Język staro-cerkiewno-słowiański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ѩзыкъ словѣньскъ
Językŭ slověnĭskŭ
Obszar Język wymarły, dawniej Imperium Bułgarskie

Państwo wielkomorawskie

Liczba mówiących Język wymarły
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet głagolica, wczesna cyrylica
Status oficjalny
język urzędowy Język wymarły, dawniej Imperium Bułgarskie

Państwo wielkomorawskie

Kody języka
ISO 639-1 cu
ISO 639-2 chu
ISO 639-3 chu
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku cerkiewnosłowiańskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka cerkiewnosłowiańskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-staro-cerkiewno-słowiański online
Modlitwa Ojcze nasz zapisana cyrylicą w języku s-c-s

Język staro-cerkiewno-słowiański, język s-c-s, język scs, język starobułgarski[1] (scs. Ѩзыкъ словѣньскъ, Językŭ slověnĭskŭ) – najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich gwarach Sołunia (dzisiejsze Saloniki). Język s-c-s stał się podstawą literacką języków: bułgarskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego w różnych redakcjach. Najbliżej spokrewniony jest ze współczesnym językiem bułgarskim[2][3] i macedońskim[4], jakkolwiek literackie postaci tych języków oparte są na innych dialektach i cechują się innymi zasadami gramatycznymi, wynikającymi z przynależności do bałkańskiej ligi językowej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Język s-c-s powstał na podłożu prasłowiańskiego dialektu sołuńskiego, będącego częścią grupy bułgarsko-macedońskiej. Misjonarze Słowian, Cyryl i Metody, uczynili go językiem liturgicznym chrześcijan obrządku słowiańskiego. Język ten powstał przed rozpadem jedności języka prasłowiańskiego, za którego początek uważa się zamiany w zakresie półsamogłosek jerowych, tzn. ich zanik i wokalizację. Wg Franciszka Sławskiego język ten nawiązuje ściśle do końcowego okresu języka prasłowiańskiego, oddaje język wspólny wszystkim Słowianom, język prasłowiański, podobną opinię wyrażał Leszek Moszyński przedłużający okres ps. do końca X w.[potrzebne źródło], dla Czesława Bartuli język ten ma charakter prasłowiański o podłożu dialektalnym sołuńskim[potrzebne źródło], podobne poglądy wyrażał Henryk Birnbaum[5]. Późniejszą fazę rozwoju tego języka stanowi język cerkiewnosłowiański. Silny wpływ wywarł język s-c-s na język staroruski, a pośrednio także na współczesny, literacki język rosyjski.

Jak potwierdzają źródła[potrzebne źródło] język ten był zrozumiały dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych, i wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu językъ slověnьskъjь/slověnьskъjь językъ, taka bowiem nazwa obok Slověninъ, Slověne, kъnigy slověnьskyję – "pismo słowiańskie, księgi słowiańskie", slověnьsky – "po słowiańsku" występuje w Żywotach Konstantyna i Metodego.

Kanon[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze teksty s-c-s, pisane przez braci sołuńskich lub ich uczniów jeszcze w IX wieku nie zachowały się do dzisiaj. Znane są natomiast późniejsze ich odpisy, już z X i XI w., zachowujące pewne wspólne, archaiczne cechy językowe, które w dużym stopniu odróżniają je od powstałych w tym samym czasie tekstów w formujących się dopiero językach narodowych. Księgi te nazywane są kanonem s-c-s: poświadczają one szereg charakterystycznych form, odnoszonych do tzw. klasycznego języka s-c-s.

Do cech klasycznego s-c-s należą:

  1. zachowane samogłoski nosowe;
  2. samogłoska jać (zapisywana w transkrypcji najczęściej jako ě);
  3. grupy ra i la będące rezultatem przestawki grup or i ol przed spółgłoskami;
  4. grupy spółgłoskowe št i žd, powstałe z palatalizacji (zmiękczenia) wcześniejszych grup spółgłoskowych *tj/ i dj.
  5. konsekwentnie zapisywane jery.

Pismo[edytuj | edytuj kod]

Do zapisu języka s-c-s stosowane były dwa alfabety. Początkowo księgi zapisywano głagolicą, opracowaną przez Konstantyna-Cyryla. Później w tym samym celu stosowano także cyrylicę.

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

W bogatej literaturze przedmiotu względem języka s-c-s stosowanych jest wiele rozmaitych określeń, m.in. starosłowiański, starosłoweński, starobułgarski, słowianobułgarski.

Polska nazwa staro-cerkiewno-słowiański jako przymiotnik złożony składający się z dwóch lub więcej członów równorzędnych znaczeniowo powinna być pisana zawsze z łącznikiem. Jeszcze w latach 30. XX wieku złożenie to pisano łącznie, o czym świadczy tytuł podręcznika Henryka Ułaszyna Język starocerkiewnosłowiański (Lwów 1928). Inne nazwy to język starocerkiewny oraz język starosłowiański, pisane łącznie. Niemiecka nazwa to Altkirchenslawisch, a angielska Old Church Slavonic.

W macedońskiej literaturze naukowej dość często używane jest określenie język staromacedoński (mac. старомакедонски јазик). Argumentem za takim nazewnictwem jest w tym wypadku stwierdzenie, że współcześni słowiańscy mieszkańcy Macedonii są bezpośrednimi spadkobiercami Słowian, których język był punktem wyjściowym dla powstania s-c-s. Dzieje języka s-c-s wpisują się w historię rozwoju współczesnej macedońszczyzny.

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

Odmiana zaimków osobowych

liczba pojedyncza liczba mnoga liczba podwójna
M azъ ty my vy va
D mene tebe sebe nasъ vasъ naju vaju
C mъně, mьně, enkl. mi tebě, enkl. ti sebě, enkl. si namъ vamъ nama vama
B mene, mę tebe, tę sebe, sę nasъ, enkl. ny vasъ, enkl. vy na va
N mъnoją toboją soboją nami vami nama vama
Ms mъně, mьně tebě sebě nasъ vasъ naju vaju

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Mieczysław Małecki, Najstarszy literacki język Słowian, Kraków 1947, s.4
  2. Kirił Mirczew, Język starobułgarski, Sofia 1972, s. 12-15
  3. J. Vajs, Abecedarium Palaeoslovenicum in usum glagolitarum, Veglae 1909
  4. Encyclopedia od Indo-European Culture, J.P. Mallory and D.Q. Adams, page 301.
  5. Czesław Bartula, Z zagadnień języka prasłowiańskiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego [w:] "Bulletin de la Société polonaise de linguistique", fasc. LVIII, 2002, ISSN 0032-3802. s. 138

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czesław Bartula, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na tle porównawczym, Warszawa 2002
  • Tadeusz Brajerski, Język staro-cerkiewno-słowiański, Lublin 1990

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]