Chełmno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: wsie o tej samej nazwie.
Chełmno
miasto i gmina
Ilustracja
Widok na rynek starego miasta
Herb Flaga
Herb Chełmna Flaga Chełmna
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat chełmiński
Prawa miejskie 1233 (odnowione 1251)
Burmistrz Mariusz Arkadiusz Kędzierski
Powierzchnia 13,86 km²
Wysokość 75 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

20 119[1]
1483,7 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 56
Kod pocztowy 86-200
Tablice rejestracyjne CCH
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu chełmińskiego
Chełmno
Chełmno
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Chełmno
Chełmno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chełmno
Chełmno
Ziemia53°20′57″N 18°25′22″E/53,349167 18,422778
TERC (TERYT) 0404011
SIMC 0983066
Hasło promocyjne: Miasto zabytków i zakochanych
Urząd miejski
ul. Dworcowa 1
86-200 Chełmno
Strona internetowa

Chełmno (daw. pol. Chołmien, łac. Culmen, niem.: Culm, Kulm) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, siedziba powiatu chełmińskiego w dolinie Dolnej Wisły, nad Wisłą i wpadającą do niej Frybą. Miasto leży 40 km na północ od Torunia i 30 km na zachód od Grudziądza. W pobliżu most przez Wisłę na trasie drogi krajowej nr 91. Większość miasta włącznie z historycznym centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla – głównie wielkopłytowe – na wschód i południe od niego. Miasto jest stolicą historyczno-geograficznego regionu Ziemia Chełmińska. Łącznie z Toruniem jest najstarszym miastem tego obszaru i jednocześnie w północnej Polsce (prawa miejskie – tzw. prawo chełmińskie, w 1233).

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2013 roku[2] miasto miało 20 622 mieszkańców.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2002[3] Chełmno ma obszar 13,86 km², w tym: użytki rolne: 47%, użytki leśne 4%

Miasto stanowi 0,63% powierzchni powiatu.

Panorama starego miasta
Panorama starego miasta

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Chełmno (gmina wiejska), Kijewo Królewskie, Stolno, Świecie

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

W przeszłości do Chełmna prowadziły dwie linie kolei, do Kornatowa (zlikwidowana w 1991 roku) oraz do Torunia przez Unisław (połączenia zlikwidowano w 1953 roku). Obecnie funkcjonuje w mieście jedynie dworzec PKS, który jednak dzięki bliskości ważnej trasy komunikacyjnej oferuje przejazdy do wielu większych miast m.in. Torunia, Bydgoszczy, Chojnic, Łodzi, Gdańska, Warszawy, a także do większości okolicznych miasteczek. Miasto znajduje się przy drodze krajowej nr 91, a nieopodal w miejscowości Lisewo, 20 km od Chełmna, znajduje się wjazd na autostradę A1. Na obszarze administracyjnym miasta znajduje się także most na Wiśle, jeden z najważniejszych w kraju, co w czasach komunistycznych było powodem stacjonowania w Chełmnie licznego garnizonu.

 Osobny artykuł: Chełmno (stacja kolejowa).

Ok. 6 km na południe od miasta znajduje się lądowisko Watorowo.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2013[2]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 20 622 100 10 772 52,2 9850 47,8
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1487,9 777,2 710,7
  • Piramida wieku mieszkańców Chełmna w 2014 roku[1].


Piramida wieku Chelmno.png

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Chełmno – wschodnia pierzeja Rynku
Dawny Zespół Królewskiego Katolickiego Gimnazjum, obecnie Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1
Wodociągowa wieża ciśnień z 1899 roku
Ratusz w Chełmnie – rycina z XIX wieku
Mury miejskie w otoczeniu parku

Nazwa miasta Chełmno jest bardzo stara i ma charakter topograficzny – pochodzi od słowa chełm, oznaczającego „wzgórze”. Chełmno – to dosłownie osada na wzgórzu. Najstarszy zapis to Chołmien. Od tej nazwy powstały niemieckie nazwy Colmen, a potem Culm[4].

 Osobny artykuł: prawo chełmińskie.

Historia Chełmna[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie gród Chełmiński znajdował się na górze św. Wawrzyńca w obecnej wsi Kałdus. W XI wieku Piastowie wznieśli tam obronny gród wyznaczający prawdopodobnie północny punkt ówczesnej granicy ich państwa[5]. Budowa katedry w tym miejscu, potwierdzona odkryciem pozostałości bazyliki romańskiej z XI w. (niedokończonej ze względu na reakcję pogańską), świadczy o nadzwyczajnej wadze grodu w tym okresie który do XII w. pełnił funkcję grodu kasztelańskiego.

W 1228 zakon krzyżacki wybrał Chełmno na stolicę Ziemi Chełmińskiej, w latach 1230–1250 było ono głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii), a 1236–1251 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 grudnia 1233 łącznie z Toruniem otrzymało prawa miejskie (odnowione po pożarze w 1251), które stały się wzorem dla lokacji około 200 miast wschodniopomorskich i mazowieckich. W tym czasie miasto nosiło także przyjętą przez Niemców nazwę Kulm (łac. Culm). W połowie XIII wieku przeniesione na obecne miejsce, z lokacją na surowym korzeniu. Odtąd rozpoczął się największy rozwój miasta, które wstąpiło do Hanzy, jednak nie zyskało tak dużego znaczenia jak Toruń. Od 1466 na mocy II pokoju toruńskiego miasto pozostało w granicach Prus Królewskich. Od 1473 i ponownie, reaktywowane po upadku, od 1692, działała tutaj Akademia Chełmińska – szkoła średnia współpracująca z Akademią Krakowską. W XVIII w. Chełmno podupadło, w 1772 znalazło się w zaborze pruskim. Od 1806 w Księstwie Warszawskim, 1815 w Prusach (Wlk. Ks. Poznańskie), 1817 w Prusach Zachodnich. W XIX wieku miasto intensywnie rozwijało się, mimo że nie powstały w Chełmnie żadne większe fabryki (poza browarem i cegielnią). W tym okresie wybudowano w Chełmnie większość zachowanych do dziś kamienic, głównie w obrębie starego miasta oraz w okolicach ulicy Dworcowej, będącej przedłużeniem ulicy Grudziądzkiej i wraz z nią tworzącej główną oś miasta. W 1842 roku powstała miejska sieć wodociągowa, a w 1867 roku uruchomiono gazownię miejską. W czasach zaboru niemieckiego, ze względu na strategiczne położenie Chełmna, powstał w mieście stały garnizon, na który składały się koszary przy obecnej ul. 22 Stycznia, Biskupiej i obecnej al. 3 Maja.

Do Polski Chełmno powróciło 22 stycznia 1920 roku. W okresie międzywojennym miasto dalej rozwijało się: rozbudowano m.in. sieć wodociągową, gruntownie odnowiono kościół farny, założono istniejące do dziś zgromadzenie księży Pallotynów, wybudowano wały przeciwpowodziowe, a także utworzono zalążek miejskiego muzeum. W tym okresie miasto opuściło wielu Niemców oraz większość społeczności żydowskiej (niemal w całości zasymilowanej).

Chełmno zostało zajęte przez Niemców bez walki już 5 września 1939 roku. W czasie okupacji Niemcy w lesie w pobliskich Klamrach wymordowali polską elitę. Prześladowania dotknęły także chełmińskich żydów, zniszczona została położona przy ulicy Poprzecznej synagoga oraz kirkut położony przy ulicy 3 Maja (nieopodal murów miejskich). Nie wiadomo, ilu mieszkańców Chełmna zginęło w Holocauście, faktem jest jednak, że społeczność żydowska Chełmna zniknęła całkowicie. Straty materialne miasta były niewielkie, przetopiono jedynie dzwony z kościoła farnego, zniszczono kapliczkę ze źródełkiem oraz zamurowano niszę z Matką Boską na bramie Grudziądzkiej. Wycofujący się Niemcy podpalili także magazyn znajdujący się w okolicach obecnego osiedla im. Franciszka Raszei. Miasto zostało wyzwolone 28 stycznia 1945 roku przez oddziały 70 armii II Frontu Ukraińskiego[6].

Po wojnie w mieście powstało kilka zakładów przemysłowych; najważniejsze z nich to istniejące do dziś: Fabryka Akcesoriów Meblowych (FAM) oraz zakłady Ursus. Wybudowano także osiedla bloków, które dzięki umiejscowieniu ich na obrzeżach miasta nie zakłóciły zabytkowej panoramy.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Chełmno jest wyjątkowo bogate w zabytki, zachowało się tutaj sześć gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic, z których najstarsze sięgają XIII w. 20 kwietnia 2005 roku Stare Miasto zostało wpisane na listę Pomników historii. Zabytki Chełmna znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego[7][8].

Układ urbanistyczny pochodzi prawdopodobnie z czasu drugiej lokacji, po 1251.

  • Dawna fara, parafialny kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zajmujący południowy, narożny przyrynkowy blok zabudowy; zbudowano go prawdopodobnie w dwóch fazach w latach 1280–1320.
  • Renesansowy ratusz, przebudowany z gotyckiego XIII-wiecznego w latach 1567–1572 i 1584–1596, z rozbudowaną attyką, jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce.
  • Pofranciszkański kościół św. Jakuba i Mikołaja, trójnawowy z prostokątnym prezbiterium, budowany od końca XIII do pierwszej ćwierci XIV w.
  • Podominikański kościół św. ap. Piotra i Pawła, gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV w. na trójnawowy (z bardzo wąską nawą północną), a następnie zbarokizowany w XVIII w. W pierwotnej postaci zachowało się prezbiterium.
  • Zespół klasztorny ss. Miłosierdzia, dawniej cysterek, następnie benedyktynek: kościół śś. Jana Chrzciciela i Ewangelisty, z bogatym wyposażeniem wnętrza z przełomu XVI/XVII w. i XVIII w.; klasztor zbudowany od trzeciej ćwierci XIII do początku XIV w., przebudowany na przełomie XVI i XVII w. i w stylu neogotyckim w XIX i XX w., do najstarszych elementów należy tzw. wieża Mestwina (w której rzekomo książę miał być więziony), prawdopodobnie dawna strażnica krzyżacka z pierwszej połowy XIII w.; na terenie klasztoru znajduje się również dawna brama Merseburska i dom konwentu - pozostałość gotyckiego zamku, przebudowana w XIX w.
  • Kościół Ducha Świętego, zbudowany w latach 1280–1290, ceglany o drewnianym sklepieniu kolebkowym, pierwotnie kościół szpitalny.
  • Kaplica św. Marcina.
  • Brama Grudziądzka z końca XIII w., z dobudowaną w XVII w. kaplicą (tzw. kaplica Na Bramce).
  • Prawie kompletny obwód murów miejskich z basztami (jedne z najdłuższych takich murów w Polsce - 2,3 km)[9].
  • Barokowy budynek Akademii Chełmińskiej, przebudowany w XIX w.
  • Dawna poczta z czwartej ćwierci XVII w., przebudowana w połowie XIX w. i w 1911
  • Klasycystyczna rogatka z ok. 1810 (ul. Toruńska 21)
  • Arsenał z 1811, przebudowany w 1885 (obecna biblioteka publiczna)
  • Dawne koszary korpusu kadetów z 1776 (ul. 22 Stycznia 16) i szkoła kadetów.
  • Liczne zabytkowe kamienice, m.in.:
    • Kamienica Cywińskich, gotycka, z drugiej połowy XIII w., przebudowana w 1570 i ponownie w stylu klasycystycznym, z wmurowanymi w fasadzie fragmentami rzeźbiarskimi dwóch portali renesansowych.
    • Kamienica późnobarokowa z drugiej połowy XVIII w. przy ul. Grudziądzkiej 36.
  • Spichrze, m.in. spichrz szachulcowy z przełomu XVIII i XIX w. przy ul. Podmurnej 7.
  • Pozostałości twierdzy Chełmno na przedpolach miasta.
  • Cmentarz parafialny, umiejscowiony na zboczu wzgórza tuż przy murach miejskich z wieloma zabytkowymi grobowcami.
  • Okazały gmach starostwa z 1911 roku (obecny urząd miasta).

Nad brzegiem Jeziora Starogrodzkiego znajduje się park miniatur zamków krzyżackich, wykonanych w skali 1:30. Miniatury odwzorowują pierwotny stan 9 zamków: z Radzynia Chełmińskiego, Bierzgłowa, Grudziądza, Papowa Biskupiego, Kurzętnika, Rogóźna, Torunia, Pokrzywna oraz zamku wysokiego w Malborku. Zwiedzanie parku miniatur jest bezpłatne[10].

Wybrane zabytki Chełmna
Renesansowy ratusz, obecnie Muzeum Ziemi Chełmińskiej
Brama Grudziądzka – wejście do starego miasta od strony wschodniej
Mury i baszta Prochowa


Kościół garnizonowy wybudowany w 1875 roku jako świątynia protestancka dla Królewskiego Korpusu Kadetów

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b polskawliczbach.pl Chelmno, w oparciu o dane GUS.
  2. a b Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2013 r. (stan w dniu 31 XII) (pol.). GUS. [dostęp 2014-10-05].
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Halina Turska: „Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego”, w: M. Biskup (red.) Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, Toruń 1968 [1]
  5. Dulnicz Marek, Mazowsze w wieku [w:]„Ziemie Polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy”, Kraków 2000, s. 200-213
  6. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945", Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 775
  7. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 r. w sprawie uznania za pomnik historii, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2017-11-22].
  8. Rejestr zabytków nieruchomych. nid.pl.
  9. Zamek krzyżacki w Chełmnie
  10. Park miniatur zamków krzyżackich w Chełmnie
  11. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org, [dostęp: 2014-06-05]
  12. Układy partnerskie. W: Urząd Miasta Chełmna [on-line]. chelmno.pl. [dostęp 2018-06-23].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]