Wieluń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta w woj. łódzkim. Zobacz też: inne znaczenia hasła Wieluń.
Wieluń
Zniszczenia centrum z lotu ptaka (1 września 1939r.), Mury obronne z Bramą Krakowską, Kolegiata Bożego Ciała, Pl. Legionów, cukrownia „Wieluń”, I LO im. T. Kościuszki, Były młyn „Amerykanka”,
Zniszczenia centrum z lotu ptaka (1 września 1939r.), Mury obronne z Bramą Krakowską, Kolegiata Bożego Ciała, Pl. Legionów, cukrownia „Wieluń”, I LO im. T. Kościuszki, Były młyn „Amerykanka”,
Herb Flaga
Herb Wielunia Flaga Wielunia
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat wieluński
Gmina Wieluń
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1217-1218
Prawa miejskie 1283
Burmistrz Paweł Okrasa
Powierzchnia 16,9 km²
Populacja (01.01.2017)
• liczba ludności
• gęstość

22 973[1]
1359 os./km²
Strefa numeracyjna
43
Kod pocztowy 98-300
Tablice rejestracyjne EWI
Położenie na mapie gminy Wieluń
Mapa lokalizacyjna gminy Wieluń
Wieluń
Wieluń
Położenie na mapie powiatu wieluńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu wieluńskiego
Wieluń
Wieluń
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Wieluń
Wieluń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wieluń
Wieluń
Ziemia51°13′21″N 18°34′26″E/51,222500 18,573889
TERC
(TERYT)
1017094
SIMC 0976586
Urząd miejski
pl. Kazimierza Wielkiego 1
98-300 Wieluń
Strona internetowa

Wieluń (łac. Velun, ros. Велюнь, jid. וויעלון, czes. Věluň) – miasto w woj. łódzkim, na krańcu Wyżyny Wieluńskiej, siedziba powiatu wieluńskiego oraz gminy Wieluń.

Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2] w starostwie wieluńskim w powiecie wieluńskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wieku[3]. Wieluń uzyskał prawo składu w 1444 roku[4]. Jest także często uważany za miejsce wybuchu II wojny światowej[5]. Niekiedy nazywany polską Guernicą w związku z bestialstwem Luftwaffe wobec ludności cywilnej podczas nalotów bombowych 1 września 1939[6].

1 stycznia 2017 miasto liczyło 22 973 mieszkańców[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W Polsce przedrozbiorowej[edytuj | edytuj kod]

Wieluń jest miastem o prawie 800-letniej historii. Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z 2. połowy XIII w. Gród był od 1281 ośrodkiem kasztelanii[7].

Powstanie Wielunia łączone jest z przeniesieniem siedziby ośrodka administracyjnego – kasztelanii – z pobliskiej Rudy do Wielunia. W literaturze data 1281, związana z przejściem ziemi rudzkiej przez Henryka IV Probusa, traktowana jest jako szczególna, ponieważ ten książę po raz pierwszy mianował kasztelana wieluńskiego i ta data powszechnie jest utożsamiana z faktem przeniesienia ośrodka władzy kasztelańskiej z Rudy do Wielunia[8]. Szymon Gall, pierwszy kasztelan wieluński, rycerz z otoczenia księcia śląskiego Henryka IV Probusa, pełnił swój urząd w latach 1281-1283. Przemysł II wydał dokument w 1283 r., nakazujący wzorować prawa Wielunia na Kaliszu po jego powrocie pod władztwo księcia wielkopolskiego. Po śmierci Przemysła II Wielkopolska przypadła Władysławowi Łokietkowi i z jego nominacji urząd kasztelański otrzymał Aleksy z Lekinsteinu.

Przypuszcza się, że prawa miejskie Wieluń uzyskał przed 1281[8], ale jako miasto wymieniono go po raz pierwszy w 1283 roku[8]. Po raz pierwszy castrum Wilyn wzmiankowane jest w 1311 roku[8]. W XIV wieku Kazimierz III Wielki wybudował w Wieluniu murowany zamek, który potem był wielokrotnie przebudowywany. Funkcjonujący w XIV w. zamek w Wieluniu stał się ośrodkiem kompleksu królewszczyzn oraz centrum dystryktu sądowniczego. Po śmierci Kazimierza Wielkiego zamek, wraz z całą ziemią wieluńską, znalazł się w posiadaniu Władysława Opolczyka. Wieluń stał się wówczas stolicą jego władztwa, a sam Opolczyk tytułował się księciem wieluńskim. Ufundowanie konwentu paulińskiego jest jednym z trwałych efektów zainteresowania miastem przez księcia. Faktem potwierdzającym z jednej strony realne zagrożenie militarne miasta był układ o przeciwdziałaniu grabieżom i rozbojom, zawarty w 1384 r. pod patronatem Opolczyka przez 22 miasta, wśród nich Wieluń. Rządy Władysława Opolczyka w ziemi wieluńskiej zostały przerwane w 1391 r., gdy zbrojnie wkroczył tu Władysław Jagiełło. Miasto otworzyło wówczas bramy królowi polskiemu, a zamek został zdobyty po krótkim oblężeniu[8]. Ziemia wieluńska na trwałe wróciła do Korony, a na zamek wrócili królewscy starostowie. Miasto było stolicą historycznej ziemi wieluńskiej w województwie sieradzkim od 1396. Miasto było miejscem wydarzeń państwowej i międzynarodowej rangi. Tutaj Władysław Jagiełło podpisał edykt przeciwko innowiercom. W niespokojnych czasach wojen na Śląsku i terenach przygranicznych, jakie miały miejsce w okresie od 1432-1474, na wieluńskim zamku podpisywano traktaty pokojowe z książętami i miastami śląskimi. W XVI wieku starostwo wieluńskie zostało włączone do dóbr stołowych (prywatnych) królowej Bony Sforzy. Od tego czasu stosunkowo często wieluński zamek gościł królewskie małżonki lub siostry. Nierzadko były to pobyty wielomiesięczne. Jesień 1553 r. spędziła w Wieluniu królowa węgierska Izabela Jagiellonka, i tu przyjmowała poselstwa[9]. Latem 1559 r. zamek gościł królową Katarzynę Habsburżankę, trzecią żonę Zygmunta Augusta oraz jego siostry Annę i Katarzynę. Królowa przebywała w Wieluniu również jesienią 1559 r. oraz dziewięć miesięcy w roku 1566, przed swoim wyjazdem z Polski[8]. Pod miastem stanęły wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, pretendenta do korony polskiej. Z obawy przed zniszczeniami podstarości, pod nieobecność starosty Aleksandra Koniecpolskiego, zaniechał obrony i poddał miasto i zamek Habsburgowi. Arcyksiążę przebywał w Wieluniu od 13 do 22 stycznia 1588, a następnie wycofał się na Śląsk, gdzie poniósł klęskę w bitwie pod Byczyną.

W 1631 r. w Wieluniu wybuchł wielki pożar, który strawił niemal całe miasto. Z zamku pozostały jedynie mury i dwa sklepione pomieszczenia służące za archiwum. Odbudowany zamek od listopada 1655 r. do maja 1656 r. zajmował oddział wojsk szwedzkich, który w styczniu 1656 r. zdołał się obronić przed atakiem oddziałów polskich, które zdobyły miasto. Wojska szwedzkie wycofując się z Wielunia wiosną 1656 r. spaliły zamek.

W 1564 starostwo wieluńskie składało się z miast: Wielunia i Kamionu oraz wsi: Bobrowniki, Wierzbie, Pątnów, Krzyworzeka, Mokrsko z folwarkiem, Wróblew, Pichlice, Sokolniki z folwarkiem, Czastary, Osiek, Kiełczygłów w Sieradzkiem i innych. W Wieluniu od końca XIV w. do końca XVIII w. odbywały się sądy ziemskie i grodzkie[10].

Żydzi w Wieluniu[edytuj | edytuj kod]

Żydzi osiedlali się w Wieluniu już od połowy XVI wieku, mimo że miasto posiadało tzw. przywilej de non tolerandis Judaeis, wydany w 1566 przez króla Zygmunta Augusta i odnowiony w 1581 przez króla Stefana Batorego, zabraniający Żydom osiedlania się w tym mieście. Z tego powodu w okresie staropolskim Żydów w tym mieście oficjalnie nie było[11]. W 1799 zbudowano pierwszą synagogę, a w 1850 powstał kirkut. W 1897 w mieście było 2732 Żydów (38% ludności).

Nalot 1 września 1939[edytuj | edytuj kod]

Zniszczenia centrum miasta z 1 września 1939, zdjęcie ze zbiorów Muzeum Ziemi Wieluńskiej
 Osobny artykuł: Bombardowanie Wielunia.

Bombardowanie Wielunia – odbyło się 1 września o godzinie 4:40, a przeprowadziły je bombowce nurkujące Luftwaffe; jest ono często przywoływane jako przykład bestialstwa i nieuzasadnionego terroru niemieckiego lotnictwa[12].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Na początku okupacji miasto włączono do III Rzeszy. Okupanci używali nazw Welun w latach 1940–1941 i 1942–45 oraz Welungen 1941–42. Cała ludność żydowska została zebrana w getcie, w sierpniu 1942 przetrzymywana w kościele Bożego Ciała, a potem w większości wymordowana – głównie w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem. 18 stycznia 1945 do miasta wkroczyła Armia Czerwona.

Po 1945[edytuj | edytuj kod]

Zbrojne podziemie polskie, walczące z okupantem niemieckim, a potem stacjonującymi jednostkami radzieckimi i UB, przetrwało na ziemi wieluńskiej aż do 1953. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. sieradzkiego.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Wielunia w 2014[13].


Piramida wieku Wielun.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Ratusz i Brama Krakowska
Fragment wieluńskich murów obronnych – baszta prochownia (widok z wieży ratuszowej)
Centrum miasta obecnie – widok z lotu ptaka
 Z tym tematem związana jest kategoria: Zabytki w Wieluniu.

Zabytkami miasta są:

Zabytkami zniszczonymi podczas II wojny światowej i nieodbudowanymi są:

Budynkami objętymi opieką konserwatorską, ale nieujętymi w rejestrze zabytków są:

Dzielnice i osiedla Wielunia[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Dzielnice i osiedla Wielunia.
  • Śródmieście – Najstarsza część miasta zniszczona 1 września 1939 w 90%[14]. Na terenie śródmieścia znajduje się tzw. „Osiedle Okólna”. Część ulic ścisłego centrum objęta jest strefą płatnego parkowania, w której opłaty uiszcza się w automatach wydających bilety parkingowe (parkomaty typu „Pay and display”)
  • Osiedle Armii Krajowej (dawniej Osiedle XXV-lecia PRL) – Wznoszone od 1966 roku. Osiedle usytuowane jest pomiędzy ulicami Sieradzką, Traugutta, Grunwaldzką i Puławskiego.
  • Osiedle Bugaj – Na terenie dawnej wsi Bugaj włączonej w granice Wielunia w 1934, między ulicami: Sieradzką, Sucharskiego, Młodzieżową, Traugutta.
  • Osiedle Kopernika – Nieduże osiedle wzniesione w latach 1972-1975 między ulicami: Częstochowską, Szkolną, 3 Maja, M. Skłodowskiej-Curie, A. Struga. Do osiedla od strony południowej przylega tzw. osiedle „Poniemieckie” wzniesione przez okupanta w latach 40.
  • Osiedle Stare Sady – Wznoszone od 1984. Położone między ulicami: 18 Stycznia, Częstochowską i Nadodrzańską. 54 bloki mieszkalne, od 1993 także segmentowe budownictwo jednorodzinne. W końcu 1997 zamieszkane przez 5109 osób[potrzebny przypis].
  • Osiedle Stefana Kardynała Wyszyńskiego (dawniej Osiedle Ludwika Waryńskiego) – Wznoszone w technologii wielkopłytowej od końca lat 70. XX w. Położone między ulicami: POW, Popiełuszki oraz aleją Tadeusza Kościuszki (jedyną aleją w Wieluniu). 41 bloków mieszkalnych, od 1991 także segmentowe budownictwo jednorodzinne. Na osiedlu znajdują się szkoła podstawowa, gimnazjum, przedszkole oraz cztery supermarkety.
  • Osiedle Wojska Polskiego – Jedno ze starszych wieluńskich osiedli, w większości komunalne, położone między ulicami: Biedala, Sucharskiego, Młodzieżową, Wojska Polskiego.
  • Osiedle domków jednorodzinnych „Za szpitalem” – Położone w obrębie ulic: Wiśniowa, J.Żubr, Graniczna, 3 Maja. Usytuowane na terenach częściowo włączonej do Wielunia wsi Gaszyn. Osiedle to powstało w oparciu o budownictwo jednorodzinne.
  • Niedzielsko – Wieś całkowicie włączona do Wielunia w 1988. Potoczna nazwa tej dzielnicy to „Cukrownia”. Znajdują się tam: nieczynna od 2002 roku cukrownia „Wieluń”, Bałtyk-Gaz (zakład gazownictwa bezprzewodowego), Korona (wytwórnia świec), Wielton, Neotech, Patrol, Ekomal, Biosow (oczyszczalnie ścieków), Wigal i inne zakłady pracy.
  • Chrusty – Wieś całkowicie włączona do Wielunia w 1988, składa się na nią kilka ulic, z których najistotniejszą jest ulica Jagiełły
  • Berlinek – Teren między osiedlem Stare Sady a linią kolejową Wieluń – Herby Nowe. Osiedle wzniesione w latach hitlerowskiej okupacji, pierwotnie o architekturze charakterystycznej dla niemieckich wiosek, obecnie ten charakter zatraca. Spowodowane to jest intensywnym rozwojem budownictwa jednorodzinnego.
  • Osiedle Stodolniana – Osiedle bloków komunalnych znajdujące się przy ul. Stodolnianej, pomiędzy ul. Popiełuszki a linią kolejową nr 181 w rejonie przystanku kolejowego Wieluń Miasto.
  • Osiedle Moniuszki – Nieduże osiedle znajdujące się prawie w samym centrum miasta, sąsiadujące z dwoma supermarketami oraz dworcem autobusowym.
  • Podszubienice – Teren obejmujący ulice: Powstańców 1863, Sybiraków, Stadionu WOSiR, parku im. Mieczysława Kałuży i lasku miejskiego. Nazwa ta pojawiła się w 1844. W latach 1863-1864 Rosjanie dokonywali tu egzekucji na uczestnikach powstania styczniowego.
  • Kijak – Teren obejmujący ulice: Kijak, Joanny Żubr, Graniczną, i przyległe. Na Kijaku znajduje się nieczynny od 1939 cmentarz żydowski.
  • Błonie – Teren obejmujący ulice: Kochelskiego, Błońską, Wodną, Poprzeczną, Sejmu Czteroletniego i Wodną (tereny pomiędzy linią kolejową a ulicą Głowackiego).
  • Osiedle „Poniemieckie” – Teren obejmujący ulice: M. Skłodowskiej-Curie, Paderewskiego i Roosevelta, znajdujący się pomiędzy os. Kopernika, ul. 3 Maja i cmentarzem rzymskokatolickim. Większość bloków wybudowano podczas niemieckiej okupacji.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Miesiąc I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Najwyższa temperatura dzienna (°C) +8,3 +12,7 +19,7 +21,9 +25,5 +32,7 +34,3 +31,9 +25,6 +22,8 +14,1 +6,8
Najniższa temperatura dzienna (°C) –32,6 –27,4 –3,0 –2,5 +0,7 +6,6 +8,4 +7,6 +5,0 –0,1 –6,7 –16,2
Źródło: Typowe lata meteorologiczne i statystyczne dane klimatyczne dla obszaru Polski do obliczeń energetycznych budynków

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Cukrownia „Wieluń” – widok ogólny

Pierwszy duży zakład przemysłowy powstał w Wieluniu w 1912 – była nim działająca do 2002 cukrownia „Wieluń”. Największym zakładem w historii miasta był działający do tej pory w zredukowanym wymiarze ZUGiL (Zakłady Urządzeń Galwanicznych i Lakierniczych). Większość dużych zakładów produkcyjnych ulokowana jest w północnej części miasta (Niedzielsko, Błonie i tereny przyległe), gdzie funkcjonuje także podstrefa „Wieluń” Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Energetyka[edytuj | edytuj kod]

Ciepłownia

Energia cieplna[edytuj | edytuj kod]

Produkcją i dystrybucją energii cieplnej na terenie miasta zajmuje się prawie wyłącznie jedna firma (Energetyka Cieplna Wieluń Sp. z o.o.). Jej majątek stanowi[potrzebny przypis]:

Ciepłownia zasila w ciepło centrum miasta, większe osiedla, szkoły i szpital, natomiast kotłownia - leżącą na obrzeżach dzielnicę „Cukrownia”. Ciepłownia jest wyposażona w trzy kotły typu WR-25 (moc nominalna jednego takiego kotła to 30 MW), z których wyprodukowane ciepło przekazywana jest siecią o długości 27 km. Przyłączonych jest do niej 59 grupowych węzłów cieplnych oraz 152 węzły indywidualne. Polityka energetyczna miasta, jak i przedsiębiorstwa zakłada systematyczną likwidację niskiej emisji. Udziałowcami spółki są: Urząd Miasta, ZUGiL (Zakłady Urządzeń Galwanicznych i Lakierniczych) oraz WSM (Wieluńska Spółdzielnia Mieszkaniowa).

Energia elektryczna[edytuj | edytuj kod]

Energia elektryczna dystrybuowana jest przez: Zakład Energetyczny Łódź-Teren S.A. – Rejon Energetyczny Wieluń.

Od kwietnia 1916 do lipca 1939 w Wieluniu funkcjonowała samodzielna elektrownia miejska o mocy 370 kW. Od lipca 1939 roku miasto jest włączone do krajowych sieci elektroenergetycznych. Obecnie do miasta energię elektryczną doprowadzają niezależne linie wysokiego napięcia 110 kV (110 000 V)[15]:

Linie te zasilają GPZ (Główny Punkt Zasilania) zlokalizowany w północnej części Wielunia. Planowana jest także budowa łącznika o napięciu 110 kV pomiędzy wyżej wymienionymi liniami, biegnącego po wschodnich obrzeżach miasta, w większej części poza jego granicami – oraz drugiego GPZ („Sady”) w południowo-wschodniej części miasta. Odbiorcy zasilani są z miejskiej sieci rozdzielczej w skład której wchodzą sieć średniego napięcia 15 kV oraz sieć niskiego napięcia.

Gazownictwo[edytuj | edytuj kod]

Od 2011 roku funkcjonuje system zaopatrzenia w gaz ziemny, w skład którego wchodzą: gazociąg wysokiego ciśnienia – PN63 (63 bary), stacja redukcyjna oraz sieć dystrybucyjna średniego ciśnienia PN5. Operatorem sieci gazowej jest EWE energia sp. z o.o.[16].

Zakład Gazownictwa Bezprzewodowego (LPG) został oddany przez miasto w leasing firmie Bałtyk Gaz Sp. z o.o. Dystrybucją gazu bez przewodowego zajmuje się ponadto kilka mniejszych firm.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Droga Wojewódzka nr 488 na wylocie z Wielunia (fragment ul. Warszawskiej)
Docelowy układ ważniejszych dróg na terenie miasta i gminy Wieluń
Stacja kolejowa: Wieluń Dąbrowa
Stary, niejstniejący już dworzec autobusowy z 1976 roku, widok od ul. Chopina

Układ drogowy[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Obwodnice Wielunia.

Wieluń stanowi ważny węzeł komunikacyjny. Przez miasto przebiegają drogi krajowe:

oraz wojewódzkie:

30 marca 2017 roku została oddana do użytkowania obwodnica północna miasta w ciągu drogi krajowej nr 74. Docelowo ma powstać również obwodnica południowo-zachodnia dla pozostałych dróg krajowych. Zakończono również pierwszy odcinek drogi średnicowej, która po ukończeniu inwestycji odciąży starą obwodnicę śródmiejską. W okolicy Wielunia przebiega droga ekspresowa S8, na której w pobliżu miasta zlokalizowano dwa węzły drogowe: „Wieluń” na zachód i „Złoczew” na północ od Wielunia. Zapowiadana jest też realizacja 70-kilometrowego traktu „Kalisko-Wieluńskiego” łączącego Wieluń z Kaliszem.

Komunikacja kolejowa i autobusowa[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiega wybudowana w 1926 linia kolejowa nr 181 Herby Nowe-Krzepice-Wieluń-Wieruszów-Kępno-Syców-Oleśnica (pierwotnie budowana jako Kalety-Podzamcze). Trwają prace nad koncepcją połączenia kolejowego Wielunia z Bełchatowem. Do 31 sierpnia 1989 funkcjonowała Wieluńska Kolej Wąskotorowa, która łączyła Wieluń z Praszką. Obecnie miasto posiada stację kolejową Wieluń Dąbrowa w północno-zachodniej części miasta oraz przystanek Wieluń Miasto, znajdujący się tuż przy wiadukcie nad drogą krajową nr 74.

Komunikację autobusową z okolicą oraz poprzez kilka kursów dalekobieżnych z krajem zapewnia głównie PKS Wieluń, oraz nowoczesny, wybudowany w 2014 roku dworzec autobusowy, obsługujący również komunikację międzynarodową.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Wieluń, podobnie jak znaczna część miast, posiada system komunikacji miejskiej. Sieć transportu zbiorowego składa się z ośmiu regularnych linii obsługiwanych transportem autobusowym. Kursy w ramach siedmiu z nich odbywają się nie tylko wewnątrz strefy miejskiej, ale także docierają do wybranych sołectw położonych w gminie Wieluń. Komunikacja miejska istnieje tu od 1988 roku. Autobusy kursują w następujących relacjach:

  • Linia A: Dw. PKP Wieluń-Dąbrowa – Stare Sady – (Ruda)
  • Linia B: (Bieniądzice) – Rozlewnia gazu – Stare Sady
  • Linia C: Dw. PKP Wieluń-Dąbrowa – ul.POW – (Olewin)
  • Linia D: (Kurów) – Stadion – Ruda
  • Linia D – BIS: Dw. PKP Wieluń-Dąbrowa – ul.POW
  • Linia E: Rozlewnia gazu – Stare Sady
  • Linia G: (Bieniądzice) – Rozlewnia gazu – ul.Częstochowska
  • Linia H: Masłowice – Stare Sady

W nawiasach zostały podane nazwy pętli, do których dociera tylko część kursów danej linii.

Obsługa komunikacji miejskiej w Wieluniu została w drodze przetargu powierzona firmie PKS Wieluń.

Tabor[edytuj | edytuj kod]

Autosan H9 w barwach wieluńskiego ZKM na ulicy 18 stycznia (DW486)

Do 2004 przewozy były realizowane tylko należącymi do miasta pojazdami typu Autosan H9-35. W latach 2004-2012 odbywała się sukcesywna wymiana pojazdów na krótsze, w wyniku której w 2012 został wycofany ze służby w komunikacji miejskiej ostatni Autosan H9-35. W związku z tym, obecnie przewozy realizowane są głównie pojazdami 7-metrowymi. Część użytkowanego w komunikacji miejskiej taboru autobusowego jest własnością miasta, zaś pozostałą część zapewnia przewoźnik - zwycięzca przetargu na obsługę linii autobusowych.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Najbliższy port lotniczy znajduje się w Łodzi.

Gospodarka wodą, ściekami i odpadami[edytuj | edytuj kod]

Widok na fragment oczyszczalni ścieków w Wieluniu
Piaskownik w komunalnej oczyszczalni ścieków w Wieluniu.

Woda[edytuj | edytuj kod]

Miasto zaopatrywane jest w wodę z czterech ujęć:

  • „Częstochowska” – trzy studnie (120 m³/h), zbiorniki magazynowe (2x 2500 m³), stacja uzdatniania
  • „Ruda” – trzy studnie (50 m³/h)
  • „Piłsudskiego” – dwie studnie (192 m³/h)
  • „Jagiełły/Cukrownia” (ujęcie w rezerwie – czasowo wyłączone z eksploatacji)

Ścieki[edytuj | edytuj kod]

Ścieki komunalne odprowadzane są do oczyszczalni komunalnej o wydajności 15 000 m³/d, zlokalizowanej na Błoniach. W sąsiedztwie oczyszczalni komunalnej funkcjonuje oczyszczalnia ścieków przemysłowych (mleczarskich) o przepustowości 2044 m³/d. Większość ścieków deszczowych z terenu miasta oraz ścieki z wymienionych powyżej dwóch oczyszczalni odprowadzane są do Kanału Wieluńskiego.

Odpady[edytuj | edytuj kod]

Odpady z terenu miasta trafiają w większości na komunalne składowisko w Rudzie, na którego terenie funkcjonuje sortownia oraz kompostownia odpadów biodegradowalnych.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

II LO im. Janusza Korczaka
 Osobny artykuł: Lista szkół w Wieluniu.

W obrębie miasta znajdują się 3 szkoły podstawowe, 6 szkół usytuowanych jest w sąsiadujących wsiach. Funkcjonują 4 gimnazja, 3 licea ogólnokształcące (dla młodzieży), 2 zespoły szkół technicznych i zawodowych oraz szkoła policealna. W mieście według danych[17] z 2006 roku uczyło się 1 479 dzieci w szkołach podstawowych oraz 1 433 uczniów w 4 gimnazjach. W szkołach średnich nauki pobierało 2 996 uczniów[17]. W Wieluniu mieści się Wydział Zamiejscowy Wyższej Szkoły Informatyki i Umiejętności w Łodzi oraz zamiejscowe ośrodki dydaktyczne Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi oraz Społecznej Akademii Nauk w Łodzi. Od 1992 r. istnieje Kolegium Nauczycielskie.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Józefa (Rzymskokatolicki)
Na pierwszym planie zburzona w 1939 roku synagoga
 Z tym tematem związana jest kategoria: Kościoły w Wieluniu.

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące wspólnoty:

Kiedyś były to także:

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Biblioteka Miejska im. Leona Kruczkowskiego
Siedziba Wieluńskiego Domu Kultury dawniej cerkiew NMP

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

W mieście obecnie działają następujące biblioteki:

  • Miejska i Gminna Biblioteka Publiczna im Leona Kruczkowskiego
  • Powiatowa Biblioteka Publiczna
  • Biblioteka Pedagogiczna
  • Biblioteka Kolegium Nauczycielskiego
  • oraz biblioteki przyszkolne

Muzea i galerie[edytuj | edytuj kod]

Kina i teatry[edytuj | edytuj kod]

W mieście działają lub działały następujące kina:

  • „Syrena” – działa od 1962 z przerwą na remont w latach 2010-2017. Po remoncie działa dalej począwszy od 21 października 2017
  • „Odra” („Wolność”) – funkcjonowało w latach 1945-1975

przed II wojną światową:

  • „Hel” – działało od roku 1936 do 1.09.1939
  • „Miraż” 1921-1934
  • „Polonia” („Goplana”) 1918 –1939

Profesjonalne przedstawienia teatralne odbywają się na scenie kina „Syreny”. W jednym z parków miejskich znajduje się nieczynny amfiteatr w którym w latach 1977-1989 odbywały się koncerty i inne widowiska.

Domy kultury[edytuj | edytuj kod]

Obecnie funkcjonują następujące domy kultury:

  • Wieluński Dom Kultury
  • Młodzieżowy Dom Kultury
  • Spółdzielczy Dom Kultury WSM
  • Klub Osiedla Kopernika
  • „Dom Nauczyciela”

Towarzystwa regionalne[edytuj | edytuj kod]

  • Wieluńskie Towarzystwo Naukowe
  • Towarzystwo Przyjaciół Wielunia

Fundacje[edytuj | edytuj kod]

  • Fundacja na rzecz Rozwoju Powiatu Wieluńskiego
  • Fundacja „Tacy Sami”
  • Fundacja „Arkana XXI”

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Zegar słoneczny na plantach

W mieście znajdują się trzy parki miejskie, miejski lasek, planty powstałe w miejscu dawnej fosy, oraz wiele skwerów i zieleńców:

Infrastruktura sportowa zarządzana jest przez Wieluński Ośrodek Sportu i Rekreacji (WOSiR) oraz wiele innych stowarzyszeń (np. WKS Wieluń, MKS Wieluń, Junior Wieluń, MLKS Wieluń, MUKS Pamapol Siatkarz Wieluń.)

  • Kąpielisko Miejskie (przy ul Broniewskiego)
  • Pływalnia kryta (przy ul. POW 14)
  • Sztuczne lodowisko (os. kard. Wyszyńskiego – czynne corocznie od października do połowy marca)
  • Hala sportowa (przy ul Częstochowskiej)
  • Stadion Miejski wraz z kompleksem boisk (przy ul. Wojska Polskiego)
  • Sala sportowa (przy ul POW 14)
  • Boiska i sale sportowe (przy szkołach prowadzonych przez miasto Wieluń)
  • Boiska (należące do spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych)

W Wieluniu swój początek ma pieszy Szlak Jury Wieluńskiej i kilka szlaków rowerowych. Na granicy miasta rozpoczyna się także Szlak Konny Jury Wieluńskiej[19]. Większość powyższych szlaków turystycznych przebiega przez położony w pobliżu Załęczański Park Krajobrazowy.

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Bohaterów Powstania Styczniowego
Pomnik Pogromcom hitleryzmu (Braterstwa Broni) w Wieluniu
Tablica pamiątkowa, poświęcona bombardowaniu szpitala Wszystkich Świętych w Wieluniu. Tablica od września 1959 do sierpnia 2009 znajdowała się na ścianie II LO. Obecnie znajduje się w izbie pamięci zlokalizowanej w II LO, a w miejscu gdzie się znajdowała pierwotnie zlokalizowano nową tablicę

inne:

  • Głaz z tablicą upamiętniającą bombardowanie miasta 1 września 1939 – teren byłego cmentarza kościelnego kościoła farnego (odsłonięty w 2004 przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Aleksandra Kwaśniewskiego).
  • Głaz z tablicą upamiętniającą zniszczenie kościoła farnego i rekonstrukcje jego reliktów 1989-1991 (teren byłego cmentarza kościelnego kościoła farnego)
  • Głaz z tablicą upamiętniającą zagładę wieluńskiej społeczności żydowskiej (teren byłego cmentarza żydowskiego)
  • Tablica z płaskorzeźbą popiersia Marszałka Józefa Piłsudskiego – na gmachu banku przy placu Kazimierza Wielkiego
  • Głaz z tablicą poświęconą wieluńskim ofiarom Katynia w parku Rotmistrza Pileckiego
  • Głaz z tablicą poświęconą Maksymilianowi Marii Kolbemu na Plantach im Jana Pawła II
  • Głaz z tablicą upamiętniającą 70 lat działalności harcerstwa na Ziemi Wieluńskiej 1916-1986 (park Rotmistrza Pileckiego)
  • Głaz z tablicą upamiętniającą 700 lat praw miejskich Wielunia 1283-1983 (park Rotmistrza Pileckiego)
  • Wojskowe groby żołnierzy polskich i radzieckich na cmentarzu rzymskokatolickim (w tym groby żołnierzy n/n)

Media[edytuj | edytuj kod]

Obecnie działają:

Ukazują się następujące:

  • Kulisy Powiatu Wieluń [tygodnik]
  • Nasz Tygodnik Wieluń-Wieruszów-Pajęczno – dodatek do Dziennika Łódzkiego
  • Bezpłatna Gazeta „Między Nami”
  • Wieluniak [bezpłatny dwutygodnik]

Kiedyś działała Telewizja Wieluń (nadajnik naziemny).

Dawniej ukazywały się następujące czasopisma:

  • Puls Wielunia
  • Gazeta Wieluńska
  • Goniec Wieluński
  • Ziemia Wieluńska
  • Kurier Wieluński

oraz inne.

Panorama miasta[edytuj | edytuj kod]

Panorama Wielunia widziana z północnego wschodu (ze wzgórza „nowego cmentarza” w Rudzie
Panorama Wielunia widziana z północnego wschodu (ze wzgórza „nowego cmentarza” w Rudzie

Głowy miasta (burmistrzowie, prezydenci, przewodniczący prezydium, naczelnicy)[edytuj | edytuj kod]

Burmistrzowie od XIV do XVII w.[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Talman 1391
  • Bartosz 1399
  • Jan Czele 1445
  • Marcin Polkon 1446
  • Marcin Kuśnierz 1457
  • Jakub Kuśnierz 1459
  • Paweł Stefaniak 1569
  • Franciszek Bawarczyk 1612

Prezydenci Miasta[edytuj | edytuj kod]

  • Wacław Besling 1735
  • Stanisław Ziętarski 1740
  • Jan Wojciechowski 1750
  • Andrzej Siwik 1775
  • Jan Szczeciński 1776
  • Jan Jędrkiewicz 1780
  • Franciszek Kazjer 1781
  • Wojciech Szczepocki 1784
  • Walenty Kochelski 1789-1792
  • Paweł Olszakowski 1794

Burmistrzowie w latach 1817-1950[edytuj | edytuj kod]

  • B. Tarchalski 1817- 1820
  • Wawrzyniec Gibasiewicz 1823
  • Józef Latosiński
  • Józef Brzostowski 1838- 1844
  • Wincenty Ziembiński 1854-1860
  • Teodor Szosland 1863- 1868
  • Longin Kiedrzyński 1868-1872
  • Ksawery Witkowski 1878-1879
  • Ludomir Kranas do 1882
  • Załęski od 1882
  • Adrian Zieleniewicz 1883- 1890
  • Józef Zyguś (p.o.) 1892
  • Feliks Burchaciński (p.o.)1893
  • Hieronim Ostrzycki 1895- 1904
  • Hipolit Kolski 1906- 1908
  • Adam Gostyński 1911
  • Kazimierz Oraczewski 1913-1915
  • Teofil Malatyński (p.o.)od 1915
  • Dwenger 1917-1918
  • Kazimierz Oraczewski 1918-1929
  • Stefan Groblewski 1929-1932
  • Józef Jędrzejewski 1932-1933
  • Witold Nowicki 1933-1935
  • Józef Jędrzejewski 1936-1937
  • Stanisław Dzięcioł 1938-1939
  • Stanisław Ruszkowski 1945
  • Witold Swoszowski 1945
  • Jan Teresiak 1945-1949
  • Ludwik Kaźmierczak 1949-1950

Przewodniczący Prezydium Miejskiej RN[edytuj | edytuj kod]

  • Franciszek Trzciński 1950
  • Ludwik Kaźmierczak 1950-1952
  • Jan Pawlak 1952-1953
  • Tomasz Łuczak 1953-1954
  • Tadeusz Wiśniewski 1954-1955
  • Jadwiga Postół 1955-1957
  • Wiesława Ignaczak 1957-1961
  • Tadeusz Sobczyk 1961-1962
  • Stanisław Podeszwa 1962-1972

Naczelnicy Miasta[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Dyja 1972-1974
  • Józef Szmigiel 1974-1975
  • Jacek Przybylski 1975-1980
  • Julian Semba 1980-1990

Burmistrzowie (III RP)[edytuj | edytuj kod]

  • Zygmunt Adamski 1990-2002
  • Mieczysław Majcher 2002-2010
  • Janusz Antczak 2010-2014
  • Paweł Okrasa 2014-

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasto Kraj Data podpisania umowy
Adelebsen Niemcy 10.09.1999
Osterburg (Altmark) Niemcy 03.10.2002
Letterkenny Irlandia 2007
Ochtrup Niemcy 2010

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2017r.. stat.gov.pl. [dostęp 2018-04-11].
  2. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 14.
  3. Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 65
  4. Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych : (prawo składu), Warszawa 1920, s.131.
  5. Tu spadły pierwsze bomby. Wieluń - symbol zbrodni niemieckich na ludności cywilnej. tvp.info. [dostęp 2017-09-01].
  6. Wieluń - polska Guernica, Wieluń – 1 IX 1939. Bombardowanie miasta a międzynarodowe prawo konfliktow zbrojnych
  7. „Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu” hasło Wieluń.
  8. a b c d e f Radosław Herman, Wojciech Dudak, Wojciech Dudak, Radosław Herman, Zamek królewski w Wieluniu. Część 1: Stan badań, kontekst historyczny i źródła, Rocznik Wieluński, t. 16 (2016), s. 115-145. [dostęp 2018-02-23] (ang.).
  9. Radosław Herman, Wojciech Dudak, Wojciech Dudak, Radosław Herman, Zamek królewski w Wieluniu. Część 1: Stan badań, kontekst historyczny i źródła, Rocznik Wieluński, t. 16 (2016), s. 115-145. [dostęp 2018-02-23] (ang.).
  10. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  11. Historia Żydów z Wielunia.
  12. http://www.historiawielunia.uni.lodz.pl/cel_zniszczony.pdf.
  13. http://www.polskawliczbach.pl/Wielun, w oparciu o dane GUS.
  14. Nasz Wieluń Pl - Bo kocham to miasto ..., nasz.wielun.pl [dostęp 2015-12-29].
  15. http://www.bip.um.wielun.pl/res/serwisy/bip-umwielun/komunikaty/_021_014_77487.pdf.
  16. Gazociąg EWE energia sp. z o.o. na terenie Wielunia.
  17. a b Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  18. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 16 stycznia 2015.
  19. Szlak konny Jury Wieluńskiej.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]