Andriej Płatonow

Andriej Płatonow, właśc. Andriej Płatonowicz Klimientow, ros. Андрей Плато́нов (ur. 1 września 1899 w Woroneżu, zm. 5 stycznia 1951 w Moskwie) – rosyjski prozaik, eseista i dramaturg. Pisarz–satyr epoki stalinowskiej, uznany przez Stalina za wroga ludu.

Płatonow był twórcą nieustannie zmagającym się z cenzurą (jego rękopisy były wielokrotnie konfiskowane), stąd jego twórczość jest niespójna, a pisarz wielokrotnie zdaje się przeczyć sam sobie. Jest autorem, pełnych sarkazmu i absurdu, demaskatorskich utworów obnażających bezmyślność, doktrynalne zaślepienie oraz zbrodnie systemu komunistycznego (Wykop, Czewengur). Jest autorem serii opowiadań tematycznie związanych z II wojną światową i ukazujących okrucieństwo niemieckiej okupacji. Zawsze głównym tematem Płatonowa był człowiek zmagający się z przeciwnościami i własną słabością. Jego utwory często rozgrywają się na wsi i w małych miasteczkach, choć jest również autorem opowieści (jak Dżan) mających za tło pustkowia islamskiego Zakaukazia.

Wielkim wielbicielem jego twórczości był noblista Josif Brodski.

Życie i twórczość

Urodził się w biednej rodzinie ślusarza w robotniczej dzielnicy Woroneża. Miał dziesięcioro rodzeństwa, dlatego musiał już w wieku lat 11 podjąć pracę zarobkową. W czasie wybuchu rewolucji październikowej pracował jako robotnik w zakładach remontowych taboru kolejowego. W 1918 rozpoczął naukę w technikum kolejowym, a jednocześnie, z ramienia Głównego Komitetu Rewolucyjnego Kolei Południowo-Wschodniej, pracę w czasopiśmie "Żeleznyj put", gdzie ukazują się jego pierwsze wiersze i i szkice. W czasie wojny domowej został wysłany przez władze bolszewickie do Nowochoperska by mobilizować ludność do walki z oddziałami Denikina. Płatonow rozpoczął współpracę z gazetami "Woronieżskaja biednota" i "Woronieżskaja kommuna". W 1924 związał się z Marią Kaszyncewą, z zawodu nauczycielką, jednak ślub z powodów ideologicznych odwlekali aż do czasu II wojny światowej, kiedy Płatonow miał ruszyć na front.

Po ukończeniu technikum oddał się pisarstwu i pracy hydrotechnika. Sprawy zawodowe zmusiły go do przeprowadzki w 1926 do Moskwy, gdzie został członkiem Komitetu Centralnego Związku Zawodowego Pracowników Rolnych i Leśnych. Okres ten przynosi w jego twórczości opowiadania "Markun", "Szatan Myśli", "Trakt w eterze" i artykuły "Wielki robotnik" oraz "O ulepszeniu klimatu", które łączą fascynację osiągnięciami techniki i fantastyczne plany przyszłych osiągnięć ludzkiej pomysłowości, jak przemiana klimatu, zatrzymanie obrotów kuli ziemskiej i przesiedlenia ludzkości na Antarktydę. Zaobserwować można w tych szkicach wyraźny wpływ systemu rosyjskiego filozofa Nikołaja Fiodorowa.

W Moskwie pozostał jedynie kilka miesięcy i został przeniesiony służbowo do Tambowa na stanowisko "gubernialnego melioratora". Spędził tu dwa lata, wśród małomiasteczkowej atmosfery zawistnych biurokratów. Owocem doświadczeń tych lat jest "Miasto Gradow" – cierpka satyra na klasę bolszewickich biurokratów. W tym czasie przygotowuje też tomik "Epifańskie Śluzy", wydany ostatecznie w 1927. Postanawia rzucić pracę w Tambowie. Wkrótce ukazują się dwa teksty literackie, które przesądzą o losach pisarza: "Powątpiewający Makar" ogłoszony w 1929 w miesięczniku "Oktiabr" i "Na korzyść. Kronika biedniaków", wydana w 1931 opowieść-reportaż dotycząca kolektywizacji wsi w guberni woroneskiej. Dwuznaczną wymowę tych tekstów skrytykował Stalin, wkrótce inni krytycy literaccy zaczęli obrzucać Płatonowa oskarżeniami utrzymanymi w stylu donosów stalinowskiej epoki. Leopold Awerbach, redaktor czasopisma "Na litieraturnom postu" pisał, że literatura Płatonowa daje wyraz nihilistycznej swawoli i anarcho-indywidualistycznej frondzie, obcej rewolucji proletariackiej w nie mniejszym stopniu niż otwarta kontrrewolucja pod faszystowskimi hasłami. W efekcie tej nagonki w najbliższych latach teksty Płatonowa nie ukazywały się w druku. Płatonow, utrzymujący korespondencję z Maksymem Gorkim prosił go nawet listownie o interwencję w tej sprawie.

W 1934 Płatonow wziął udział w wyprawie „brygad pisarzy” do Turkmenistanu zorganizowanej przez Związek Pisarzy ZSRR, w celu przygotowania almanachu na dziesięciolecie radzieckiego Turkmenistanu. Almanach ukazał się w tym samym roku, zawierając opowiadanie Płatonowa pt. "Takyr", pierwszy opublikowany utwór od 3 lat. Podróż ta odsłoniła przed Płatonowem fascynującą dla niego kulturę turkmeńską. Odtąd świat radzieckiej Azji był dla Płatonowa źródłem nieprzemijającej fascynacji. Jej owocem jest opowiadanie pt „Dżan”, pisane w latach 1936–38, którego pełny tekst ukazał się długo po śmierci pisarza. Płatonow powracał do Azji w 1935 i 1936.

W tym okresie Płatonow zainteresował się także sztuką sceniczną i filmową. Napisał jedenaście scenariuszy filmowych i wielu przeróbek swoich opowiadań z myślą o scenie – min. „Olga” i „Epifańskie śluzy”. O wielu z tych scenariuszy wyrażano się z uznaniem, choć żadnego nie zrealizowano. Jednak Płatonow nie przestał pisać dla teatru i kina, nawet w okresie powojennym stworzył kilka scenariuszy, jak „Powrót” i „Żołnierz-pracownik, czyli Po wojnie”. Wśród sztuk teatralnych Płatonowa można wymienić takie jak: „Wysokie napięcie”, „Przylepiający uśmiechy”, „Katarynka”, „Czternaście czerwonych chatek”, które nie tylko że nie zostały zrealizowane na scenie, ale często nawet nie zostały wydrukowane. Po wojnie Płatonow napisał „Puszkina w liceum” i „Zaczarowaną istotę”. Obie sztuki wystawione zostały już po śmierci autora.

W drugiej połowie lat trzydziestych Płatonow pisał – zwykle pod pseudonimem – teksty krytycznoliterackie i programowe, jak „Puszkin – nasz towarzysz”; „Puszkin i Gorki” i inne. Kiedy odzyskał życzliwość części krytyków i czytelników, zaczął publikować na nowo w miesięczniku „Literaturnyj kritik”. W 1938, w okresie wielkiej czystki, jego 15-letniego syna Toszę aresztowano i osadzono w obozie. Uwolniony 5 lat później dzięki wstawiennictwu Szołochowa, zmarł na gruźlicę po powrocie do domu w styczniu 1943 i został pochowany na cmentarzu ormiańskim w Moskwie. W tym samym czasie ukazuje się tekst Płatonowa ku czci literatury gloryfikującej Stalina.

W październiku 1941, kilka miesięcy po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej, Płatonowa razem z rodziną ewakuowano z Moskwy do Ufy. W Ufie napisał pierwsze opowiadanie wojenne – „Pancerz” i wydał tom opowiadań pt. „Pod niebiosami ojczyzny”. Od października 1942 Płatonow był korespondentem wojennym gazety "Krasnaja Zwiezda". Przebywał na pierwszej linii frontu, m.in. pod Kurskiem i na Ukrainie. Literackim owocem miesięcy spędzonych na froncie są opowiadania „Róża”, „Siódmy”, „Wróg nieuduchowiony”, „Wśród ludu”, „Oficer i chłop” i inne. Opowiadania wojenne Płatonowa na nowo padają ofiarą ataku stalinowskiej krytyki – na łamach „Prawdy” ukazują się krytyczne teksty poświęcone prozie Płatonowa o znamiennych tytułach „O upiększaniu i upiększaczach” i „Literackie esy-floresy’. Zarzuca mu się w nich, że przedstawia „świętokradczo zniekształcony” obraz wojennych bohaterów. Z frontu Płatonow wraca chory na gruźlicę. Ostatnie lata życia spędził w ubóstwie i narastającej chorobie gruźliczej, zaszczuty przez krytykę stalinowskich ideologów. W tym czasie pracował nad adaptacjami rosyjskich i baszkirskich bajek ludowych, pisał także własne bajki, powróci do tworzenia scenariuszy teatralnych i filmowych.

W roku 1946 publikuje opowiadanie „Rodzina Iwanowa”, podejmujące temat powrotu z frontu. Zostaje ono przyjęte przez krytykę z furią właściwą stalinowskiej mentalności. Włodzimierz Jermiłow, wiodący w nagonce na Płatonowa oskarżał pisarza o pisanie „kułackich pamfletów” i oszczerczych utworów wypaczających sowiecką rzeczywistość. Skutkiem tych zabiegów do końca życia Płatonow opublikował już tylko dwa utwory, całą resztę pisząc „do szuflady”.

Płatonow umarł 5 stycznia 1951 roku na gruźlicę. Został pochowany w tej samej mogile, co jego syn.

Problematyka twórczości i myśl Płatonowa

W czasie wojny domowej i początkiem lat dwudziestych Płatonow występował przeciw literaturze modernistycznej, niezaangażowanej ideowo w budowanie nowego społeczeństwa. Świadome formowanie nowej kultury proletariackiej i komunistycznego społeczeństwa wydaje się motywem stale obecnym w pisarstwie Płatonowa. W tym dziele człowiek pracy – wespół z ożywioną i nieożywioną przyrodą oraz tworami kultury, zwłaszcza osiągnięciami nauki i techniki – zmierzał do całkowitego przekształcenia świata, zarówno ludzkiego i przyrodniczego, tak aby przyroda zaczęła służyć w pełni potrzebom nowego, komunistycznego społeczeństwa. Stąd w minipowieści "Wykop" niedźwiedź pomaga rosyjskim robotnikom w budowie kolektywnego domu mieszkalnego. Płatonow wyraźnie wierzył, że dzięki rewolucji bolszewickiej ma szansę zrodzić się nowy, ponadindywidualny byt, robotniczy kolektyw, w którym zaniknie wola indywidualna jednostek, który będzie działał niczym jeden organizm, angażując dla swych celów siły przyrody i techniki.

Myśl Płatonowa ukształtował wpływ dwóch rosyjskich myślicieli: pierwszy z nich to Nikołaj Fiodorow, drugi to Aleksandr Bogdanow. Bogdanow, z którym polemizował Lenin w swej książce pt. "Marksizm i empiriokrytycyzm" był jednym z głównych teoretyków organizacji Proletkult. W latach 1913–22 wydał książkę pt. "Tektologia". Przedstawił w niej wizję naukowej metody budowy społeczeństwa przyszłości przy użyciu osiągnięć techniki. Termin "tektologia" oznaczać miał systematyzację i organizację nauk dla wyzyskania ich w celach społecznych.

Pierwszy w wymienionych, Nikołaj Fiodorow był myślicielem – fantastą, którego wizjonerskie projekty przyszłych dziejów gatunku ludzkiego miały wpływ na całe pokolenie rosyjskich intelektualistów – m.in. Dostojewskiego, Sołowjowa, Tołstoja. Fiodorow prorokował, iż ludzkość osiągnie kiedyś taki poziom rozwoju nauki i techniki, że wskrzesi wszystkich swoich przodków i zaprzestanie reprodukcji uzyskując nieśmiertelność. Płatonow daje w swych utworach wyraz wierze w realną możliwość przezwyciężenia śmierci metodami nowoczesnej techniki.

Prozę Płatonowa przenika fascynacja zdobyczami nauk technicznych – zwłaszcza elektrycznością i maszynami. Pisarz był gorącym orędownikiem elektryfikacji Rosji, która była dla niego pierwszym stopniem w kształtowaniu się kosmicznego kolektywu. Wierzył, że elektryczność przyniesie "złoty wiek" – kiedy przyroda będzie bezwzględnie posłuszna człowiekowi, a ten wykorzysta jej siły dla swoich rozumnych celów. Stąd w jego pisarstwie trudno o oddzielenie poważnych planów i fantastycznych urojeń, jak loty na księżyc i nowe, niewyczerpalne źródła energii (jak w powieści "Juwenilne Morze"). W wymienionych aspektach myśl Płatonowa zbliża się do ideologii Proletkultu (od skrótu słów Proletariacka Kultura), organizacji której celem była realizacja programu budowy nowej kultury i nowego społeczeństwa komunistycznego przy zaangażowaniu zjednoczonej, usystematyzowanej nauki. Wizje komunistycznej utopii w pisarstwie Płatonowa mają charakter notorycznie fantastyczny i – w sposób prawdopodobnie niezamierzony – groteskowy. Na płaszczyźnie językowej Płatonow angażuje stechnicyzowaną nomenklaturę stalinowskiej biurokracji przekształcając ją w narzędzie literackiej ekspresji. Natomiast na płaszczyźnie fabularnej jego powieści łamią wszelkie kanony – nieoczekiwane i absurdalne zwroty akcji, paradoksalne dialogi, martwi powracają zza grobu, zwierzęta pomagają ludziom. Sam Gorki w liście recenzującym nadesłane mu przez Płatonowa opowiadanie "Wiatr ze śmietnika", choć wypowiadał się pozytywnie o artystycznych walorach jego prozy zaznaczył że "irrealność treści opowiadania" graniczy z "ponurym majaczeniem".

Wiktoria i René Śliwowscy podsumowują "Trudno się czasem oprzeć wrażeniu, iż wizje Płatonowa mają w sobie coś z majaczeń, że wykraczają poza przyjęte normy literackie, bliskie są pojęciu genialności schizofrenicznej"

W Polsce po raz pierwszy proza Płatonowa ukazała się w 1950. Tomik zwierający 4 opowiadania zatytułowany „Żołnierskie serce” przetłumaczył Eustachy Czekalski. Pozostałe teksty Płatonowa tłumaczyli Andrzej Drawicz, Irena Bajkowska, Irena Piotrowska, Seweryn Pollak, René Śliwowski, Henryk Chłystowski. Powieści "Wykop" i "Czewengur" ukazały się stosunkowo późno – "Wykop" w 1987 w przekładzie Andrzeja Drawicza, "Czewengur" zaś w 1996 w tłumaczeniu Jadwigi Szymak-Reiferowej i Ireneusza Maślarza. Adam Pomorski poświęcił myśli Płatonowa książkę zatytułowaną "Duchowy Proletariusz".

Utwory

Utwory poświęcone dzieciństwu

• Osada pocztyliońska
• Gliniany dom w powiatowym sadzie
• Serioga i ja
• Rodzina

Tematyka elektryfikacji

• Ojczyzna światła
• Potomkowie słońca
• Zgasła lampa Ilijcza

Utopie kosmiczne

• Markun
• Traktat w eterze
• Szatan myśli
• Przygody Bakłażanowa
• Opowieść o wielu ciekawych rzeczach
• Pocisk księżycowy

Utwory związane z głodem na Powołżu

• Nauczycielka na piaskach
• art. Równość w cierpieniu
• art. Rewolucja ducha

Okres Tambowski

• Zbiór opowiadań Epifańskie śluzy
• Zbiór opowiadań Człowiek – istota nieznana: Powątpiewający Makar, Na korzyść. Kronika biedaków
• Miasto Gradow

Antyutopie

• Czewengur
• Wykop
• Morze młodości

Opowiadania wojenne

• Zbiór opowiadań Pancerz
• Na grobie matki
• Siedmiu
• Wróg nieuduchowiony
• Nakaz poległych
• Śmierci nie ma
• Róża

Utwory rozgrywające się w Azji

• Gorąca Arktyka
• Dżan
• Takyr

Sztuki teatralne

• Katarynka
• 14 czerwonych chatek
• Głos ojca

Scenariusze

• Aina na motywach Nauczycielki na piaskach
• Tworzenie imperium

Tematyka miłosna

• art. Seks i świadomość
• art. O miłości
• Fro
• Afrodyta
• Takyr

Okres powojenny

• Rzeka Potudań
• Rodzina Iwanowa

Polskie przekłady

1950

• Żołnierskie serce, tł. E. Czekalski, Warszawa 1950. Zawiera utwory: Szturm labiryntu, Iwan Tołokno – ofiarny wojak, Na Horyniu, Na urodzajnej ziemi.

1964

• Trzeci syn, tł. S. Pollak, [w:] „Wiatraki" 1964, nr 7, s. 2-3.
• Utwory Wybrane, Warszawa 1965. Zawiera utwory: Ojczyzna światła, Nauczycielka na piaskach, Szczęście jest blisko – tł. R. Śliwowski; Takyr, Trzeci syn, Fro, Burza lipcowa, Żona maszynisty – tł. S. Pollak; Żelazna starucha, Krowa, Kwiatek na ziemi, Nikita, Powrót – tł. I. Bajkowska.

1966

• Dżan, fragment, tł. I. Piotrowska, [w:] „Współczesność" 1966, nr 1, s. 7.

1967

• Dziewczyna – Róża, tł. D. Wawiłow, [w:] „Kamena" 1967, nr 15, s. 9.
• Głos ojca, tł. R. Śliwowski, [w:] „Dialog" 1967, nr 10, s. 35-39.
• Człowiek – istota nieznana, tł. R. Śliwowski, [w:] „Polityka" 1967, nr 17, s. 6.

1968

• Osada pocztyliońska, Warszawa 1968. Zawiera utwory: Miasto Gradow, Człowiek – istota nieznana – tł. R. Śliwowski; Epifańskie Śluzy, Rodowód majstra, Osada pocztyliońska – tł. S. Pollak.

1969

• Dżan i inne opowiadania, Warszawa 1969. Zawiera utwory: Dżan – tł. I. Piotrowska; *Rzeka Potudań – tł. S. Pollak; Gliniany dom w powiatowym sadzie, Skrzypce, Podróż wróbla czyli bulwar twerski, Światło życia, W świecie pasji i piękna, Róża, Siódmy, Afrodyta, Jeszcze jedna mama, Głos ojca – tł. R. Śliwowski.
• Dżan, fragment, tł. I. Piotrowska, [w:] „Argumenty" 1969, nr 4, s. 8–9 i 13.

1971

• Bezrączka, tł. R. Śliwowski, [w:] „Nurt" 1971, nr 6, s. 2-6.

1974

• Czarodziejski pierścień, tł. R. Śliwowski, Warszawa 1974. Zawiera utwory: Iwan – Dziwo, Bezrączka, Cudowny chłopczyk, Czarodziejski pierścień, Iwan Niedojda i Helena Przemądra, Mądra wnuczka, Pleciuga, Ptak Ognisty – Jasny Sokół, Żołnierz i carowa.
• Strumień eteru, fragment, tł. J. Kaczmarek, [w:], „Nurt" 1974, nr 11, s. 2-5.

1975

• Powrót, Warszawa 1975. Zawiera utwory: Ojczyzna światła, Miasto Gradow, Człowiek – istota nieznana, – tł. R. Śliwowski; Epifańskie Śluzy, Trzeci syn, Rzeka Potudań – tł. S. Pollak; Powrót – tł. I. Bajkowska; Dżan

1978

• Głos ojca, tł. R. Śliwowski, [w:] Antologia dramatu radzieckiego, red. St. Balicki, Warszawa 1978.

1979

• Siemion, tł. J. Litwinow, [w:] „Nurt" 1979, nr 6, s. 18-20.

1981

• Gliniany dom i inne opowiadania, Warszawa 1981. Zawiera utwory: Miasto Gradow, Człowiek – istota nieznana, Gliniany dom w powiatowym sadzie – tł. R. Śliwowski; Rodowód majstra, Epifańskie Śluzy, Rzeka Potudań – tł. S. Pollak; Dżan – tł. I. Piotrowska; Powrót – tł. I. Bajkowska.
• Człowiek państwowy, tł. J. Litwinow, [w:] „Nurt" 1981, nr 11, s. 23-25.

1986

• Wykop, tł. A. Drawicz, Paris 1986.

1987

• Morze młodości, fragment, tł. R. Lasotowa, [w:] „Życie Literackie" 1987, nr 45, s. 5.
• Potomkowie słońca, tł. A. Tyszkowska-Gosk, [w:] Potomkowie słońca. Antologia, wybór T. Gosk, Poznań 1987.
• Eteryczny trakt, tł. A. Tyszkowska-Gosk, [w:] Potomkowie słońca. Antologia, wybór T. Gosk, Poznań 1987.

1988

• Juwenilne morze, fragment, tł. H. Chłystowski, [w:] „Literatura na Świecie" 1988, nr 3, s. 31-114.
• Czewengur, fragmenty, tł. J. Muszyński, [w:] „Zdanie" 1988, nr 10, s. 32-38.
• Czewengur, fragmenty, tł. J. Muszyński, [w:] „Zdanie" 1988, nr 11, s. 42-48.

1990

• Wykop, tł. A. Drawicz, Warszawa 1990.
• Katarynka, tł. Z. Fedecki, Adam Pomorski, „Dialog" 1990, nr 7, s. 53-83.

1991

• Makar, który zwątpił, tł. D. Ulicka, [w:] „Ogród" 1991, nr 9, s. 45-60.
• Antisiexus, tł. J. Gondowicz, [w:] „Brulion" 1991, nr 17–18, s. 114-120.

1994

• Juwenilne morze, tł. H. Chłystowski, Warszawa 1994.

1996

• Czewengur, tł. J. Szymak-Reiferowa, I. Maślarz, Białystok 1996.
• Rozmyślania o Majakowskim, tł. J. Rachoń, [w:] „Literatura na Świecie" 1996, nr 7, s. 172-182.
• Szczęśliwa Moskwa, tł. H. Chłystowski, [w:] „Literatura na Świecie" 1996, nr 7, s. 3-111.

1997

• Szczęśliwa Moskwa, fragmenty, tł. H. Chłystowski, [w:] „Gazeta Wyborcza" – Magazyn, 1997, nr 1, s. 17-18.
• Odpowiednie przedsięwzięcia, tł. H. Chłystowski, „Rzeczpospolita" 1997, nr 261, s. 15.
• Szczęśliwa Moskwa, tł. H. Chłystowski, Warszawa 1997. Zawiera utwory: Szczęśliwa Moskwa, Spor i Powieść techniczna.

Bibliografia

• Wiktoria i Rene Śliwowscy "Płatonow". Warszawa, Czytelnik, 1983. ISBN 83-07-00828-X