Antoni Purtal

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Antoni Purtal
Antoni Purtal
Data i miejsce urodzenia 12 czerwca 1895
Roskosz
Data i miejsce śmierci 30 maja 1943
KL Auschwitz
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Odznaczenia
Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Niepodległości z Mieczami

Antoni Purtal ps. Szczerba, Janek (ur. 12 czerwca 1895 w folwarku Roskosz (gmina Kąkolewnica w powiecie radzyńskim), zm. 30 maja 1943[1] w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz w Oświęcimiu) – działacz PPS, członek i uczestnik zamachów Pogotowia Bojowego PPS w 1918 Uczestnik I i III powstania śląskiego. Z pierwszego zawodu stolarz. Potem drukarz i dziennikarz. Radny, pracownik samorządowy, członek zarządu miasta i wiceprezydent Łodzi w 1939. Organizator działalności podziemnej PPS-WRN. Więzień obozów koncentracyjnych.

W podziemnej PPS[edytuj | edytuj kod]

Syn robotnika folwarcznego Mateusza i Marii z domu Zajączkowskiej. Ukończył trzyoddziałową szkołę elementarną w Siedlcach. W latach międzywojennych uzupełnił formalne wykształcenie do poziomu wymaganego od łódzkich urzędników[2]. W 1905 przybył wraz z rodzicami do Łodzi, gdzie rozpoczął praktykę stolarską. W tym czasie działał w Towarzystwie Abstynentów „Przyszłość”, a następnie Resursie Rzemieślniczej. W lipcu 1914 otrzymał dyplom czeladniczy i rozpoczął pracę w zakładzie stolarskim Goldberga. Pod koniec 1915 przystąpił wraz z bratem Janem do Polskiej Partii Socjalistycznej.

Początkowo organizował w mieszkaniu rodziców zebrania robotników drzewnych. Na polecenie władz okręgowych PPS, od czerwca 1916 w pałacyku fabrykanta Roberta Schweikerta przy ul. Nowo-Spacerowej (gdzie jego ojciec był portierem) zorganizował tajną drukarnię PPS. W pracę drukarni zaangażowani byli Rodzice Purtala i jego rodzeństwo.

W 1917 wstąpił do Pogotowia Bojowego PPS. Do lipca 1918 był Instruktorem okręgowym (dowódcą) Okręgu Pogotowia Bojowego PPS w Łodzi. Był chorążym sztandaru PPS w czasie demonstracji 1 maja 1917 Demonstracja została zatrzymana przez policję i przerodził się w pierwszą walkę uliczną PPS z oddziałami niemieckimi. W tym czasie Purtal wraz z bratem uczestniczył w organizowaniu Związku Zawodowego Robotników Przemysłu Drzewnego. Razem zostali wybrani do zarządu związku. Był również współpracownikiem warszawskiego pisma PPS „Jedność Robotnicza” redagowanego przez Feliksa Perla i Mieczysława Niedziałkowskiego.

Pod koniec 1917 na polecenie Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS zorganizował większą tajną drukarnię, z uwagi na zwiększające się potrzeby wydawnicze PPS. W grudniu wynajął lokal na ulicy Pańskiej 77 pod pozorem otwarcia warsztatu stolarskiego. W drukarni, która ruszyła od początku 1918 drukowano organ Łódzkiego Okręgowego Komitetu Robotniczego „Łodzianin” oraz inne pisma PPS i POW. W nocy z 25 na 26 lipca 1918 r. drukarnia została przypadkowo odkryta przez patrol policji niemieckiej. W czasie ucieczki Purtal oraz Jan Andrzejczak „Pawłowski”, zabili w obronie dwóch ścigających ich policjantów. Następnego dnia otrzymali od przewodniczącego OKR PPS Aleksandra Napiórkowskiego fałszywe paszporty. Purtal pod nazwiskiem „Aleksander Zajączkowski” udał się do Warszawy.

W Warszawie przeniesiony został bezpośrednio pod dowództwo komendanta Sztabu Bojowego Pogotowia Bojowego PPS Józefa Korczaka. Na jego polecenie w dniu 1 października 1918 r. Antoni Purtal i Czesław Trojanowski dokonali zamachu na dr Ericha Schultze, naczelnika niemieckiej policji politycznej w Warszawie. Pierwszy strzelał Purtal, powalając komisarza na chodnik, potem Trojanowski. Schultze został zabity. Za swój czyn, w dniu 11 listopada 1921, Antoni Purtal został udekorowany jako pierwszy cywil w II Rzeczypospolitej przez Józefa Piłsudskiego Krzyżem Złotym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Po ukończeniu kursu instruktorów bojowych, został w listopadzie skierowany do Lublina.

13 listopada 1918 w trakcie demonstracji PPS na rzecz wsparcia rządu Ignacego Daszyńskiego, obok: Mieczysława Mańkowskiego, Józefa Korczaka, Karola Andersa, Haliny Chełmickiej, Zygmunta Zaremby i Tadeusza Szturm de Sztrema znalazł się w delegacji, która za zgodą Józefa Piłsudskiego zawiesiła czerwony sztandar Pogotowia Bojowego PPS na wieży Zamku Królewskiego w Warszawie[3]

W listopadzie 1918 wrócił do Łodzi. Został członkiem Milicji Ludowej, oraz kierował w jej strukturach sekcją wywiadowczą. W maju rozpoczął pracę w samorządzie. W sierpniu 1919 walczył jako ochotnik w I powstaniu śląskim. W trakcie powstania pojmał w Katowicach i przewiózł przez granicę niemieckiego szpiega Wielowiejskiego.

Brał udział w szkoleniach wojska i PPS ochotników do walk na Śląsku. Według jednej z hipotez Romualda Kaczmarka – w 1920 r. Purtal w ramach Związku Obrońców Ojczyzny służył w I Oddziale Partyzanckim na tyłach armii bolszewickiej w okolicach Grodna[4]. W 1921 wziął również udział w walkach w III powstania śląskiego w ramach dywersyjnej „Grupy Destrukcyjnej Wawelberga”. Został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari Nr 4988[5].

W organizacji łódzkiej PPS[edytuj | edytuj kod]

Antoni Purtal w latach trzydziestych XX wieku

W okresie międzywojennym był członkiem PPS. Przez wiele lat kierował komitetem dzielnicy PPS „Koziny”. Od października 1923 wchodził w skład Okręgowego Komitetu Robotniczego w Łodzi. Od 1927 do 1931 wiceprzewodniczący OKR, w 1931 i w 1933 przejściowo przewodniczący OKR. Od 1926 do 1928 pełnił funkcję zastępcy członka Centralnego Sądu Partyjnego PPS, zaś w latach 1928 – 1932 był członkiem Rady Naczelnej PPS.

W 1923 współorganizował oddział łódzki Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. W okresie 1929 – 1931 był komendantem Milicji PPS. W 1928 był członkiem Komitetu Budowy Domów Robotniczych oraz członkiem, jury konkursowego na projekt domów. Działania te doprowadziły do powstania Osiedla im. Józefa Montwiłła-Mireckiego. Z ramienia PPS był również członkiem zarządu łódzkiej Kasy Chorych od 1924 do 1928.

W 1929 przewodniczył Robotniczemu Towarzystwu Przyjaciół Dzieci w mieście. W tym czasie opublikował w piśmie „Niepodległość” swoje wspomnienia o Pogotowiu Bojowym PPS[6]

Działacz samorządowy w Łodzi[edytuj | edytuj kod]

Od listopada 1927 radny Rady Miejskiej w Łodzi III kadencji. Pełnił funkcję ławnika (członka zarządu) kierującego wydziałem opieki społecznej[7]. W 1928 r. przewodniczył komisji gospodarczej rady. Reprezentował miasto na zebraniu Związku Miast Polskich w 1929 r. Od grudnia 1929 r. był zastępca Miejskiego Komitetu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Od 1930 reprezentował radę Państwowej Radzie Opieki Społecznej.

Ponownie wybrany do Rady Miejskiej IV kadencji w 1931. Od 1933 pełnił funkcję kierownika w Wydziale Wojskowym, zaś w 1935, powołano go na stanowisko kierownika Wydziału Gospodarczego magistratu. Reprezentował miasto w radach nadzorczych Gazowni Miejskiej oraz był członkiem Zarządu Kolej Elektryczna Łódzka SA. W 1937 reprezentował miasto w zarządzie Giełdy Zbożowo-Towarowej.

8 lutego 1939 po wyborze Jana Kwapińskiego na prezydenta Łodzi, został wraz z Arturem Walczakiem i Arturem Szewczykiem wybrany na funkcję wiceprezydenta miasta. Sprawował nadzór nad wydziałami: oświaty i kultury, opieki społecznej, zdrowia publicznego, gospodarczym, wojskowym. Od marca przewodniczył również Komisji Dyscyplinarnej I instancji.

Przed wybuchem wojny wspólnie z Tadeuszem Sztrum de Sztremem organizował grupy dywersyjne PPS na wypadek wojny[8]

Organizator PPS-WRN[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu wojny, w pierwszych daniach września 1939 został ewakuowany wraz z całym urzędem na wschód. W Zaleszczykach zrezygnował z emigracji i wraz z rodziną przedostał się 22 października do Warszawy. Poszukiwany przez Gestapo, posługiwał się fałszywymi dokumentami – po zmarłym emerycie – na nazwisko „Jan Bogon”. Zapuścił brodę i chodził o lasce[9] Od grudnia 1939 kierował okręgiem Warszawa-Podmiejska PPS-WRN oraz kierował okręgiem Gwardii Ludowej WRN.

3 czerwca 1942 został przypadkowo aresztowany w mieszkaniu żony Mariana Malinowskiego. Funkcjonariusze Gestapo z uwagi na brodę, sądzili początkowo, że schwytali Tomasza Arciszewskiego[10]; Został osadzony na Pawiaku i w toku śledztwa został rozpoznany jako „od dawna poszukiwany przez łódzkie Gestapo Antoni Purtal”. Do rozpoznania przyczynił się aresztowany działacz łódzkiej PPS i konspiracyjnej organizacji Polscy Socjaliści Henryk Wachowicz[11] Denuncjator poradził zgolić brodę Purtalowi i porównać twarz ze zdjęciem zamieszczonym w artykule Purtala w piśmie „Niepodległość[12].

17 stycznia 1943 został wywieziony w transporcie do obozu na Majdanku. W obozie był jednym z członków konspiracyjnej grupy samopomocowej PPS. 5 maja 1943 przewieziono go do obozu Auschwitz. gdzie utracono z nim kontakt. Według wersji Romualda Kaczmarka, Purtal został zabity zastrzykiem fenolu w serce[13]. O jego śmierci dowiedziano się dopiero po likwidacji obozu.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Od 1919 żoną Purtala była Adela z domu Bocheńska (1897-1973), również aktywna działaczka PPS, członkini Okręgowego Wydziału Kobiet PPS i władz RTPD. Mieli dwie córki: Hannę Adelę (1920-1937) i Krystynę Barbarę (1922-2000) uczestniczkę powstania warszawskiego. Obie córki przed 1939 r. należały do Czerwonego Harcerstwa TUR.

Przypisy

  1. Tę datę podaje M. Nartonowicz-Kot, Polski ruch socjalistyczny w Łodzi w l. 1927-1939, Łódź 2001, s. 87. Jako prawdopodobną podaje również Romuald Kaczmarek w: Romuald Kaczmarek, Zamach na Schultzego, w: „Mówią Wieki” nr 2 z 2008 r, s. 25.
  2. Romuald Kaczmarek: Biografia zapomnianej legendy: Antoni Purtal, "Szczerba", "Janek" (pol.). pbw.lodz.pl. [dostęp 2013-12-04].
  3. Artur Leinwand, Tadeusz Szturm de Sztrem, PWN, Warszawa 1987, s. 40.
  4. Romuald Kaczmarek, List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 5, 2006, nr 2(10), s. 314.
  5. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Rok. III, Nr 43, str. 1723. Warszawa 27 grudnia 1921.
  6. Zamach na naczelnika niemieckiej policji politycznej dr Ericha Schultzego w Warszawie, „Niepodległość”, t.V, 1932, zeszyt 2(10); oraz Drukarnia konspiracyjna w Łodzi w okresie okupacji niemieckiej (VI 1916-VII.1918), „Niepodległość”, t. X, 1934.
  7. Księga pamiątkowa dziesięciolecia Samorządu Miasta Łodzi: 1919-1929, Łódź 1930.
  8. Artur Leinwand, Tadeusz Szturm de Sztrem, Warszawa 1897, s. 114.
  9. Romuald Kaczmarek, List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 5, 2006, nr 2(10), s. 317.
  10. Adrian Uljasz, Antoni Purtal (1895-1943), pseudonimy „Szczerba”, „Janek” – działacz łódzkiej PPS, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 3, 2004, nr 1(5), s. 101.
  11. Taką wersję na podstawie swoich analiz przedstawia Romuald Kaczmarek patrz: Romuald Kaczmarek, List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 5, 2006, nr 2(10), s. 317-318.
  12. Zdjęcie to zamieszczone jest w niniejszym haśle w infoboxie.
  13. Romuald Kaczmarek, Zamach na Schultzego, w: „Mówią Wieki” nr 2 z 2008 r, s. 25.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Barbara Wachowska, Purtal Antoni, pseud. Szczerba, Bogon, Janek, [w:] „Polski Słownik Biograficzny”, t. 29, z. 3, Wrocław 1986;
  • Adrian Uljasz, Antoni Purtal (1895-1943), pseudonimy „Szczerba”, „Janek” – działacz łódzkiej PPS, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 3, 2004, nr 1(5) ISSN 1644-857X
  • Romuald Kaczmarek, List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 5, 2006, nr 2(10), ISSN 1644-857X
  • Romuald Kaczmarek, Zamach na Schultzego, „Mówią Wieki”, 2008, nr 2;
  • Romuald Kaczmarek, Biografia zapomnianej legendy: Antoni Purtal, :Szczerba”, „Janek” (1895-1943), „Siglum”, 2011, nr 1(15), s. 53-66, www.pbw.lodz.pl, [stan z 4 X 2011 r.];
  • Ludwik Mroczka, Łódzka organizacja Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1918-1926, Łódź 1971;
  • Artur Leinwand, Pogotowie Bojowe i Milicja Ludowa w Polsce 1917-1919, Warszawa 1972;
  • Maria Nartonowicz-Kot, Polski ruch socjalistyczny w Łodzi w latach 1927-1939, Wydawnictwo Uniwersytetu łódzkiego Łódź 2001 ISBN 83-7171-426-2
  • Marcin Paszkowski, [Prezentacja do wykładu R. Kaczmarka "Żołnierz wolności - Antoni Purtal", http://www.slideshare.net/MarcinPaszkowski/antoni-purtal-5917542]