Kalka (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kalka językowa (fr. calque linguistique), in. odbitka językowa[1]jednostka językowa utworzona poprzez dokładne przetłumaczenie wyrazu lub całego połączenia wyrazowego z jednego języka na inny. Język docelowy naśladuje wówczas strukturę przejętego słowa lub wyrażenia przy użyciu rodzimych jednostek leksykalnych[2]. Mechanizm ten określa się jako kalkowanie[3].

W języku staropolskim panowała tendencja do kalkowania terminów łacińskich związanych z nazewnictwem kościelnym. Na przykład odpowiedniki łacińskich wykonawców czynności na -tor urabiano za pomocą odpowiednich rdzeni i przyrostka -ciel (np. salva-torzbawi-ciel). We współczesnej polszczyźnie zakorzeniły się również odbitki z języka niemieckiego (Briefträger – listonosz, Weltanschauung – światopogląd), rosyjskiego (np. kto by nie był) i angielskiego (np. wydawać się być)[4].

Językiem o stosunkowo dużym udziale kalk (przede wszystkim z greckiego) jest staro-cerkiewno-słowiański. Kalkowanie było tu wywołane potrzebą uzupełnienia leksyki języka o brakujące ekwiwalenty greckich słów, potrzebne przy tłumaczeniu tekstów oryginalnych[3].

Spontaniczne kalki językowe mogą się pojawiać przy nauce języków i próbie przeniesienia zasad gramatycznych mowy ojczystej na grunt języka obcego (por. transfer językowy). Przykładem jest niegramatyczne angielskie zdanie I'll call to you (zamiast I'll call you), powstałe wskutek odwzorowania struktury polskiego Zadzwonię DO ciebie.

Typy kalk[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się następujące typy kalk[3]:

  • kalki gramatyczne – naśladują strukturę morfemiczną/słowotwórczą przejmowanego elementu językowego, tj. dochodzi do bezpośredniego odwzorowania każdego morfemu;
  • kalki semantyczne – słowo istniejące w języku zyskuje dodatkowe znaczenie pod wpływem wzorców języka obcego;
  • kalki frazeologiczne – naśladują strukturę obcego wyrażenia frazeologicznego.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

  • Polskie słowo Rzeczpospolita jest kalką łacińskiego określenia Res Publica (rzecz publiczna); w staropolszczyźnie oznaczało one każde państwo o ustroju republikańskim (obecnie wyparte w tym znaczeniu przez słowo republika).
  • Sama nazwa odbitka językowa jest o tyle osobliwa, że stanowi zarówno opis pojęcia, jak i przykład opisywanego pojęcia. Jest ona bowiem odbitką językową z języków romańskich (np. hiszp. calco semántico)[potrzebny przypis].
  • Pojęcie mapa drogowa jest często spotykaną w mediach kalką ang. road map, którą zaleca się zastępować takimi określeniami, jak: „plan”, „strategia” czy „harmonogram”[5][6].
  • Czasem zamiast rodzimego określenia klucz elektrolityczny spotyka się tłumaczenie mostek solny[7], będące kalką językową z ang. salt bridge[potrzebny przypis].
  • Spotykane na portalach internetowych wyrażenie scena zbrodni[8][9][10] jest kalką angielskiego wyrażenia crime scene, którego rodzimym polskim odpowiednikiem jest miejsce zbrodni[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sylwia Firyn, Aspekty tłumaczenia neologizmów niemieckich z końca XX wieku na język polski, Uniwersytet Gdański, s. 31, DOI10.12775/RP.2018.002, ISSN 1896-4362 [dostęp 2019-01-06].
  2. Mistrík 1993 ↓, s. 229–230.
  3. a b c Karlíková 2017 ↓.
  4. Urbańczyk 1992 ↓, s. 152.
  5. Maciej Malinowski: Mapa drogowa wejścia Polski do strefy euro. W: Porady językowe [on-line]. Obcy język polski. [dostęp 2018-11-02].
  6. Jan Miodek: Full time z Chrystusem. Polskatimes.pl, 2008-08-29. [dostęp 2018-11-02].
  7. Mostek solny. W: Encyklopedia PWN [on-line]. PWN. [dostęp 2018-11-02].
  8. Telepata wskazał masowy grób. Zbrodni nie popełniono. GazetaPrawna.pl, 2011-06-08. [dostęp 2018-11-02].
  9. Największa scena zbrodni na świecie. WolneMedia, 2010-11-27. [dostęp 2018-11-02].
  10. Tatuowanie sceny zbrodni na piersi to nie najrozsądniejszy pomysł. Gizmodo. [dostęp 2018-11-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-26)].
  11. crime scene. W: Tłumacz, translator, słownik angielski, niemiecki, rosyjski, polski [on-line]. Translatica. [dostęp 2018-11-02].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]