Władysław Bełza
![]() Władysław Bełza (1877) | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
![]() |
Władysław Bełza pseud. Władysław Piast (ur. 17 października 1847 w Warszawie, zm. 29 stycznia 1913 we Lwowie) – polski poeta neoromantyczny, piszący w duchu patriotycznym, nazywany piewcą polskości. Publicysta, animator życia kulturalnego, oświatowego i prasowego, współzałożyciel polskiej organizacji oświatowej Macierz Polska.
Rodzina
[edytuj | edytuj kod]Był synem Józefa Bełzy (ur. 1805 w Masłowicach k. Wielunia, zm. 1888, z wykształcenia chemika) oraz Augusty Bogumiły Teofili Ostrowskiej (ur. 1829 w Dąbrowie k. Wielunia), bratem Stanisława Bełzy (ur. 1849, zm. 1929, adwokata, pisarza, podróżnika i działacza kulturalnego na Śląsku).
Ożeniony z Marią Ostrowską. Nie mając własnych dzieci, adoptował Kazimierza Mariana, bratanka żony i syna rzeźbiarza Kazimierza Ostrowskiego. Przybrany syn używał nazwiska Ostrowski-Bełza. W 1940 został on deportowany przez NKWD do Azji i rok później zastrzelony przez sowieckiego konwojenta[1].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Władysław Bełza uczył się w gimnazjum rządowym w Warszawie. W 1865 rozpoczął naukę w szkole oficerskiej w Kazaniu, a w latach 1866–1868 studiował w Szkole Głównej w Warszawie. Pisywał wówczas dla tygodników warszawskich – „Przyjaciela Dzieci” i „Przeglądu Tygodniowego”. Debiutował w 1863 wierszem „Deszczyk wiosenny”, opublikowanym na łamach „Przyjaciela Dzieci”[2]. W 1867 opublikował debiutancki zbiorek poetycki pt. „Podarek dla grzecznych dzieci”. Od 1868 w Krakowie był lektorem ociemniałego już poety Wincentego Pola. Dzięki jego pomocy wydał w 1869 swoją drugą książeczkę dla dzieci – „Abecadlnik w wierszykach dla polskich dzieci”, a później kolejną, zatytułowaną „Upominek dla młodzi polskiej na pamiątkę trzechsetnej rocznicy Unii Lubelskiej”, przypominającą niektóre karty z dziejów Polski. Na pewien czas wyjechał do Lwowa, następnie do Wenecji, Padwy, Zurychu i Paryża, gdzie w kręgu emigracji polskiej zbliżył się do „pieśniarza Ukrainy” Józefa Bohdana Zaleskiego. Za jego radą przeniósł się do Poznania, gdzie został współzałożycielem „Tygodnika Wielkopolskiego”[3] oraz pisma dla dzieci „Promyk”, a także był inicjatorem utworzenia tam stałego teatru polskiego. Występował przeciwko germanizacji ludności polskiej w Wielkopolsce i na Śląsku. Pod koniec 1871 otrzymał nakaz niezwłocznego opuszczenia granic państwa pruskiego, jako tzw. lästiger Ausländer (niepożądany cudzoziemiec) – zbyt aktywny polski działacz narodowy. Udał się najpierw do Pragi, skąd w lutym 1872 wyjechał do Lwowa, z którym związał resztę swojego życia.
We Lwowie pisał artykuły do „Dziennika Polskiego” i „Gazety Narodowej”[4], na Uniwersytecie Lwowskim słuchał przygodnie wykładów strażnika polszczyzny Antoniego Małeckiego i Romana Pilata. Redagował i wydawał pisma dla dzieci: „Promyk. Tygodnik dla Dzieci” i „Towarzysz Pilnych Dzieci”.
Związany był z uzdrowiskiem w Iwoniczu-Zdroju, gdzie organizował w latach 1874–1890 życie kulturalne i towarzyskie. Tu również propagował i informował o pracach Towarzystwa wygłaszając odczyty. Dla regionu krośnieńskiego zasłużył się napisaniem pierwszego przewodnika krajoznawczo-turystycznego pt. „Iwonicz i jego okolice”[5] wydanego w 1885 r. nakładem Zarządu Zdrojowego.
W 1882 został zatrudniony w lwowskim Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich najpierw w charakterze skryptora, który nadzorował czytelnię dla młodzieży, zaś od 1891 – sekretarza administracyjnego Instytutu i naczelnika wydawnictwa książek polskich i podręczników szkolnych.
Był współzałożycielem Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza, oraz Wydawnictwa Macierzy Polskiej (1883), która do 1914 wydrukowała 1,5 mln książek, w tym m.in. 180-tys. nakład Pana Tadeusza. Władysław Bełza był także encyklopedystą oraz edytorem Encyklopedii zbiór wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy –– polskiej encyklopedii wydanej w latach 1898-1907 przez Macierz. Opisał w niej współczesną literaturę polską[6][7] .
Współpracował i przyjaźnił się z wieloma działaczami społecznymi, wydawcami oraz artystami polskimi m.in. z Michałem Andriollim[8].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Belza-Lwow-Lyczakow.jpg/250px-Belza-Lwow-Lyczakow.jpg)
„W czyjem sercu miłość tleje,
I nie toczy go zgnilizna,
W tego duszy wciąż jaśnieje:
Bóg, rodzina i ojczyzna!”
Władysław Bełza – wiersz „Co kochać?”[9]
Uprawiał popularną po powstaniu styczniowym lirykę społeczno-patriotyczną, ogłaszając kilka jej zbiorów. Wydał zbiory wierszy „Z wiosny”, „Pieśni liryczne”, „Z doli i niedoli”, napisał jednoaktówkę „Emancypantka”[10], dramat „Kacper Karliński” oraz poemat „Zamek grójecki”[11]. Publikował prace historyczno-literackie o Adamie Mickiewiczu i jego epoce. Pisał także pod pseudonimami: Władysław Piast, Władysław Ostrowski.
Wiele jego wierszy, pisanych w tonie patriotyczno-wychowawczym, było adresowanych do polskiej młodzieży i dzieci, np.: „Cnoty kardynalne”, „Co kochać?”[12], „Czem będę?”, „Legenda o garści ziemi polskiej”, „Marsz skautów”, „Modlitwa za Ojczyznę”, „O celu Polaka”, „Polska mowa”, „Ziemia rodzinna”.
Jest autorem słynnego wiersza (napisanego w 1900 r.) pt. „Wyznanie wiary dziecięcia polskiego” („Katechizm polskiego dziecka”), zaczynającego się słowami: – Kto Ty jesteś? / – Polak mały. / – Jaki znak twój? / – Orzeł biały. Wiersz ten autor dedykował swemu chrześniakowi, Ludwikowi Wolskiemu[13].
Przez wiele lat był jedną z głównych osobistości lwowskiego Ossolineum – energiczny, pogodny, tryskający dowcipem, a jednocześnie nadzwyczaj skromny.
Władysław Bełza w ostatnich latach życia mieszkał niedaleko siedziby Ossolineum przy ulicy Zimorowicza (obecnie ul. Dudajewa 16), gdzie zmarł. Pochowany został w Alei Zasłużonych na miejscowym Cmentarzu Łyczakowskim.
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Pomnik_W%C5%82adyslawa_Belzy_w_Iwoniczu-Zdroju.jpg/220px-Pomnik_W%C5%82adyslawa_Belzy_w_Iwoniczu-Zdroju.jpg)
- Na początku listopada 1933 na kamienicy, w której mieszkał Władysław Bełza przy ulicy Zimorowicza 16 we Lwowie, została ustanowiona tablica upamiętniająca[14].
- W Iwoniczu Zdroju, w dolinie Na Kawalcach znajduje się jego pomnik ufundowany przez wdzięcznych kuracjuszy i mieszkańców.
- Od 2014 roku jest patronem skweru na wrocławskich Karłowicach[15].
- Jego imieniem nazwano ulicę na bydgoskich Wyżynach.
Dzieła
[edytuj | edytuj kod]- Katechizm polskiego dziecka – zbiór wierszy zawierający wiersz o tym samym tytule
- Dawni królowie tej ziemi[16]
- Zaklęte dzwony. Legenda z dziejów polskich[17]
- Wincenty Pol. Wspomnienie w 40-stą rocznicę zgonu poety[18]
- Ołowiany żołnierz i inne powiastki dla młodego wieku[19]
- Abecadlnik w wierszykach dla dzieci polskich[20]
- Abecadło o chlebie[21]
- Baśń o królewnie na drewnianych nóżkach[22]
- Kłamstwo brudzi[23]
- Iwonicz i jego okolice. Z sześciu widokami (1885)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Bełzowie [online], web.archive.org, 19 lipca 2018 [dostęp 2023-07-19] [zarchiwizowane z adresu 2018-07-19] .
- ↑ Przyjaciel Dzieci R. 3, nr 115 (13 czerwca 1863) s. 183 [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Tygodnik Wielkopolski [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Gazeta Narodowa [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Władysław Bełza , Iwonicz i jego okolice [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Finkel 1898 ↓.
- ↑ Karol Estreicher 1906 ↓.
- ↑ Praca zbiorowa, „Listy Michała E. Andriollego do Władysława Bełzy z lat 1881–1891”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Bełza, Władysław (1847-1913), Andriolli, Michał Elwiro (1836-1893).
- ↑ Władysław Bełza – wiersz „Co kochać?”.
- ↑ Władysław Bełza , Emancypantka [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Władysław Bełza , Zamek grójecki [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Władysław Bełza , ten i inne wiersze w: Katechizm polskiego dziecka [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Moje Kresy. Złoczowskie Orlęta (cz. II) [online], plus.gazetalubuska.pl, 5 maja 2017 [dostęp 2023-10-03] (pol.).
- ↑ Wł. Bełzie w hołdzie. „Gazeta Lwowska”, s. 6, nr 304 z 4 listopada 1933.
- ↑ Akty Prawne. uchwaly.um.wroc.pl. [dostęp 2019-05-01].
- ↑ Polona [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Polona [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Polona [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Polona [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Polona [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Władysław Bełza , wiersz w: Dla polskich dzieci s. 5-6 [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Władysław Bełza , wiersz w: Dla polskich dzieci s. 235-246 [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
- ↑ Władysław Bełza , wiersz w: Dla polskich dzieci s. 149-150 [online], polona.pl [dostęp 2018-02-01] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Ludwik Finkel: Encyklopedya zbiór wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy, t. I. Lwów: Macierz Polska, Nakładem Wydawnictwa Macierzy Polskiej, druk. E. Winiarza, 1898, s. III-IX.
- Karol Estreicher: Bibliografia polska 1881-1900, t.I A-F. Kraków: Nakładem Spółki Księgarzy Polskich, 1906.
- Kosiek A.: Miłośnik dzieci. Podkarpacie 1973 nr 8 s.
- Nowy słownik literatury dla dzieci i młodzieży – W-wa, 1984
- Polski Słownik Biograficzny. T. 1. – Kraków, 1935
- Tyszkiewicz T.: Władysław Bełza. W: Literatura polska w okresie realizmu i naturalizmu. T. 1. – W-wa, 1965
Literatura uzupełniająca
[edytuj | edytuj kod]- Władysław T. Wisłocki, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 1. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1935, s. 413. Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, ISBN 83-04-03484-0.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Piotr Czartoryski-Sziler – Władysław Bełza – wielki piewca polskości
- Wersje elektroniczne dzieł w Polonie
- Utwory Władysława Bełzy w serwisie Wolne Lektury
- Platon Kostecki, Władysław Bełza, Lwów, 1897.
- Rok Władysława Bełzy.
- Bibliograficzny spis prac Władysława Bełzy osobno wydanych (1867-1907)
- Absolwenci i studenci Szkoły Głównej Warszawskiej
- Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe)
- Ludzie związani z Iwoniczem-Zdrojem
- Pochowani na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie
- Polscy działacze narodowi
- Polscy encyklopedyści
- Polscy poeci
- Polscy publicyści
- Polscy wydawcy
- Zmarli w 1913
- Urodzeni w 1847
- Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej
- Polscy tłumacze literatury francuskojęzycznej
- Polscy tłumacze literatury czeskiej
- Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej
- Polscy tłumacze literatury węgierskiej