Żółtak (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Żółtak
Xanthorrhoea preissii
Xanthorrhoea preissii
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina żółtakowate
Rodzaj żółtak
Nazwa systematyczna
Xanthorrhoea J. E. Smith
Trans. Linn. Soc. London 4: 219. 24 Mai 1798[2]
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Żółtak, ksantorea[3] (Xanthorrhoea Sm.) – rodzaj roślin z rodziny żółtakowatych (Xanthorrhoeaceae). Obejmuje 30 gatunków występujących na Tasmanii oraz w Australii, gdzie stanowią charakterystyczny składnik suchych lasów eukaliptusowych[4]. Gatunkiem typowym jest Xanthorrhoea resinosa Persoon[2]. Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów ξανθας (ksantas – blond, żółtawy) i ρέω (rheo – wypływać) i odnosi się do żółtej żywicy gatunku typowego[5]. Ze względu na charakterystyczny wygląd potocznie nazywany drzewem trawiastym lub trawowym[6] (tak samo nazywa się podobnie wyglądające i także rosnące na tych samych obszarach rośliny z rodziny Dasypogonaceae[7]).

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Kserofity o grubym, drewniejącym, prostym, rzadziej rozgałęziającym się pniu osiągającym 2 m wysokości (np. u Xanthorrhoea arborea). Pień wyrasta z krótkiego kłącza.
Liście
Osadzone spiralnie, dachówkowato, długie, równowąskie. Wyrastają na całej wysokości pnia lub skupione są w gęstą kępę na jego wierzchołku. Są sztywne i łamliwe.
Kwiaty
Liczne i drobne, zebrane w szczytowy kwiatostan mający kształt długiego kłosa, złożonego ze ścieśnionych wierzchotek. Kwiatostan wyrasta na długiej (np. u X. arborea do 3 m wysokości), pionowo wzniesionej łodydze[4].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Anatomia
Rośliny zawierają żywicę akaroidową, przeważnie czerwoną, ale również żółtą (np. X. resinifera) i czerwonobrązową (X. australis)[5]. Żywica w dużych ilościach powstaje w komórkach miękiszowych pnia. Sam pień zawiera poza tym wtórne pierścienie kambium, dzięki którym przyrasta na grubość[4].
Rozwój i siedlisko
Gatunki żółtaka rosną w suchych zbiorowiskach sawannowych i twardolistnych (scrub). Są pirofityczne – budowa i ułożenie liści sprawiają, że w czasie pożaru żar ognia jest izolowany od merystemu. Nasady liści są w takich sytuacjach schronieniem dla bezkręgowców[8]. Pożary stymulują kwitnienie tych roślin[9]. Rosną bardzo wolno, 1–2 cm rocznie i osiągają sędziwy wiek do 350 lat (Xanthorrhoea preissi)[10] lub nawet 600 lat[11].
Interakcje z innymi gatunkami
Xanthorrhoea minor jest rośliną żywicielską dla wielu gatunków chrząszczy z rodziny bogatkowatych, na przykład Synechocera queenslandica i Stigmodera bicincta. Zaobserwowano również mikoryzę żółtaków z grzybem Astraeus elongatus[12].
Cechy fitochemiczne
Żywica żółtaków zawiera kwas benzoesowy i cynamonowy[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Jedyny rodzaj w podrodzinie żółtakowe (Xanthorrhoeoideae) z rodziny żółtakowatych (Xanthorrhoeaceae), stanowiącej jeden z kladów w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych[1].

Wybrane gatunki[13][9][14]

Zagrożenie i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na eksploatację "trawiastych drzew" ze stanowisk naturalnych w Australii obowiązują szczegółowe wytyczne regulujące możliwość pozyskiwania roślin i ich części. Regulacje takie dotyczą 10 gatunków żółtaków[14].

Dodatkowo dwa skrajnie zagrożone gatunki – Xanthorrhoea arenaria i X. bracteata, endemiczne dla Tasmanii, podlegają tam ochronie gatunkowej. Xanthorrhoea arenaria znany jest z jedynie 13 stanowisk między Bridport i Coles Bay, a Xanthorrhoea bracteata z 18 stanowisk między parkami narodowymi Narawntapu i Mount William. Populacja obu gatunków ustawicznie spada, zarówno z uwagi na infekcję przez lęgniowce z gatunku Phytophthora cinnamomi, jak i działalność człowieka, związaną z ekspansją terenów zurbanizowanych oraz nadmiernym pozyskiwaniem żółtaków ze stanowisk naturalnych[9].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny ozdobne
Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne. W handlu pod nazwą "drzewo trawiaste" występują różne gatunki, najczęściej X. preissii. Liście X. australis, tzw. "trawa stalowa", są materiałem bukieciarskim[15].
Inne zastosowania
Z uwagi na swoje właściwości (intensywność barwnika oraz rozpuszczalność w alkoholu) żywica żółtaków stosowany jest jako werniks, bejca do drewna, lakier do skór[5] i metalu[4]. Surowiec ten pozyskiwany jest przemysłowo. Z gatunku Xanthorrhoea semiplana pozyskuje się rocznie około 1000 ton żywicy[10]. Rdzenna ludność Australii używa pędów kwiatostanowych tych roślin do produkcji włóczni i wędzisk, rozet liściowych jako obrzędowych nakryć głowy, a żywicy jako kleju[16][11]. Z dolnych części liści sporządza się także potrawy, a na skrajnie suchych terenach liście stanowią także paszę dla bydła[4]. Kwiaty wydzielają dużo nektaru i po moczeniu w wodzie dają słodki napój[11]. Z żywic akaroidowych wykonuje się także kleje wciąż popularnie stosowane w Ameryce Północnej[4].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-14].
  2. 2,0 2,1 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2010-08-28].
  3. Ksantorea (pol.). W: Encyklopedia PWN [on-line]. pwn.pl. [dostęp 2010-08-29].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-779-2.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Jean H. Langenheim: Plant resins: chemistry, evolution, ecology, and ethnobotany. Portland, Or.: Timber Press, 2003. ISBN 0-88192-574-8.
  6. Franz Firbas: Geografia roślin. W: Botanika: podręcznik dla szkół wyższych. Eduard Strasburger (red.), J. Kornaś (tłum.). Wyd. 2. polskie według 28. oryginalnego. Warszawa: PWRiL, 1967.
  7. Zbigniew Podbielkowski: Fitogeografia części świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 173-174. ISBN 83-01-07601-1.
  8. Robert J. Whelan: The ecology of fire. Cambridge University Press, s. 67. ISBN 9780521328722.
  9. 9,0 9,1 9,2 Department of Primary Industries and Water: Threatened Species Section. Flora Recovery Plan: Threatened Tasmanian Grasstrees 2006-2010. 2006. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-21)].
  10. 10,0 10,1 David J. Mabberley: The plant-book: a portable dictionary of the vascular plants. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 1997, s. 468. ISBN 0-521-41421-0. (ang.)
  11. 11,0 11,1 11,2 Matthew Lunn: Fact Sheet: Xanthorrea (ang.). W: Gardening Australia [on-line]. ABC, 2004. [dostęp 2010-08-30].
  12. Dan W. Walton: Zoological catalogue of Australia. Canberra: Australian Govt. Pub. Service, 1983. ISBN 0-643-06900-3.
  13. Taxon: Xanthorrhoea (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN). [dostęp 2010-08-28].
  14. 14,0 14,1 National Grasstree Harvesting Guidelines (ang.). Australian Government. WA Department of Environment and Conservation. [dostęp 2010-08-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-10)].
  15. Agnieszka Krzymińska. Bukieciarskie dodatki z ciepłolubnych roślin (cz.II). „Hasło Ogrodnicze”. 12, 2003. Plantpress (pol.). 
  16. Valerie Attenbrow: Sydney's Aboriginal past: investigating the archaeological and historical record. Sydney: UNCW Press, 2010, s. 116. ISBN 978-1-74223-116-7.