła (np. biskupów), a także poetów, pisarzy, artystów, uczonych, uczestników zrywów niepodległościowych[b].

Występowanie w heraldyce terytorialnej[edytuj | edytuj kod]

Herby będące powtórzeniem rysunku Pilawy[edytuj | edytuj kod]

Niemal niezmienionego herbu Pilawa używają (bądź używały) miasta:

Herb Nazwa Status Powiat Województwo Kraj
POL Brody COA.svg Brody miasto brodzki tarnopolskie Ukraina
POL Brody COA.svg Buczacz miasto buczacki tarnopolskie Ukraina
POL Horodenka COA.svg Horodenka miasto horodeński stanisławowskie Ukraina
POL Jabłonów COA.png Jabłonów osiedle typu

miejskiego

kosowski iwanofrankiwskie Ukraina
UKR Leszniów COA.png Leszniów wieś brodzki lwowskie Ukraina
POL Probużna COA.png Probużna wieś czortkowski tarnopolskie Ukraina
POL Złoty Potok COA.png Potok Złoty osiedle typu

miejskiego

buczacki tarnopolskie Ukraina
UKR Sokołówka COA.png Sokołówka wieś buski lwowskie Ukraina
POL Tłuste COA.svg Tłuste osiedle typu

miejskiego

zaleszczycki tarnopolskie Ukraina
POL Brody COA.svg Tyśmienica miasto tłumacki stanisławowskie Ukraina

Herby terytorialne nawiązujące do Pilawy[edytuj | edytuj kod]

Akcenty herbu Pilawa używają (bądź używały) miasta:

Herb Nazwa Status Powiat Województwo Kraj
Coat of Arms Buchach.PNG Buczacz miasto buczacki tarnopolski Ukraina
Coat of Arms Buchach 1920-1939.png Buczacz miasto buczacki tarnopolski Ukraina
Герб БУЧАЧ.gif Buczacz miasto buczacki tarnopolski Ukraina
POL Budzanów COA.svg Budzanów wieś trembowelski tarnopolski Ukraina
POL Kozowa COA.svg Kozowa osiedle typu

miejskiego

brzeżański tarnopolski Ukraina
POL Krzeszowice COA.svg Krzeszowice miasto chrzanowski krakowski Polska
POL Krzeszowice COA.svg Krzeszowice gmina chrzanowski krakowski Polska
POL Krzeszowice flag.svg Krzeszowice gmina chrzanowski krakowski Polska
Monasterzyska tarnopol coa XVI.png Monasterzyska miasto buczacki tarnopolski Ukraina
POL Nałęczów COA.svg Nałęczów miasto lubelskie puławski Polska
POL Nałęczów COA.svg Nałęczów gmina lubelskie puławski Polska
UKR Pechenizhyn COA.svg Peczeniżyn osiedle typu

miejskiego

kołomyjski iwanofrankiwski Ukraina
POL Stanisławów COA.svg Stanisławów miasto iwanofrankiwski Ukraina
Verhivka tr gerb.png Wierzchówka wieś trostianecki winnicki Ukraina
POL Zabłotów COA.svg Zabłotów osiedle typu

miejskiego

śniatyński stanisławowski Ukraina

Odmiany[edytuj | edytuj kod]

Odmiany herbu Pilawa
Herb Pilawa II
Herb Potocki
Herb Pilawa w Tablicach odmian herbowych autorstwa Teodora Chrząńskiego z 1909 roku. III rząd, II kolumna.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie.
  2. Podrozdział „Znaczący przedstawiciele i potomkowie rodów herbu Pilawa” został stworzony na podstawie drobnych danych, wyciągniętych z przypisów znajdujących się w artykule Pilawa (herb szlachecki).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Paprocki 1858 ↓, s. 964.
  2. Nissa 1572? ↓, s. 93.
  3. Ostrowski 1906 ↓, s. 263.
  4. a b c Chmielewski 2005 ↓, s. 62.
  5. a b c d Długosz 1885 ↓, s. 27.
  6. Niesiecki 1841 ↓, s. 427–467.
  7. Niesiecki 1841 ↓, s. 302–305.
  8. Stupnicki 1859 ↓, s. 234–235.
  9. Pilawa a ↓.
  10. Pilawa b ↓.
  11. Dzieje zasobu ↓, Linki zewnętrzne.
  12. a b Gajl 2007 ↓.
  13. a b Gajl ↓, Linki zewnętrzne.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]