Wiry (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 50°50'10"N 16°38'45"E
- błąd 39 m
WD 50°48'N, 16°39'E
- błąd 19777 m
Odległość 1661 m
Wiry
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat świdnicki
Gmina Marcinowice
Liczba ludności (III 2011) 419[1]
Strefa numeracyjna 74
SIMC 0853560
Położenie na mapie gminy Marcinowice
Mapa konturowa gminy Marcinowice, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Wiry”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Wiry”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Wiry”
Położenie na mapie powiatu świdnickiego
Mapa konturowa powiatu świdnickiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Wiry”
Ziemia50°50′10″N 16°38′45″E/50,836111 16,645833

Wiry (niem. Groß Wierau, 1945–1946 Wiry Duże) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Marcinowice.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1975‒1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa wałbrzyskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona na wschodnim skraju Równiny Świdnickiej, na południowy zachód od u Masywu Ślęży oraz na północ od Wzgórz Kiełczyńskich, nad początkowym odcinkiem Czarnej Wody.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1193; 9 kwietnia papież Celestyn III potwierdzał augustianom z wrocławskiego Piasku ich własności, jedną z osad były Viuri. W roku 1205 zgodnie prawem niemieckim, wprowadzonym przez Henryka Brodatego, we wsi utworzono urząd wójta. Wieś jest też wzmiankowana w łacińskim dokumencie z 1223 roku wydanym przez biskupa wrocławskiego Lorenza pod zlatynizowaną formą staropolską Viri[2]. Wzmiankowana w łacińskim dokumencie z 1250 roku wydanym przez papieża Innocentego IV w Lyonie gdzie zanotowana została w zlatynizowanej, staropolskiej formie Wiri[3].

W wyniku trzech wojen śląskich toczonych w latach 1740-1763 pomiędzy Austrią oraz Prusami, miejscowość wraz z całym Śląskiem znalazła się ostatecznie w granicach Prus.

Duże zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej – m.in. zniszczenie klasztoru augustianów (był właścicielem wsi aż do sekularyzacji w 1810 r.); odbudowa trwała do roku 1648. W roku 1825 we wsi były: 72 domy, sołectwo, kościół, szkoła, cegielnia i browar. Mieszkańcy hodowali owce i bydło oraz trudnili się tkactwem. W roku 1922 wieś należała do H. Rossdeutschera.

W roku 1959 odkryto złoża magnezytu. Złoża mają długość około 4,5 km i ciągną się w kierunku zachodnim. Magnezytom towarzyszą rzadkie minerały szlachetne. W celu udostępnienia złoża w latach 60. XX wieku uruchomiono kopalnię głębinową Wiry, która należała do Strzeblowskich Kopalń Surowców Mineralnych w Sobótce. Kopalnia działała do lipca 1996 roku, a jej likwidację rozpoczęto w 2004 roku[4]. Na hałdach, gdzie gromadzony był materiał płonny, można znaleźć liczne chryzoprazy i chryzotyle. Magnezyt był przerabiany w zakładach w Świdnicy[5]. W 2017 roku część nieczynnych wyrobisk kopalni Wiry została udostępniona jako podziemna trasa turystyczna[6][7].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Michała Archanioła
Pałac w Wirach

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[8]:

  • kościół par. pw. św. Michała Archanioła, z początku XVI w., powstał na miejscu pierwotnego z XIII w., przebudowany w wieku XVII, rozbudowany w 1906 r., odnowiony w roku 2000; jednonawowy z prostokątną zakrystią, kwadratową wieżą z krenelażem i iglicowym hełmem i ośmioboczną sygnaturką z prześwitem. Wnętrze w stylu późnobarokowo-rokokowym, ołtarze z XVIII w. Kościół otoczony jest kamiennym murem z XVII w. W otoczeniu, lapidarium pozostałe po dawnym cmentarzu
  • zespół pałacowy:
    • pałac w ruinie, obecnie dom nr 1; barokowy pałac z pierwszej połowy XVII wieku, przebudowano w 1778 r.; pałac należący w przeszłości do zakonu augustianów położony jest w zachodniej części wsi
    • park krajobrazowy, z drugiej połowy XIX w.; zniszczony i zdziczały

Inne zabytki:

  • murowany XIX-wieczny wiatrak, który przebudowano na cele mieszkalne; położony przy drodze gminnej do wsi Tąpadła
  • dwie kapliczki domkowe z początków XIX wieku[9]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866, s. 117.
  3. Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 280.
  4. Marek Czerski i inni: Objaśnienia do mapy geośrodowiskowej Polski. 1:50 000. Arkusz Sobótka (799). Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny, 2004, s. 20.
  5. Strona parafii w Wirach
  6. Kopalnia magnezytu w Wirkach (1953-1996), Podziemna Trasa Turystyczna „Kopalnia Wiry” (od 2017 r.). Świdnica – Moje Miasto / Świdnickie Archiwum Cyfrowe. [dostęp 2017-10-24].
  7. Podziemna trasa turystyczna kopalni Wiry otwarta dla zwiedzających. doba.pl, 2017-08-20. [dostęp 2017-10-24].
  8. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 162. [dostęp 2012-10-09].
  9. Okolice Wrocławia, część południowo-wschodnia. Studio Wydawnicze Plan, 2006. ISBN 83-60180-02-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866.
  • Rezydencje ziemi świdnickiej, zespół redakcyjny: W. Rośkowicz, S. Nowotny, R. Skowron, Świdnica 1997, s. 84.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]