Łat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Łat łotewski
1Lats pinecone.png
Moneta 1 łat z 2006
Kod ISO 4217 LVL
Państwo nikt, poprzednio  Łotwa
Poziom inflacji 2,3% w 2012[1]
Podział 1 łat = 100 santimów
Symbol Ls – łat
s – santim
Monety 1, 2, 5, 10, 20, 50 santimów, 1, 2 łaty
Banknoty 5, 10, 20, 50, 100, 500 łatów
Bank centralny Bank Łotwy (Latvijas Banka)
Siedziba Banku Łotwy w Rydze
Awers banknotu 20-łatowego Łotewskiego Ministerstwa Finansów z 1935 r.
Rewers banknotu 20-łatowego Łotewskiego Ministerstwa Finansów z 1935 r.
Awers banknotu 50-łatowego Banku Łotwy z 1934 r. z wizerunkiem prezydenta Ulmanisa

Łat (łot.: Lats) – dawna jednostka monetarna używana na Łotwie w latach 1922-1941 oraz 1993-2013. Została zastąpiona przez euro 1 stycznia 2014 r. Dzieliła się na 100 santimów.

Okres 1918-1941[edytuj | edytuj kod]

W okresie bezpośrednio po ogłoszeniu niepodległości przez Łotwę (18 listopada 1918) w kraju panował chaos na rynku walutowym spowodowany pogarszającą się sytuacją wojenną, rosnącą inflacją i wieloma innymi czynnikami. W tym okresie na terytorium Łotwy, które nadal znajdowało się pod okupacją niemiecką, a częściowo również i bolszewicką, oficjalną walutą była tzw. ostmarka, czyli pieniądz wprowadzony przez Niemców dla terenów okupowanych na wschodzie (Ober-Ost), obejmujących kraje bałtyckie i północno-wschodnie kresy późniejszej II RP. Oprócz marki okupacyjnej w obiegu krążyły również marki Rzeszy Niemieckiej, kilka rodzajów rubla (m.in. tzw. „kierenki”) oraz pieniądz zastępczy emitowany przez szereg łotewskich miast, m.in. przez Rygę, Lipawę, Mitawę, Windawę. Ponadto w północnej Łotwie w obiegu znajdowały się marki estońskie, a w Mitawie swój pieniądz emitowała także armia generała Bermondta-Awałowa. Jednym z pierwszych zadań stojących przed rządem łotewskim była likwidacja chaosu walutowego i wprowadzenie własnego, narodowego pieniądza, który Łotwa pilnie potrzebowała. W dniu 11 grudnia 1918 r. łotewski minister finansów ustalił oficjalny kurs wymiany znajdujących się w obiegu walut obcych, uznając je tym samym za oficjalny środek płatniczy kraju. 22 marca 1919 r. rząd tymczasowy Republiki Łotewskiej upoważnił ministra finansów do puszczenia w obieg pierwszej serii banknotów łotewskich. Nowa waluta została nazwana rublem łotewskim równym 100 kopiejkom łotewskim. Pomimo wprowadzenia rubla łotewskiego do obiegu, ciągle posługiwano się jeszcze walutami Niemiec i Rosji. Dopiero 18 marca 1920 rubel łotewski został ustanowiony jedynym środkiem płatniczym kraju i pozostał w obiegu do całkowitego wycofania w 1925 r.

3 sierpnia 1922 r. Rada Ministrów Łotwy zaaprobowała regulacje finansowe kraju, na podstawie których wprowadzono do obiegu walutę narodową łat równy 100 santimom. W tym celu Sejm łotewski powołał do życia w dniu 7 września 1922 r. Bank Łotwy (Latvijas Banka), który otrzymał prawo emitowania banknotów i monet w nowej walucie. Na początku do obiegu wprowadzono prowizoryczny banknot 500-rublowy z nadrukiem nowej wartości w łatach (10 łatów). Ogółem w latach 1923-1940 do obiegu wprowadzono banknoty o nominałach[2]:

  • 10 łatów (prowizorium, 1922)
  • 20 łatów (1925)
  • 25 łatów (1928, 1938)
  • 50 łatów (1924, 1934)
  • 100 łatów (1923, 1939)
  • 500 łatów (1929).

Banknoty z lat 1924-1938 były drukowane w Wielkiej Brytanii przez Bradbury, Wilkinson & Co. w New Malden oraz przez Thomas de la Rue & Co w Londynie. Zostały one również zaprojektowane przez artystów brytyjskich. Banknoty emitowane do 1924 r. i po 1938 r. były drukowane na Łotwie przez Państwową Drukarnię Papierów Wartościowych (Valsts papīru spiestuvē un naudas kaltuve) i projektowane przez artystów łotewskich: Rihardsa Zariņša i Kārlisa Krauze.

Poza banknotami Banku Łotwy w obiegu były również banknoty emitowane w walucie łatowej przez łotewskie Ministerstwo Finansów. Projektowali je artyści łotewscy: Rihards Zariņš, Kārlis Krauze i Harijs Gricēvičs. Emitowano następujące banknoty[3]:

  • 5 łatów (1926, 1940)
  • 10 łatów (1925, 1933, 1934, 1937, 1938)
  • 20 łatów (1935, 1936, 1940).

Monety[edytuj | edytuj kod]

Poza banknotami do obiegu wprowadzono także monety o nominałach 1, 2, 5, 10, 20, 50 santimów oraz 1, 2 i 5 łatów. Projekty monet wykonali artyści łotewscy: Rihards Zariņš (santimy oraz 5 łatów), Jānis Roberts Tilbergs (1 i 2 łaty) i Ludolfs Liberts (1 i 2 santimy z lat 1937-39). Ustalono również parytet łata w złocie, który wynosił 0,2903226 g czystego złota. Do jesieni 1931 r. możliwa była wymiana łata na złoto. Stopniowo wycofywano również z obiegu ruble łotewskie, które wymieniano w stosunku 1 łat=50 rubli łotewskich.

Monety łotewskie w walucie łatowej, 1922-1941[4]
Nominał Rok wydania Materiał Waga Nakład Wizerunek
1 santim 1922, 1924, 1926, 1928, 1932, 1935 brąz 1,8 g 27 490 000
1santims latvia1924.jpg
1 santim (nowy projekt) 1937, 1938, 1939 brąz 1,8 g 8 000 000
1santims latvia1939.jpg
2 santimy 1922, 1926, 1928, 1932 brąz 2,0 g ponad 25 000 000
2santimi 1928latvia.jpg
2 santimy (nowy projekt) 1937, 1939 brąz 2,0 g 5 044 600
2santimi 1939latvia.jpg
5 santimów 1922 brąz 3,0 g 15 000 000
5santimi 1922latvia.jpg
10 santimów 1922 nikiel 3,0 g 15 000 000
10santimu latvia1922.jpg
20 santimów 1922 nikiel 4,0 g 15 000 000
20santimu latvia1922.jpg
50 santimów 1922 nikiel 6,5 g 9 000 000
50santimu latvia1922.jpg
1 łat 1924 srebro 835 5,0 g 10 000 000
1lats 1924 latvia.jpg
2 łaty 1925, 1926 srebro 835 10,0 g 7 500 000
Two latvian lats 1925.jpg
5 łatów 1929, 1931, 1932 srebro 835 12,0 g 3 600 000
Five Latvian Lats 1931.jpg

17 czerwca 1940 r. Łotwa została okupowana przez ZSRR, a 5 sierpnia zaanektowana. 10 października 1940 Bank Łotwy został zlikwidowany, a jego aktywa zostały przejęte przez Bank Państwowy ZSRR. 25 listopada 1940 do obiegu na terytorium Łotwy wszedł rubel sowiecki, którego wymieniano na łata w stosunku 1:1. Okres dwuwalutowy trwał do 25 marca 1941, kiedy to łat został z obiegu wycofany i zastąpiony całkowicie rublem ZSRR. Po wejściu Niemców latem 1941 Bank Łotwy został reaktywowany, ale bez prawa emisji pieniądza. Okupanci niemieccy wprowadzili do obiegu nową walutę, reichsmarki, które wymieniano na ruble w stosunku 1:10. Po ponownym wkroczeniu armii sowieckiej na Łotwę w 1944 r. działalność Banku Łotwy została zawieszona ostatecznie.

Okres po 1991 r.[edytuj | edytuj kod]

W 1987 r. utworzono Łotewski Republikański Bank będący filią Banku Państwowego ZSRR. Jednostka ta nie miała jednak prawa emisji waluty. 2 marca 1990 r. Rada Najwyższa Łotewskiej SRR przyjęła rezolucję o utworzeniu Banku Łotwy. Rezolucja powoływała do życia niezależny Bank Łotwy i przyznawała mu prawo emisji waluty narodowej. Rezolucja znalazła praktyczne wykorzystanie dopiero po ogłoszeniu niepodległości przez Łotwę i rozpadzie ZSRR w 1991 r. Prawem ogłoszonym przez Radę Najwyższą Republiki Łotewskiej w dniu 3 września 1991 r. restytuowano Bank Łotwy jako centralną instytucję finansową kraju z prawami do emisji środków płatniczych. Pierwszym zadaniem banku było wprowadzenie do obiegu waluty narodowej. Utworzono Komitet Reformy Walutowej Republiki Łotewskiej, który w dniu 4 maja 1992 r. ogłosił rezolucję wprowadzającą do obiegu walutę przejściową, rubla łotewskiego. W następnym roku (październik 1993) do obiegu weszły banknoty w walucie łatowej, zastępując ruble łotewskie:

  • 5 łatów (1992, 1996, 2001, 2006, 2007, 2009),
  • 10 łatów (1992, 2000, 2008),
  • 20 łatów (1992, 2004, 2007, 2009),
  • 50 łatów (1992),
  • 100 łatów (1992, 2007),
  • 500 łatów (1992, 2008).

Zaprojektowane zostały przez artystów łotewskich Imantsa Žodžiksa i Valdisa Ošiņša. Oprócz banknotów do obiegu wprowadzono następujące monety zaprojektowane przez artystów łotewskich Gunārsa Lūsisa i Jānisa Strupulisa:

Monety łotewskie w walucie łatowej od 1992 r.
Nominał Rok wydania Materiał Waga Wizerunek
1 santim 1992, 1997, 2003, 2005, 2007, 2008 miedź 1,6 g
1santims 2005.png
2 santimy 1992, 2000, 2006, 2007, 2009 miedź 1,9 g
2santimi 2006.png
5 santimów 1992, 2006, 2007, 2009 stop miedzi, niklu i cynku 2,5 g
5santimi 2006.png
10 santimów 1992, 2008 stop miedzi, niklu i cynku 3,25 g
10santimu 1992.png
20 santimów 1992, 2007, 2009 stop miedzi, niklu i cynku 4,0 g
20santimu 1992.png
50 santimów 1992, 2007, 2009 miedzionikiel 3,5 g
50santimu 1992.png
1 łat (łosoś): istnieje jeszcze kilkanaście innych monet o tym nominale, różniących się jednak motywami rewersu i rokiem wydania 1992, 2007, 2008, 2009, 2010 miedzionikiel 4,8 g
1Lats salmon.png
2 łaty 1992 miedzionikiel 6,0 g
2Lati 1992.png
2 łaty (bimetal) 1999, 2003, 2009 miedzionikiel 9,5 g
2Lati 1999.png
10 łatów z okazji 75. lecia niepodległości Łotwy 1993 srebro 925 25,1 g
Latvia-75-10Ls (reverse).png
100 łatów, 2 monety różniące się rewersem (jakkolwiek monety te zostały zakwalifikowane przez Bank Łotwy jako obiegowe, to w rzeczywistości nie są w obiegu spotykane ze względu na swój stosunkowo wysoki nominał oraz kruszec, z którego zostały wykonane) 1993, 1998 złoto 999 16,2 g
Latvia-75-100Ls (reverse).png

100Lats-gold.png

Oprócz wyżej wymienionych monet Bank Łotwy wydał szereg tzw. monet kolekcjonerskich w walucie łatowej. Monety te jednak nie są spotykane w obiegu i stanowią jedynie przedmiot kolekcjonerski lub obiekt inwestycji, jako że wykonane są z metali szlachetnych (złoto i srebro). Pierwsze monety łotewskie zostały wybite przez Bayerisches Hauptmuenzamt, mennicę w Monachium, a banknoty zostały wydrukowane przez niemiecką drukarnię Gieseke & Devrient GmbH, również w Monachium. Od 1 stycznia 2005 kurs łata został sztywno związany z kursem euro i ustalony w wysokości 1 EUR = 0,702804 LVL. 5 marca 2013 roku Łotwa złożyła wniosek o przystąpienie do strefy euro. Komisja Europejska i Europejski Bank Centralny pozytywnie go rozpatrzyły. Euro zastąpiło łata 1 stycznia 2014.

Przypisy

  1. Inflacja według CIA (ang.). [dostęp 13 sierpnia 2013].
  2. Ivar Leimus i inni: Money in Estonia, Latvia and Lithuania 1915-1940, str. 25
  3. Latvijas Banka
  4. Janusz Parchimowicz: Katalog monet Litwy, Łotwy, Estonii 1922-1994, Wyd. Nefryt, Szczecin 1994, str. 44-49

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ivar Leimus i inni: Money in Estonia, Latvia and Lithuania 1915-1940, Lietuvos istorijos ir etnografijos muziejus, 1990
  • Janusz Parchimowicz: Katalog monet Litwy, Łotwy, Estonii 1922-1994, Wyd. Nefryt, Szczecin 1994, ISBN 83-900578-6-7
  • Portal Banku Łotwy
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło łat w Wikisłowniku