Wiry (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wiry
Wiry
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat świdnicki
Gmina Marcinowice
Liczba ludności (III 2011) 419[1]
Strefa numeracyjna (+48) 74
SIMC 0853560
Położenie na mapie gminy Marcinowice
Mapa lokalizacyjna gminy Marcinowice
Wiry
Wiry
Położenie na mapie powiatu świdnickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu świdnickiego
Wiry
Wiry
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Wiry
Wiry
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wiry
Wiry
Ziemia50°50′10″N 16°38′45″E/50,836111 16,645833

Wiry (niem. Groß Wierau), (1945-1946 Wiry Duże) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Marcinowice.

Podział administracyjny[edytuj]

W latach 1975‒1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa wałbrzyskiego.

Położenie[edytuj]

Wieś położona na wschodnim skraju Równiny Świdnickiej, na południowy zachód od u Masywu Ślęży oraz na północ od Wzgórz Kiełczyńskich, nad początkowym odcinkiem Czarnej Wody.

Historia[edytuj]

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1193; 9 kwietnia papież Celestyn III potwierdzał augustianom z wrocławskiego Piasku ich własności, jedną z osad były Viuri. W roku 1205 zgodnie prawem niemieckim, wprowadzonym przez Henryka Brodatego, we wsi utworzono urząd wójta. Wieś jest też wzmiankowana w łacińskim dokumencie z 1223 roku wydanym przez biskupa wrocławskiego Lorenza pod zlatynizowaną formą staropolską Viri[2]. Wzmiankowana w łacińskim dokumencie z 1250 roku wydanym przez papieża Innocentego IV w Lyonie gdzie zanotowana została w zlatynizowanej, staropolskiej formie Wiri[3].

W wyniku trzech wojen śląskich toczonych w latach 1740-1763 pomiędzy Austrią oraz Prusami, miejscowość wraz z całym Śląskiem znalazła się ostatecznie w granicach Prus.

Duże zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej – m.in. zniszczenie klasztoru augustianów (był właścicielem wsi aż do sekularyzacji w 1810 r.); odbudowa trwała do roku 1648. W roku 1825 we wsi były: 72 domy, sołectwo, kościół, szkoła, cegielnia i browar. Mieszkańcy hodowali owce i bydło oraz trudnili się tkactwem. W roku 1922 wieś należała do H. Rossdeutschera.

W roku 1959 odkryto złoża magnezytu, na bazie którego uruchomiono w latach 60. XX wieku kopalnię głębinową. Obecnie zakład znacząco zmniejszył produkcję. Złoża mają długość około 4,5 km i ciągną się w kierunku zachodnim. Magnezytom towarzyszą rzadkie minerały szlachetne. Na hałdach, gdzie gromadzony jest materiał płonny, można znaleźć liczne chryzoprazy i chryzotyle. Magnezyt jest przerabiany w zakładach w Świdnicy[4].

Zabytki[edytuj]

Kościół pw. św. Michała Archanioła
Pałac w Wirach

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[5]:

  • kościół par. pw. św. Michała Archanioła, z początku XVI w., powstał na miejscu pierwotnego z XIII w., przebudowany w wieku XVII, rozbudowany w 1906 r., odnowiony w roku 2000; jednonawowy z prostokątną zakrystią, kwadratową wieżą z krenelażem i iglicowym hełmem i ośmioboczną sygnaturką z prześwitem. Wnętrze w stylu późnobarokowo-rokokowym, ołtarze z XVIII w. Kościół otoczony jest kamiennym murem z XVII w. W otoczeniu, lapidarium pozostałe po dawnym cmentarzu
  • zespół pałacowy:
    • pałac w ruinie, obecnie dom nr 1; barokowy pałac z pierwszej połowy XVII wieku, przebudowano w 1778 r.; pałac należący w przeszłości do zakonu augustianów położony jest w zachodniej części wsi
    • park krajobrazowy, z drugiej połowy XIX w.; zniszczony i zdziczały

inne zabytki:

  • murowany XIX-wieczny wiatrak, który przebudowano na cele mieszkalne; położony przy drodze gminnej do wsi Tąpadła
  • dwie kapliczki domkowe z początków XIX wieku[6]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866.
  • Rezydencje ziemi świdnickiej, zespół redakcyjny: W. Rośkowicz, S. Nowotny, R. Skowron, Świdnica 1997, s. 84.

Przypisy

  1. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866, s. 117.
  3. Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 280.
  4. Strona parafii w Wirach
  5. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2012-10-09]. s. 162.
  6. Okolice Wrocławia, część południowo-wschodnia. Studio Wydawnicze Plan, 2006. ISBN 83-60180-02-4.