Wiry (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wiry
Wiry
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat świdnicki
Gmina Marcinowice
Liczba ludności (III 2011) 419[1]
Strefa numeracyjna (+48) 74
SIMC 0853560
Położenie na mapie gminy Marcinowice
Mapa lokalizacyjna gminy Marcinowice
Wiry
Wiry
Położenie na mapie powiatu świdnickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu świdnickiego
Wiry
Wiry
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Wiry
Wiry
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wiry
Wiry
Ziemia50°50′10″N 16°38′45″E/50,836111 16,645833

Wiry (niem. Groß Wierau), (1945-1946 Wiry Duże) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Marcinowice.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1975‒1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa wałbrzyskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona na wschodnim skraju Równiny Świdnickiej, na południowy zachód od u Masywu Ślęży oraz na północ od Wzgórz Kiełczyńskich, nad początkowym odcinkiem Czarnej Wody.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1193; 9 kwietnia papież Celestyn III potwierdzał augustianom z wrocławskiego Piasku ich własności, jedną z osad były Viuri. W roku 1205 zgodnie prawem niemieckim, wprowadzonym przez Henryka Brodatego, we wsi utworzono urząd wójta. Wieś jest też wzmiankowana w łacińskim dokumencie z 1223 roku wydanym przez biskupa wrocławskiego Lorenza pod zlatynizowaną formą staropolską Viri[2]. Wzmiankowana w łacińskim dokumencie z 1250 roku wydanym przez papieża Innocentego IV w Lyonie gdzie zanotowana została w zlatynizowanej, staropolskiej formie Wiri[3].

W wyniku trzech wojen śląskich toczonych w latach 1740-1763 pomiędzy Austrią oraz Prusami, miejscowość wraz z całym Śląskiem znalazła się ostatecznie w granicach Prus.

Duże zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej – m.in. zniszczenie klasztoru augustianów (był właścicielem wsi aż do sekularyzacji w 1810 r.); odbudowa trwała do roku 1648. W roku 1825 we wsi były: 72 domy, sołectwo, kościół, szkoła, cegielnia i browar. Mieszkańcy hodowali owce i bydło oraz trudnili się tkactwem. W roku 1922 wieś należała do H. Rossdeutschera.

W roku 1959 odkryto złoża magnezytu. Złoża mają długość około 4,5 km i ciągną się w kierunku zachodnim. Magnezytom towarzyszą rzadkie minerały szlachetne. W celu udostępnienia złoża w latach 60. XX wieku uruchomiono kopalnię głębinową Wiry, która należała do Strzeblowskich Kopalń Surowców Mineralnych w Sobótce. Kopalnia działała do lipca 1996 roku, a jej likwidację rozpoczęto w 2004 roku[4]. Na hałdach, gdzie gromadzony był materiał płonny, można znaleźć liczne chryzoprazy i chryzotyle. Magnezyt był przerabiany w zakładach w Świdnicy[5]. W 2017 roku część nieczynnych wyrobisk kopalni Wiry została udostępniona jako podziemna trasa turystyczna[6][7].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Michała Archanioła
Pałac w Wirach

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[8]:

  • kościół par. pw. św. Michała Archanioła, z początku XVI w., powstał na miejscu pierwotnego z XIII w., przebudowany w wieku XVII, rozbudowany w 1906 r., odnowiony w roku 2000; jednonawowy z prostokątną zakrystią, kwadratową wieżą z krenelażem i iglicowym hełmem i ośmioboczną sygnaturką z prześwitem. Wnętrze w stylu późnobarokowo-rokokowym, ołtarze z XVIII w. Kościół otoczony jest kamiennym murem z XVII w. W otoczeniu, lapidarium pozostałe po dawnym cmentarzu
  • zespół pałacowy:
    • pałac w ruinie, obecnie dom nr 1; barokowy pałac z pierwszej połowy XVII wieku, przebudowano w 1778 r.; pałac należący w przeszłości do zakonu augustianów położony jest w zachodniej części wsi
    • park krajobrazowy, z drugiej połowy XIX w.; zniszczony i zdziczały

inne zabytki:

  • murowany XIX-wieczny wiatrak, który przebudowano na cele mieszkalne; położony przy drodze gminnej do wsi Tąpadła
  • dwie kapliczki domkowe z początków XIX wieku[9]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866.
  • Rezydencje ziemi świdnickiej, zespół redakcyjny: W. Rośkowicz, S. Nowotny, R. Skowron, Świdnica 1997, s. 84.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866, s. 117.
  3. Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 280.
  4. Marek Czerski i inni: Objaśnienia do mapy geośrodowiskowej Polski. 1:50 000. Arkusz Sobótka (799). Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny, 2004, s. 20.
  5. Strona parafii w Wirach
  6. Kopalnia magnezytu w Wirkach (1953-1996), Podziemna Trasa Turystyczna „Kopalnia Wiry” (od 2017 r.). Świdnica – Moje Miasto / Świdnickie Archiwum Cyfrowe. [dostęp 2017-10-24].
  7. Podziemna trasa turystyczna kopalni Wiry otwarta dla zwiedzających. doba.pl, 2017-08-20. [dostęp 2017-10-24].
  8. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 162. [dostęp 2012-10-09].
  9. Okolice Wrocławia, część południowo-wschodnia. Studio Wydawnicze Plan, 2006. ISBN 83-60180-02-4.