Pawiak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gmach więzienia w 1864
Pawiak na początku XX wieku, widok od ul. Dzielnej

Pawiak – nieistniejące obecnie więzienie śledcze przy ul. Dzielnej 24 w Warszawie, zlokalizowane pomiędzy ulicami Dzielną i Pawią (stąd jego nazwa), zbudowane w latach 1830−1836 według projektu Henryka Marconiego.

W latach 1939–1944 największe niemieckie więzienie w Generalnym Gubernatorstwie.

Początki Pawiaka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Serbia (Warszawa).

Od roku 1863 był więzieniem politycznym z oddziałami męskim i kobiecym. W latach zaborów więzieni tu byli członkowie Rządu Narodowego, powstańcy 1863 r., tysiące działaczy partii robotniczych, narodowych i ludowych. W czasie rewolucji 1905-1907 Pawiak był, obok Cytadeli Warszawskiej, głównym więzieniem politycznym dla jej uczestników. Szerokim echem w całej Polsce odbiło się wówczas brawurowe uwolnienie 24 kwietnia 1906 r. przez członków Organizacji Bojowej PPS pod dowództwem Jana Gorzechowskiego „Jura” 10 więźniów Pawiaka zagrożonych karą śmierci. Więzieniem śledczym, zarówno kryminalnym, jak i politycznym, był Pawiak do końca panowania rosyjskiego w Królestwie, taki też charakter zachował w Polsce niepodległej.

Prostokątny plac pod więzienie zajmował obszar o powierzchni 1,5 ha. Otoczony był murem z dwiema zwyżkami strażniczymi od strony ulicy Dzielnej i jedną od ulicy Pawiej. Gmach główny mieszczący więzienie męskie, o długości 150 m i szerokości 12 m, składał się z czterech kondygnacji (suterena, parter, pierwsze i drugie piętro). Budynek więzienia kobiecego – oddział zwany Serbią – mieścił się w dwupiętrowym budynku dawnego szpitala wojskowego. W kompleksie znajdowały się też powstałe w różnym czasie zabudowania towarzyszące, m.in.: magazyny, warsztaty więzienne, kuchnia, depozyty, łaźnia, pralnia, kotłownia, kartoflarnia.

Okres II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Egzekucja więźniów Pawiaka na ul. Leszno w Warszawie (11 lutego 1944)
Napis wykonany przez harcerzy z organizacji „Wawer” na tablicy ogłoszeniowej umieszczonej na ogrodzeniu ogrodu BGK przy ul. Brackiej
Ruiny Pawiaka w 1945. Na zdjęciu widoczna brama wjazdowa

Polaków osadzano w Pawiaku już 2 października 1939[1]. W czasie okupacji niemieckiej w pierwszym okresie funkcjonowania Pawiaka do marca 1940 r. więzienie podlegało Wydziałowi Sprawiedliwości Urzędu Generalnego Gubernatorstwa. W marcu tego roku Pawiak stał się więzieniem śledczym Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa Dystryktu Warszawskiego a szczególnie jej Wydziału IV Tajnej Policji Państwowej – Gestapo, największym więzieniem politycznym na terenie okupowanej Polski. 11 czerwca 1943 Reichsführer-SS Heinrich Himmler wydał rozkaz, na mocy którego Pawiak miał zostać przekształcony w obóz koncentracyjny[2][3]. Ostatecznie pomysł ten został jednak zarzucony, a obóz koncentracyjny KL Warschau został zorganizowany w pobliżu Pawiaka – w rejonie ul. Gęsiej na obszarze byłego getta[4].

Szacuje się, że na około 100 tys. więźniów, którzy przeszli przez Pawiak w latach 1939-1944 – 37 tys. zginęło w egzekucjach, zostało zamordowanych w czasie przesłuchań w siedzibie Sicherheitspolizei na Szucha lub w celach albo zmarło w szpitalu więziennym. Egzekucje więźniów politycznych z Warszawy Niemcy przeprowadzali zazwyczaj w tajemnicy, w okolicach niedostępnych dla osób postronnych. Miejscami kaźni stały się m.in.: ogrody sejmowe przy ul. Wiejskiej; Las Kabacki; Szwedzkie Góry na terenie Bemowa; Las Sękociński koło Magdalenki; Lasy Chojnowskie koło Stefanowa; Laski, Wydmy Łuże i Wólka Węglowa na obrzeżach Kampinosu; a przede wszystkim – osławione Palmiry[5].

Po stłumieniu powstania w getcie więźniów rozstrzeliwano w ruinach dawnej „żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej” – zwłaszcza w okolicach sąsiadujących z Pawiakiem ulic: Dzielnej, Gęsiej, Zamenhofa, Nowolipki. Masowe zbrodnie na Pawiaku w maju 1943 wstrząsnęły Warszawą. Na murach domów, tablicach ogłoszeniowych oraz chodnikach pojawiły się napisy „Pawiak pomścimy”. Od października 1943 r. w Warszawie odbywały się natomiast jawne egzekucje na ulicach miasta mające na celu zastraszenie mieszkańców stolicy. Na Pawiak przywożono wówczas masę ludzi złapanych w ulicznych łapankach i obławach. Egzekucje więźniów od 16 października 1943 r. do 15 lutego 1944 r. odbywały się codziennie, a nawet kilka razy w ciągu dnia. Nazwiska rozstrzelanych umieszczano na obwieszczeniach lub ogłaszano z ulicznych megafonów.

Nie jest znana liczba więźniów osadzonych w Pawiaku i Serbii w latach 1939-1944. Szczególnie dużo było ich zwłaszcza po zamknięciu getta w listopadzie 1940 r., a także w czasie pierwszej akcji likwidacyjnej w lipcu-sierpniu 1942 r.[potrzebne źródło]

Około 60 tys. więźniów wywieziono do obozów koncentracyjnych, najwięcej do Auschwitz-Birkenau, a także do Ravensbrück, Groß-Rosen, Majdanka, Stutthof, Sachsenhausen, obozu pracy w Treblince i do Buchenwaldu. Więźniowie Pawiaka po wcześniejszym pobycie w tych obozach osadzani byli także m.in. w Mauthausen-Gusen, Dachau, Flossenbürgu i Bergen-Belsen. Ustalono szczegółowe dane o 95 takich transportach w okresie funkcjonowania obozu[6].

Na Pawiaku szczególną i niespotykaną na tę skalę w innych więzieniach rolę odgrywała konspiracja. Łączność działała w oparciu o dwie siatki – zewnętrzną i wewnętrzną. Już w 1939 r. rozpoczęła działalność komórka więzienna SZP (Służba Zwycięstwu Polski), a następnie ZWZ-AK (Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa). Pod koniec 1942 r. powstała komórka więzienna Delegatury Rządu. Kontakty zewnętrzne utrzymywane były przez polskich funkcjonariuszy więziennych, lekarzy z miasta oraz delegatkę i pracownice Patronatu. Z siatką wewnętrzną współpracowali więźniowie funkcyjni – lekarze, pracownicy administracji więziennej i kolumny sanitarnej oraz więźniowie, którzy pracowali w warsztatach.

Wynikiem współdziałania komórki więziennej na Pawiaku z wolnością były słynne akcje zapoczątkowane odbiciem 26 marca 1943 r. przez specjalny Oddział Grup Szturmowych Szarych Szeregów w akcji pod Arsenałem Jana Bytnara „Rudego” komendanta Hufca Południe oraz innych więźniów przewożonych z siedziby gestapo w al. Szucha na Pawiak. W następstwie współpracy komórki więziennej z Armią Krajową Kierownictwo Walki Podziemnej wydawało wyroki śmierci na gestapowców i katów z Pawiaka i Szucha. Ukoronowaniem tych akcji był udany zamach, dokonany 1 lutego 1944 r. przez oddział dywersyjny KG AK „Pegaz” na dowódcę SS i Policji Dystryktu Warszawskiego, gen. Franza Kutscherę, odpowiedzialnego za masowe egzekucje publiczne w Warszawie. Wcześniej, 7 września 1943 u zbiegu ulic Marszałkowskiej i Litewskiej wykonano wyrok na znanym oprawcy więźniów Pawiaka Franzu Bürklu. 15 czerwca 1944 w akcji przeprowadzonej przez żołnierzy oddziału „A” Kedywu na ulicy Krasińskiego zginął SS-Obersturmführer Herbert Junk, komendant więzienia Pawiak od marca 1942 do marca 1943[7].

Wobec zbliżającego się frontu, 23 lipca 1944 Niemcy rozpoczęli przygotowania do likwidacji więzienia[8]. 30 lipca 1944 do KL Gross-Rosen wysłano transport ok. 1400 mężczyzn, zaś do KL Ravensbrück – ok. 400 kobiet. 31 lipca zwolniono niewielką grupę więźniarek z małymi dziećmi, jak również lekarki i lekarzy. Już podczas Powstania Warszawskiego, w dniach 13 i 18 sierpnia, w ruinach getta odbyły się ostatnie egzekucje więźniów Pawiaka. 20 sierpnia nastąpiła ewakuacja niemieckiej załogi więzienia, zaś 21 sierpnia 1944 Pawiak oraz sąsiadujące z więzieniem budynki zostały wysadzone w powietrze[9].

Masowe zbrodnie popełniane na Pawiaku wywierały ogromne wrażenie na mieszkańcach Warszawy. Napisy „Pawiak pomścimy” pojawiały się aż do wybuchu powstania warszawskiego.

Personel Pawiaka[edytuj | edytuj kod]

Od listopada 1940 Pawiak objął personel Gestapo. Pierwszym komendantem był Otto Gottschalk, pod którego rozkazami pozostawało pięćdziesięciu wachmajstrów. W czasie II wojny światowej personel Pawiaka przedstawiał się następująco[10][11]:

Osądzenie zbrodni[edytuj | edytuj kod]

Zbrodnie dokonane na Pawiaku były jednym z elementów wielowątkowego powojennego procesu SS-Standartenführera Ludwiga Hahna[33], który toczył się przed Sądem Krajowym w Hamburgu od maja 1972 roku do 5 czerwca 1973. Prokurator zażądał dla Hahna kary dożywotniego pozbawienia wolności. Mimo licznych dowodów oraz zeznań szeregu świadków sąd uznał jednak, że Hahnowi można udowodnić jedynie rozstrzelanie grupy więźniów Pawiaka w lipcu 1944 i wymierzył mu za wydanie rozkazu wymordowania wszystkich więźniów Oddziału III Pawiaka karę 12 lat pozbawienia wolności[34]. Od wyroku odwołały się zarówno prokuratura motywująca, że wyrok jest niewspółmiernie niski w stosunku do wagi czynu, jak również obrona, która domagała się uniewinnienia. Wraz z Hahnem sądzono również strażnika więziennego z Pawiaka, SS-Rottenführera Thomasa Wippenbecka (zwanego „wieszatielem”), którego sąd uznał winnym pomocnictwa w mordzie[35], ale na podstawie par. 47 rozdz. 2 wojskowego kodeksu karnego[a] odstąpił od wymierzenia kary.

Powojenna historia Pawiaka[edytuj | edytuj kod]

Teren dawnego więzienia współcześnie, widok od ul. Dzielnej
Drzewo-pomnik

Ocalał prawy słup bramy i wiąz szypułkowy, który rósł tuż obok niej po wewnętrznej stronie muru więziennego. Do drzewa tego rodziny pomordowanych przez Niemców więźniów mocowały tabliczki z ich nazwiskami. Wiąz jednak usechł w 2004 r., dlatego pracownicy Gliwickich Zakładów Urządzeń Technicznych (GZUT) wycięli go, zdjęli z niego formę i wykonali odlew brązowy, ustawiony na tym samym miejscu w 2005 roku.

Obecnie na terenie Pawiaka znajduje się Muzeum Więzienia „Pawiak”, działające jako oddział Muzeum Niepodległości. Mauzoleum-Muzeum Pawiaka otwarte zostało 28 listopada 1965 roku i w zachowanych piwnicach więzienia wyeksponowano historyczne eksponaty.

18 czerwca 1983 w czasie swojej drugiej podróży do Polski na terenie Pawiaka zatrzymał się Jan Paweł II oddając hołd pomordowanym[36].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Martyrologia Polaków osadzanych, więzionych i mordowanych przez Niemców na terenie Pawiaka została, po 1990 r., upamiętniona na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic: „PAWIAK – AL. SZUCHA 1939–1945”.

Uwagi

  1. „Reichsgesetzblatt” z 1940 roku, część I, s. 1348. Artykuł mówiący o obowiązku wykonywania rozkazów, który stanowił podstawę częstego uniewinniania zbrodniarzy nazistowskich od zarzutów z powodu podległości służbowej oraz „wykonywania rozkazów przełożonych”.

Przypisy

  1. A. K. Kunert, Z. Walkowski, Kronika kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, s. 147.
  2. Bogusław Kopka: Konzentrationslager Warschau. Historia i następstwa. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2007, s. 39 i 119. ISBN 978-83-60464-46-5.
  3. Rozkaz Himmlera z 11.VI.1943 na stronach The Nuremberg Trials Project – The Harvard Law School Library.
  4. Bogusław Kopka: op.cit.. s. 40-41 i 119.
  5. Regina Domańska: Pawiak – więzienie Gestapo. Kronika lat 1939-1944. Warszawa: Książka i Wiedza, 1978.
  6. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 20.
  7. Tomasz Strzembosz: Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1944. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 503. ISBN 83-06-00717-4.
  8. Regina Domańska: A droga ich wiodła przez Pawiak. Warszawa: Książka i Wiedza, 1981, s. 51.
  9. Domańska 1980 ↓, s. 51.
  10. Pawiak na stronach Holocaust Education & Archive Research Team.
  11. Leon Wanat, „Za murami Pawiaka”, Książka i Wiedza 1960.
  12. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 478.
  13. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 472.
  14. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 478.
  15. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 472.
  16. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 474.
  17. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 473.
  18. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 475.
  19. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 497.
  20. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 490.
  21. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 479.
  22. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 485.
  23. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 485.
  24. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 495.
  25. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 494.
  26. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 492.
  27. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 493.
  28. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 487.
  29. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 494.
  30. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 491.
  31. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 492.
  32. „Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939-1944”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, ISBN 8220538475, s. 492.
  33. Bogusław Kopka: op.cit.. s. 100.
  34. Tadeusz Kur: Sprawiedliwość pobłażliwa. Proces kata Warszawy Ludwiga Hahna w Hamburgu. Warszawa: wydawnictwo MON, 1975.
  35. Tadeusz Kur: Sprawiedliwość pobłażliwa... op.cit., s. 568.
  36. Paweł Zuchniewicz: Papieska Warszawa. Warszawa: Centrum Myśli Jana Pawła II, 1996, s. 13.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leon Wanat: „Za murami Pawiaka”, Książka i Wiedza 1960.
  • Regina Domańska: „Pawiak był etapem”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1987.
  • Regina Domańska: „A droga ich wiodła przez Pawiak”, Książka i Wiedza, Warszawa 1981.
  • Regina Domańska: Pawiak – więzienie Gestapo. Kronika lat 1939-1944. Warszawa: Książka i Wiedza 1978.
  • Bogusław Kopka: Konzentrationslager Warschau. Historia i następstwa. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2007. ISBN 978-83-60464-46-5.
  • „BIULETYN GŁÓWNEJ KOMISJI BADANIA ZBRODNI HITLEROWSKICH W POLSCE IV (PAWIAK WIĘZIENIE GESTAPO W WARSZAWIE, MAJDANEK, HITLEROWSKI PLAN WALKI BIOLOGICZNEJ Z NARODEM POLSKIM, PROGRAM NARODOWOŚCIOWY, GRABIEŻ DÓBR KULTURY POLSKIEJ)”, Wyd. Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce Warszawa 1948.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Na mapach: 52°14′47″N 20°59′26″E/52,246389 20,990556