Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Związek Harcerstwa Polskiego
w Niemczech
Ilustracja
Logo organizacji
Data powstania 6 maja 1926,
restytucja 7 września 2012
Data rozwiązania 7 września 1939
Liczebność (1939) 2700
Zasięg działalności Republika Weimarska, III Rzesza
Siedziba Bytom
Władze
Naczelnik (pierwszy) hm. Józef Kwietniewski
Naczelnik (ostatni w 1939) hm. Józef Kachel
Naczelnik (obecny) hm. Robert Matysiak
Strona internetowa

Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech, ZHPwN (niem. Verband der Polnischen Pfadfinder in Deutschland) – organizacja harcerstwa polskiego działająca na terenie Niemiec w latach 1925–1939[1]. Organizacja została rozwiązana decyzją władz niemieckich dnia 7 września 1939, a wielu jej członków zostało zabitych przez nazistów.

7 września 2012 organizacja została restytuowana w Hanowerze jako kontynuatorka przedwojennej polskiej organizacji harcerskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Swoje korzenie polskie harcerstwo na terenie Niemiec zawdzięcza pierwszym drużynom skautowym konspiracyjnie zakładanym jeszcze przed I wojną światową. Pierwsze drużyny w Niemczech powstały w roku 1912 na terenie Wielkopolski i Pomorza oraz w Berlinie (1913), Westfalii oraz na Górnym Śląsku. Drużyny harcerskie były zakładane w zaborze pruskim przez działaczy niepodległościowych ze Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. W 1920 roku w Opolu z inicjatywy Szymona Koszyka powstało Towarzystwo Skautów Opolskich. Początkowo miało ono charakter lokalny i ograniczało się do granic Opolszczyzny dopiero później podporządkowało się Związkowi Harcerstwa Polskiego zachowując jednak dawną nazwę. W 33 regionalnych kołach m.in. w Grudzicach, Gosławicach, Szczedrzyku i innych skupiała ona kilkuset członków[2]. W latach 1920-1921 na Śląsku ukazywał się dwutygodnik harcerski wydawany w języku polskimHarcerz Śląski[3] redagowany w Bytomiu oraz Cieszynie[4].

Pierwsza organizacja polskiego harcerstwa w Niemczech, jednocząca liczne polskie organizacje skautowskie, założona została w 1925 roku jako Związek Harcerzy Polskich w Niemczech i pod tą nazwą działała do roku 1927. Dnia 6 maja 1926 na zjeździe organizacji harcerskich w Bytomiu[5] postanowiono utworzyć jednolitą organizację harcerską w Niemczech, którą w 1927 nazwano Związkiem Harcerstwa Polskiego w Niemczech, w skrócie ZHPwN.

W roku 1933 Paweł Gajdzik[6] zaprojektował połączenie Rodła z lilijka harcerska. Hufcowy Berlińskiego Hufca Harcerstwa Polskiego Edmund Rydziński wykonał w rysunku lilijkę harcerską wraz ze znakiem Rodła. Znak ten stał się nowym godłem harcerstwa polskiego na tych terenach. Początkowo spontanicznie pojawiał się na sztandarach drużyn, zastępów i gromad zuchów. Wkrótce został przyjęty jako oficjalny znak Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech i noszony był na tarczach przypiętych do harcerskich bluz oraz widniał na sztandarze organizacji.

Dnia 31 marca 1935 roku w Opolu odbył się zjazd delegatów ZHPwN, podczas którego Józefa Kwietniewskiego[7] zastąpił Paweł Kwoczek, a naczelnikiem został Józef Kachel.

W 1938 roku harcerstwo polskie w Niemczech obchodziło 25-lecie działalności. Z tej okazji odbyły się uroczystości jubileuszowe, podczas których w Domu polskim w Berlinie zorganizowano wystawę prezentującą działalność 10 hufców działających na terenie Niemiec. Wystawa była prezentowana w Raciborzu, Opolu, Bytomiu, Strzelcach, Wrocławiu, Olsztynie i Zakrzewiu[8].

Prześladowania polskich harcerzy w III Rzeszy[edytuj | edytuj kod]

Władysław Zarembowicz ostatni drużynowy Wrocławskiej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego zamordowany w Mauthausen-Gusen

Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy na przełomie 1933 i 1934 roku przywódcy Hitlerjugend zwrócili się do Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech z żądaniem przystąpienia polskich harcerzy do swojej organizacji jako „autonomiczna grupa mniejszościowa”. W razie odmowy zagrozili rozwiązaniem harcerstwa polskiego na terenach Niemiec[9]. Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech trzykrotnie odmawiał na podobne apele ze strony Hitlerjugend.

We wrześniu 1937 roku Gestapo zakazało członkom ZHP w Niemczech noszenia mundurków harcerskich, lilijki z Rodłem oraz używania biało-czerwonych barw. W 1938 roku niemieckie władze nie udzieliły zezwoleń na organizację kursów i obozów harcerskich w Osławie Dąbrowie i Płotowie na Kaszubach, Czyżkach i Wielkich Strzelcach na Śląsku Opolskim, w Świętej, w Waplewie (Powiśle), Zakrzewie i Jondorfie w powiecie złotowskim[8].

Działacze harcerscy wpisywani byli na listę „wrogów Rzeszy”, tzw. Sonderfahndungsbuch Polen (pol. Specjalna księga Polaków ściganych listem gończym). Podczas wojny hitlerowcy zamordowali wielu działaczy harcerstwa polskiego na terenie Niemiec. Byli to m.in. Ryszard Knosała – zamordowany w obozie koncentracyjnym Hohenbruch, Leon Włodarczak – rozstrzelany we wrześniu 1939 roku, Józef Groth, Tadeusz Pezała, Jan Maza, Władysław Planetorz – uwięziony w Oświęcimiu i Mauthausen-Gusen[10]. Zmarł zakatowany w twierdzy kłodzkiej.

Liczebność i organizacja[edytuj | edytuj kod]

Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech organizacyjnie podlegał Związkowi Polaków w Niemczech. Według zachowanych danych organizacji w 1928 Związek liczył ok. 400 członków, by w 1939 osiągnąć liczbę 2700 członków. Struktura organizacyjna wyglądała następująco:

  • Hufiec Wschodniopruski (później Warmiński) – utworzony 25 października 1935, działający na terenie Warmii, Mazur i Powiśla. Komendantem hufca był Ryszard Knosała[11].
  • Związek Harcerstwa Polskiego w Prowincji Górny Śląsk – utworzony w dniu 28 września 1924, działający na terenie Górnego Śląska. W chwili powstania podległo mu 8 drużyn
    • Oddział Harcerzy we Wrocławiu przemianowany wkrótce na Męską Drużynę Harcerską im. Bolesława Chrobrego we Wrocławiu – założony na przełomie 1926/1927.[12] Ostatnim drużynowym był Władysław Zarembowicz zamordowany w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen[13].
    • Oddział w Bytomiu – II Męska Drużyna Harcerska im. ks. Norberta Bończyka w Bytomiu utworzona w 1925 roku,
    • Oddział w Mikulczycach,
    • Oddział w Gliwicach,
    • Oddział w Wójtowej Wsi,
    • Oddział w Żernikach,
    • Oddział w Zabrzu,
    • Oddział w Opolu – Towarzystwo Skautów Opolskich założone w 1920 roku z inicjatywy Szymona Koszyka. Liczyło 33 regionalne drużyny skupiające na Opolszczyźnie kilkuset członków.

Restytucja ZHPwN[edytuj | edytuj kod]

W dniu 7 września 2012, nawiązując do 7.09.1939 roku – daty bezprawnego rozwiązania Związku przez władze niemieckie, podczas spotkania restytucyjnego w Hanowerze, wznowił działalność Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech z siedzibą w Hanowerze.

XV Zjazd ZHPwN[edytuj | edytuj kod]

Pod patronatem Konsulatu Generalnego RP w Hamburgu 7 września 2014 roku w Hanowerze, odbył się XV Zjazd Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech. Zjazd był pierwszym od czasu restytucji organizacji w dniu 7 września 2012 roku, spotkaniem polonijnych środowisk harcerskich w Niemczech, zaangażowanych w odbudowę przedwojennej polskiej organizacji harcerskiej.

Podczas Zjazdu podjęto uchwałę powrotu do numeracji przedwojennej zjazdu, nadając mu kolejny nr XV, oraz kontynuowania przedwojennej tradycji ZHPwN, zatwierdzono statut organizacji i szereg ważnych uchwał. Naczelnikiem został jednogłośnie, ponownie wybrany druh hm. Robert Matysiak – inicjator restytucji polskiej organizacji harcerskiej w Niemczech[14].

Zarząd[edytuj | edytuj kod]

Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech kierował zarząd z siedzibą w Bytomiu. Kolejni naczelnicy związku:

Znani członkowie Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kapiszewski H.: Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech. Zarys historyczny ze szczególnym uwzględnieniem lat 1933–1939, Warszawa 1969.
  2. Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 566, hasło „Towarzystwo Skautów Opolskich”.
  3. Harcerz Śląski : dwutygodnik młodzieży, R.1:nr 4,6-7,9,11 (24 grudnia 1920-1 kwietnia 1921), polona.pl [dostęp 2018-10-06].
  4. Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 169, hasło „Harcerz Śląski”.
  5. Michał Lis, Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech na Śląsku (1920–1939), Stowarzyszenie Instytut Śląski, Państwowy Instytut Nauk.-Instytut Śląski w Opolu, Opole 2000. ​ISBN 83-7126-138-1​.
  6. Informacja zawarta w „Harcerzu Opolskim” wyd. specjalne nr.2 – Dodatek do kwartalnika Opolskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego „Wczoraj-Dzisiaj-Jutro” Opole 1983 / strona 24.
  7. Harcmistrz Józef Kwietniewski 1903-1969. biografia na stronach hufca Bytomskiego.
  8. a b c Helena Lehr, Edmund Osmańczyk: Polacy spod znaku Rodła. MON, Warszawa 1972.
  9. Edmund Osmańczyk: Wisła i Kraków to Rodło, Nasza Księgarnia, Warszawa 1985. ​ISBN 83-10-08675-X​.
  10. Ryszard Hajduk, Nieznana karta tajnego frontu., Zofia Hajdukowa (oprac.), Edmund Jan Osmańczyk, Warszawa: MON, 1985, ISBN 83-11-07208-6, OCLC 749153687.
  11. a b Paweł Sowa: Tropem spadkobierców Hakaty. Antypolska działalność Bund Deutscher Osten na Warmii i Mazurach (1933–1939). MON, Warszawa 1979.
  12. Z podharcmistrzem Rudolfem Tauerem rozmawia Marek Zygmunt.
  13. Jerzy Oleksiński, I nie ustali w walce, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1980, s. 335, ISBN 83-10-07610-X, OCLC 830955231.
  14. XV Zjazd Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech.
  15. Tadeusz Oracki, Słownik biograficzny Warmii, Mazur i Powiśla XIX i XX wieku (do 1945 roku), Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1983.
  16. Helena Lehr, Edmund Osmańczyk: Polacy spod znaku Rodła, Wydawnictwo MON, Warszawa 1972.
  17. Białecki Tadeusz (red.): Encyklopedia Szczecina. T. I A-O. Szczecin, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 1999, s. 296. ​ISBN 83-87341-45-2​.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • H. Kapiszewski: Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech. Zarys historyczny ze szczególnym uwzględnieniem lat 1933-1939, PAX, Warszawa 1969.
  • Michał Lis: Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech na Śląsku (1920–1939), Stowarzyszenie Instytut Śląski, Państwowy Instytut Naukowy-Instytut Śląski w Opolu, Opole 2000. ​ISBN 83-7126-138-1​.
  • Edmund Osmańczyk: Wisła i Kraków to Rodło, Nasza Księgarnia, Warszawa 1985. ​ISBN 83-10-08675-X​.
  • „Harcerz Opolski” wyd. specjalne nr.2 – Dodatek do kwartalnika Opolskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego „Wczoraj-Dzisiaj-Jutro” Opole 1983.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]