Zabytki fryzyńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kodeks Clm 6426, karta 78 recto. Początek Zabytku fryzyńskiego I.

Zabytki fryzyńskie, Zabytki fryzyjskie, Fragmenty fryzyńskie lub Fragmenty fryzyjskie (łac. Monumenta Frisingensia) – najstarszy zachowany tekst w języku słowiańskim, pochodzący z VIII wieku, którego X-wieczny odpis odkryto w 1803 roku w bawarskiej Fryzyndzie[1]. Odpis ten, zapisany minuskułą karolińską w alfabecie łacińskim, przechowywany jest w monachijskiej Bayerische Staatsbibliothek(niem.)[2].

Powstanie Zabytków fryzyńskich naukowcy wiążą z działalnością misjonarzy iroszkockich i frankijskich, którzy nawracali Słowian w Karyntii i Panonii od końca VII wieku[3]. Trzy teksty, które wchodzą w skład Fragmentów, został przetłumaczone przez anonimowego pisarza lub pisarzy z języka staro-wysoko-niemieckiego. Zawierają one dwa formularze spowiedzi powszechnej oraz zachętę (adhortację) do spowiedzi i pokuty[4].

Zabytki fryzyńskie powstały około sto lat przed działalnością literacką Cyryla i Metodego, czyli powstaniem głagolicy[4]. Uważa się je za tekst o bardzo dużym znaczeniu, dlatego są częstym obiektem badań zarówno historyków, jak językoznawców i teoretyków literatury[5]. W literaturze naukowej są one oznaczane siglum Fryz. lub Fris., a kolejne trzy teksty Fryz. I, Fryz. II oraz Fryz. III[2].

Tytuł[edytuj]

Kodeks Clm 6426, karta 78 verso. Strona druga Zabytku fryzyńskiego I.

Kodeks zawierający tekst Fragmentów został odnaleziony przez uczonych w roku 1803 w bibliotece klasztoru św. Korbiniana(niem.) we Fryzyndze, podczas sekularyzacji, a następnie przewieziony do Bayerische Staatsbibliothek w Monachium[4]. W roku 1806 informację o odkrytym na kartach tego kodeksu tekście w języku słowiańskim opublikował niemiecki bibliotekarz i filolog Bernhard Joseph Docen(niem.). Nadał tekstowi łaciński tytuł Monumenta Frisingensia[6].

Niemieccy uczeni stosowali w XIX-wiecznych opracowaniach tytuł Freisinger Denkmälern. Jako pierwsi z uczonych słowiańskich badania kodeksu podjęli się historycy słoweńscy. W swoich pracach używali trzech przymiotników słoweńskich, utworzonych od niemieckiej nazwy miejscowości: freisinški, frisinški i brižinski. Dwa pierwsze zachowują rdzeń nazwy niemieckiej, trzeci natomiast, stosujący rdzeń słowiański nazwy miasta, został po raz pierwszy użyty przez Antona Janežiča(ang.) w roku 1854[7].

Kierując się nazwą słoweńską, inni słowiańscy badacze tworzyli analogiczne tytuły. W języku chorwackim zabytek nazywa się Brižinski spomenici, w języku bułgarskim Брижински паметници. W języku polskim, w XIX wieku, badacze adoptowali zasady gramatyki słoweńskiej, zachowując jednocześnie spolszczoną nazwę miasta – ustalili brzmienie tytułu na Zabytki fryzyjskie. Karty rękopisu nazywane były Zabytkami, Pomnikami, Monumentami (spomeniki, spomenici, Monumenta, Denkmälern, паметници, pamiatký). Niektóre nazwy nawiązywały do ręcznego ich napisania – Rękopisy, Manuskrypty (manuscripts, manuscritos). Natomiast inne akcentowały ich niewielką objętość, nazywając je Fragmentami (уривки, фрагменты)[8].

We współczesnych polskich pracach naukowych funkcjonują cztery warianty tytułu: Zabytki fryzyńskie, Zabytki fryzyjskie, Fragmenty fryzyńskie oraz Fragmenty fryzyjskie. Niektórzy uczeni zapisują przymiotnik w nazwie wielką literą, np. Zabytki Fryzyjskie[8].

Kodeks[edytuj]

Kodeks Clm 6426, karta 158 verso. Początek Zabytku fryzyńskiego II.

Liczący 169 kart pergaminowy kodeks, zawierający Zabytki fryzyjskie, przechowywany jest w Bayerische Staatsbibliothek w Monachium pod sygnaturą Clm 6426 jako Das Missionshandbuch Bischof Abrahams[2]. Ręką z XII wieku, na karcie drugiej kodeksu, wpisano notę własnościową klasztoru we Fryzyndze: iste liber est sancte Marie et sancti Corbiniani Frisinge[6].

Analiza tekstu oraz analiza paleograficzna wskazują, że kodeks spisano we Fryzyndze, za pontyfikatu biskupa Abrahama, czyli między rokiem 957 a rokiem 993. Niektórzy uczeni uważają, że zapisywanie kodeksu ukończono w początkach XI wieku[2]. Spisano go kilkoma rękami minuskułą karolińską. Jest on pontyfikałem a łaciński tekst jest w dużej części odpisem z powstałego około połowy X wieku pontyfikału mogunckiego[9].

Kodeks otwiera kazanie na czas postu. Po nim następują kazanie na Wielkanoc, kazanie o śmierci, obrzęd ekskomuniki, homilia Dionizego diakona, dwie mowy św. Maksyma Turyńskiego na Wielkanoc, początek czytania z Ewangelii św. Marka o trzech Mariach jako wstęp do wielkanocnej homilii Grzegorza Wielkiego, mowa Leona Wielkiego na Boże Narodzenie, początek mowy na święto św. Piotra i Pawła, spis powinności kleryków, obrzęd poświęcenia dzwonu, modlitwy i czytania w czasie mszy dla chorych, modlitwy w czasie burzy, mowa na święto Archanioła Gabriela, początek tekstu zbioru prawa kanonicznego, wyjaśnienie grzechów głównych, wyliczenie obowiązków klasztoru, modlitwy w czasie sakramentu namaszczenia chorych, obrzęd procesji i poświęcenia kadzidła[9].

Jako 32. tekst wpisano do kodeksu pierwszą część Zabytków fryzyńskichZabytek fryzyński I[9]. Po Zabytku fryzyńskim I następują tekst ekskomuniki, mowa na dzień św. Marii i Korbiniana (obchodzony we Fryzyndze 8 września), mowa na początek Wielkiego Postu, mowa na Wielki Czwartek, mowa na Wielkanoc, mowa na świętego Jana Chrzciciela, mowa o przezwyciężaniu grzesznych myśli, homilia o odpuszczaniu grzechów, mowa o kradnących ale dających jałmużnę, mowa o miłości do rodziców, tekst o prawach biskupa, spis imion, homilia na czas Wielkiego Postu, homilia o pokucie, listy papieża Grzegorza Wielkiego do biskupa Eteriusza z Lyonu i arcybiskupa Mariana z Rawenny[9].

Na końcowych kartach wpisano dalszą część Zabytków fryzyńskichZabytek fryzyński II oraz Zabytek fryzyński III. Następuje po nich mowa na Wielki Czwartek, która zamyka kodeks[9].

Terminologia Zabytków[edytuj]

Kodeks Clm 6426, karta 159 recto. Strona druga Zabytku fryzyńskiego II.

Kształtowanie się terminologii słowiańskiej[edytuj]

Kształtowanie się słowiańskiej terminologii literackiej i religijnej, pomiędzy wiekiem VII a wiekiem X, było procesem złożonym. Słownictwo ustalały trzy ośrodki misyjne – bawarski, grado-akwilejski i bizantyjski. Wzajemne krzyżowanie się piśmiennictwa tych trzech ośrodków, z których każdy musiał w zrozumiały dla Słowian sposób tłumaczyć zasady chrześcijaństwa i zapisywać je w dziełach literackich, doprowadziło do ustalenia podstawowych wariantów terminologii[10].

Każdy z trzech ośrodków misyjnych używał innego języka jako wyjściowego i tłumaczył pojęcia na różne dialekty słowiańskie. W przypadku misji bawarskiej tłumaczono z języka staro-górno-niemieckiego na słowiańskie dialekty karynckie i panońskie. Misjonarze z Grado tłumaczyli teksty z łaciny i dialektów romańskich na słowiańskie dialekty dalmatyńskie, natomiast misja bizantyjska tłumaczyła teksty greckie na słowiańskie dialekty macedońskie. Z tych trzech ośrodków jako pierwszy podjął akcję misyjną ośrodek bawarski, więc jego piśmiennictwo wpłynęło w sposób znaczący na pozostałe dwa[10].

W terminologii Zabytków wyodrębniono cztery grupy słów: pożyczki ze staro-górno-niemieckiego, wyrazy słowiańskie używane w religijnej terminologii przedchrześcijańskiej, słowiańskie wyrazy języka ogólnego użyte w nowym znaczeniu jako terminy chrześcijańskie (neosemantyzmy) oraz neologizmy[11].

Pożyczki[edytuj]

W tekście Fragmentów występuje zaledwie kilka pożyczek z języka staro-górno-niemieckiego. Bezpośrednio germański źródłosłów ma termin „postъ” (post), zapożyczony od staro-górno-niemieckiego „fasto”. Korzenie greckie, przy bezpośrednim źródle germańskim, mają krъstъ (krzyż) oraz crъky (cerkiew). Korzenie łacińskie, przy bezpośrednim źródle germańskim, mają „amen”, „sanktъ” (święty) oraz „cěsarьstvo” (cesarstwo). Natomiast korzenie hebrajskie, przy bezpośrednim źródle germańskim, ma słowo „sotona” (szatan)[12].

Terminy przedchrześcijańskie[edytuj]

Autorzy Zabytków włączyli bez zastrzeżeń do terminologii chrześcijańskiej rzeczownik bogъ (bóg). Podobnie zrobią to później autorzy tekstów pozostałych dwóch misji. Rzeczownik ten oznaczał pierwotnie „dawcę dóbr”. Gdyby zakres znaczeniowy tego słowa godził w chrześcijańską naukę o Bogu, byłoby to niemożliwe. W nauce dyskutuje się problem, czy był to wyraz, który należał do przedchrześcijańskiego słownictwa religijnego, czy też był on neosemantyzmem[13].

Do religijnego słownictwa przedchrześcijańskiego należał przymiotnik svętъ (święty), który w połączeniu z rzeczownikiem bogъ tworzył związek frazeologiczny svętъ Bogъ (święty Bóg), o pierwotnym znaczeniu „jasny dawca dóbr”. Autorzy Fragmentów stosowali także synonim  „sanktъ”. W tekstach cyrylometodejskich przeważają, nieznane Zabytkom, przymiotniki prěpodobьnъ (przepodobny) lub blaženъ (błogosławiony), natomiast użycie svętъ jest rzadkie. Uczeni interpretują to zjawisko w ten sposób, że pierwotne, pogańskie znaczenie słowa svętъ powodowało wśród misjonarzy zastrzeżenia, czy należy stosować ten wyraz[13].

Neosemantyzmy[edytuj]

Do neosemantyzmów zaliczają uczeni słowiański wyraz grěχъ (grzech), użyty przez autora Zabytków a później przez pozostałe misje chrześcijańskie. Kwestia, jaka jest geneza tego rzeczownika i jak on funkcjonował w okresie przedchrześcijańskim, nie została jednoznacznie wyjaśniona. Poszukiwania etymologiczne doprowadziły do kilku hipotez, wśród badaczy panuje jednak zgoda, że w okresie przedchrześcijańskim wyraz ten nie należał do słownictwa religijnego[14].

Teksty słowiańskie[edytuj]

Teksty słowiańskie znajdują sią w dwóch częściach pisanych różnymi rękoma.

  • 1. strony 78r[15], i około połowy strony 78v[16] – Na stronie 78r tekst pisany wzdłuż linii. Marginesy na s. 78r wynoszą L 15 mm, P 45, D 40, G 20.
  • 2. strony 158v[17], 159r[18], 159v[19] i fragment na stronie 160r[20]. Tekst pisany jest w dwóch kolumnach, występują zmiany atramentu i pióra.
  • 3. strony 160v[21], 161r[22] i 161v[23]. Ostania strona 161v zawiera tylko 8 linijek w jednej kolumnie. Ciekawa jest kaligrafia linii 7 w tym szczególnie litery M. Reszta tekstu tej strony to tekst po łacinie.

W manuskrypcie słowiańskich jest tylko 9 stron całkowicie lub częściowo zawierających znajome pismo rozróżnialne jako od 2 do 4 dialektów (języków) lub sposobów zapisu (ortografii)[24][25]. Czasami dla odniesienia do stron stosuje się tylko kolejny numer (1 do 9). Strona 78r ma przypisany nr 1.

Najmniej zrozumiały (różnie tłumaczony) jest pisany czerwonym atramentem tekst trzeciej części strony 2 zaczynający się od słów 'Bacco Gospodarzu' (gozþĭðtri). Przy czym Bacco czy Racco odpowiada (w)Iazze czy I azze (zamiana zz <> cc) co ma ponoć znaczyć w języku/dialekcie bardziej północno/zachodnim Wierzę (w boga...). Niektórzy np Kortland nie zauważają tego tekstu w swoich tłumaczeniach. W sumie 2 teksty ze stron 1, 2 oraz 7, 8, 9 zawierają bardzo podobną po przetłumaczeniu treść. Artystyczny poziom tekstu ze stron 7, 8, 9 odczuwa się nie tylko w stylu, ale i w sposobie pisma.

Język[edytuj]

Pisane w języku Słowian Alpejskich, bliskim prasłowiańskiemu, wolne od zapożyczeń niemieckich. Tine Logar uważa ten język za stadium pośrednie pomiędzy językiem prasłowiańskim a językiem słoweńskim. Cechy języka zabytku:

  • Utrata przez samogłoski przednie właściwości palatalizujących
  • Zlanie się ps. Y i I w kierunku I
  • Pomieszanie jerów w pozycji mocnej (w słabej zanikały, bądź zostawały śladowo)
  • Ps. DJ > J
  • Ps. TJ > T’
  • Ściągnięcia samogłoskowe z interwokalicznym J – „mojega” > "MEGA"
  • Zachowanie grupy "DL"
  • Zachowanie samogłosek nosowych, zapisywanych często poprzez samogłoskę "O" lub ze spółgłoską nosową "OM"
  • Zachowane stare formy imiesłowu czynnego czasu teraźniejszego
  • Zachowanie aorystu, imperfectum, wołacza
  • Ortografia nie jest konsekwentna i przejrzysta (szczególnie jak się uśredni)

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

Bibliografia[edytuj]