Łódź

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta Łódź. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Łódź
Plac Wolności,Centrum Manufaktura, Politechnika Łódzka,Ulica Piotrkowska, Pałac Poznańskiego,Łódzki Manhattan, CKD,Akademia Sztuk Pięknych,Biała Fabryka
Plac Wolności,
Centrum Manufaktura, Politechnika Łódzka,
Ulica Piotrkowska, Pałac Poznańskiego,
Łódzki Manhattan, CKD,
Akademia Sztuk Pięknych,
Biała Fabryka
Herb Flaga
Herb Łodzi Flaga Łodzi
Dewiza: Ex navicula navis
(Z łódeczki łódź)
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja łódzka
Data założenia przed 1332
Prawa miejskie 1423
Prezydent Hanna Zdanowska
Powierzchnia 293,25[1] km²
Wysokość 161,8-278,5 m n.p.m.
Populacja (30.06.2014)
• liczba ludności
• gęstość

708 554[2]
2420 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 42
Kod pocztowy 90-001 do 94-413
Tablice rejestracyjne EL
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Łódź
Łódź
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Łódź
Łódź
Ziemia 51°46′36″N 19°27′17″E/51,776667 19,454722Na mapach: 51°46′36″N 19°27′17″E/51,776667 19,454722
TERC
(TERYT)
1061011
SIMC 0957650
Hasło promocyjne: Łódź kreuje[3]
Urząd miejski
ul. Piotrkowska 104
90-926 Łódź[4]
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Łódź w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Łódź w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Łódź (Łódź i) – miasto na prawach powiatu w środkowej Polsce. Siedziba władz województwa łódzkiego, powiatu łódzkiego wschodniego oraz gminy Nowosolna. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku[5].

Ośrodek akademicki (6 uczelni państwowych oraz 22 prywatne), a także kulturalny. Sześć kilometrów od centrum Łodzi znajduje się Międzynarodowy Port Lotniczy Łódź im. Władysława Reymonta.

Łódź jest trzecim miastem w Polsce pod względem liczby ludności zameldowanej (708 554) i czwartym pod względem powierzchni (293,25 km²)[2][1]. Przed przemianami polityczno-gospodarczymi w 1989 r. wiodący ośrodek przemysłu włókienniczego i filmowego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Aglomeracja łódzka (2011), zdjęcie satelitarne (sztuczne kolory), Landsat-5
Położenie geograficzne Łodzi[6]
Najdalej wysunięte granice miasta
na północ 51°51′40″N
na południe 51°41′11″N
na zachód 19°20′41″E
na wschód 19°38′30″E

Łódź znajduje się w środkowej części województwa łódzkiego. Miasto jest położone na Wzniesieniach Łódzkich oraz Wysoczyźnie Łaskiej.

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosi 293,25 km²[1].

Rozciągłość granic miasta południkowa (na południku 19°) wynosi 19,5 km (10′29″), a równoleżnikowa (na równoleżniku 51°) wynosi 17′49″[6]. Łódź graniczy z miastami: Aleksandrów Łódzki, Konstantynów Łódzki, Zgierz, Pabianice, oraz z gminami: Aleksandrów Łódzki, Andrespol, Brójce, Ksawerów, Nowosolna, Pabianice, Rzgów, Stryków, Zgierz. Aglomeracja łódzka liczy około 1 100 000 mieszkańców.

Krzyżują się tu linie kolejowe z Warszawy i Koluszek, ToruniaKutna, PoznaniaOstrowa Wielkopolskiego, oraz drogi krajowe z Gdańska i Torunia, z Konina, Wrocławia, Piotrkowa Trybunalskiego i Częstochowy oraz z Warszawy. W odległości ok. 10 km od miasta znajduje się skrzyżowanie transeuropejskich autostrad A1 i A2.

Historycznie obszar dzisiejszego miasta należał do ziemi łęczyckiej. W okresie I Rzeczypospolitej teren ten znajdował się w województwie łęczyckim.

W sierpniu 2003 roku z inicjatywy czytelników Gazety Wyborczej w Łodzi, zlokalizowano geograficzny środek miasta. Przeprowadzone pomiary wykazały, że geograficzny środek Łodzi znajduje się 100 metrów na południe od skrzyżowania ulic Tuwima i Przędzalnianej.

Struktura użytkowania gruntów
(1 stycznia 2008)[7]
Rodzaj  %
Grunty zabudowane i zurbanizowane 46,1%
Użytki rolne 43%
Grunty leśne 9,7%
Nieużytki 0,6%
Grunty pod wodami 0,4%
Tereny różne 0,2%
Użytki ekologiczne 0,01%
Σ 100%

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rzeki w Łodzi.
Las Łagiewnicki – jeden z największych lasów miejskich w Europie
Ner na Lublinku

Łódź leży na wysokości od 163,6 m n.p.m. na terenie Grupowej Oczyszczalni Ścieków do 284,1 m n.p.m. w rejonie ulicy Kasprowicza (Nowosolna)[6]. Teren zamknięty granicami administracyjnymi miasta opada w kierunku z północnego wschodu na południowy zachód, zgodnie z nachyleniem zachodniego stoku Garbu Łódzkiego, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry.

Przez Łódź przepływa 18 większych lub mniejszych rzek i strumieni: Ner, Łódka (dawniej nazywała się Ostroga) i jej dopływ Bałutka, Dobrzynka, Gadka, Jasień i jego dopływ Karolewka, Olechówka i jej dopływ Augustówka, Jasieniec – dopływy Neru, źródłowy odcinek Bzury i jej pierwszy prawobrzeżny dopływ Łagiewniczanka, Sokołówka i jej dopływy Brzoza, Aniołówka i Wrząca, Zimna Woda (dopływ Aniołówki) – dopływy Bzury, oraz (po włączeniu Nowosolnej) Miazga (dopływ Wolbórki). Są to niewielkie cieki i w centrum miasta w większości płyną ukryte w podziemnych kanałach.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Łodzi
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 0.4 1.7 6.4 13.2 18.8 21.2 23.9 23.4 18.0 12.5 5.7 1.4 12,2
Średnia dobowa temperatura [°C] -1.6 -0.9 2.9 8.6 13.8 16.4 18.8 18.3 13.6 8.9 3.4 -0.4 8,5
Średnie najniższe temperatury [°C] -3.7 -3.4 -0.6 4.0 8.8 11.6 13.8 13.3 9.2 5.2 1.1 -2.3 4,7
Opady [mm] 40.7 36.3 39.7 33.5 63.5 65.2 90.0 56.5 42.1 37.6 40.8 35.9 582
Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 42 54 113 171 237 224 229 227 156 105 49 36 1644
Źródło: [8] 2014-02-16

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Dewiza Łodzi: Z łódeczki łódź

Pochodzenie nazwy Łódź nie zostało dotąd przekonująco wyjaśnione. Istnieje kilka hipotez pochodzenia nazwy miasta:

  • według jednej z nich ma się wywodzić od szlacheckiego nazwiska rodowego Łodzic, a herb miasta od jego wizerunku, na którym przedstawiona jest łódź,
  • według drugiej od staropolskiego imienia męskiego Włodzisław,
  • według kolejnej pochodzi od staropolskiego określenia wierzby – „łozy”,
  • kolejna zupełnie błędnie wywodzi ją od nazwy rzeki Łódka, bo to rzeka wzięła nazwę od miasta[9].

„Poszczególni autorzy mocno różnili się w swoich poglądach na temat pochodzenia nazwy Łodzi. Byli natomiast zgodni co do jednego, iż nie wywodzi się ona od miejscowej rzeczki, Łódki jak to głosiła tutejsza tradycja”. (…) Nazwa rzeki „pojawia się dopiero w XIX w., a poprzednio Łódka znana była jako Starowiejska lub Stara” czasem po prostu rzeka lub Ostroga[10].

  • następna łączy nazwę miasta z „łódką” wodnym środkiem komunikacji.

Równie nieuzasadniona wydaje się ta ostatnia hipoteza choć przez Łódź przepływa aż 18 większych lub mniejszych rzek oraz strumieni, które obecnie pozostają niewidoczne z zewnątrz ponieważ są niewielkimi ciekami i w większości płyną przez miasto ukryte w podziemnych kanałach. Odegrały one w przemysłowym rozwoju miasta istotną rolę. W 1822 roku w granicach Łodzi działało aż 15 młynów wodnych umiejscowionych na tych rzeczkach, a łatwy dostęp do wody stał się jedną z podstawowych przyczyn budowania na ich bazie foluszy, a później lokalizowania w mieście szeregu fabryk włókienniczych[11].

„Szkopuł w tym, że na całym obszarze średniowiecznego miasteczka Łodzia nie można się doszukać akwenu ani nawet strumienia, mogącego posłużyć do transportu wodnego. Brak także jakichkolwiek śladów w starych dokumentach i rejestrach, aby ktokolwiek z mieszkańców trudnił się szkutnictwem, czy choćby nawet ciesielstwem związanym z dłubaniem w pniach drzew najprostszych czółen”[12]. „Nazwa ta nie może być kojarzona z łodzią, obiektem pływającym po wodzie, gdyż żaden z funkcjonujących tam cieków nie nadawał się do spławu”[13]. „Łódź nie leżała nad spławną rzeką”[14].

Ludność niemiecka przyswoiła w XIX w. nazwę do formy Lodz bądź Lodsch. Po włączeniu miasta w granice Rzeszy Niemieckiej administracja nazistowska wprowadziła 11 kwietnia 1940 nazwę Litzmannstadt[15][16] – na cześć niemieckiego generała znanego ze zwycięskich działań w tzw. bitwie pod Łodzią w listopadzie 1914 r. – Carla von Litzmanna.

Łódź bywa nazywana polskim Manchesterem z racji kwitnącego tu niegdyś przemysłu tekstylnego[17].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kamień pamiątkowy odsłonięty 29 lipca 1998 z okazji 575 rocznicy nadania praw miejskich Łodzi – Stary Rynek[18]
Information icon.svg Osobny artykuł: Kalendarium historii Łodzi.
Pieczęć miejska Łodzi z 1577

Łódź rolnicza[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka w dokumencie z 1332 r. (wieś Łodzia)[19]; prawa miejskie nadane w Przedborzu nad Pilicą 29 lipca 1423 r., a wraz z nimi pozwolenie na organizowanie targów[20]. Do końca XVII w. Łódź rozwijała się jako małe miasteczko rolnicze, będące własnością biskupstwa włocławskiego[21]. Stała się ona wtedy lokalnym ośrodkiem handlowym oraz rzemieślniczym. Mieściło się tu osiem młynów oraz warsztaty kołodziejów, bednarzy, szewców, cieśli i rzeźników. W 1424 r. biskup włocławski Jan Pella określił obowiązki i przywileje mieszkańców Łodzi, a od 1471 r. rozpoczęto prowadzenie ksiąg miejskich[22]. W 1496 r. król Jan I Olbracht potwierdził przywileje królewskie na odbywanie dwóch jarmarków rocznie i cotygodniowego targu[22]. W szczytowym okresie rozwoju „Łodzi rolniczej”, na początku XVI wieku, miasto liczyło 70 rodzin mieszczańskich i około 30 domostw (1534 r. – pierwszy spis ludności)[23].

Okres najazdów szwedzkich w połowie XVII w. doprowadził do upadku i częściowego wyludnienia. W 1739 r. w Łodzi mieszkało 97 rodzin. W 1777 r. Łódź liczyła 265 mieszkańców, a w mieście stało 66 domów[22]. Do II rozbioru Polski Łódź znajdowała się w województwie łęczyckim[24].

Po II rozbiorze Polski w 1793 r. Łódź trafia do zaboru pruskiego[25][24]. W tym czasie liczyła jedynie 250 mieszkańców, a obszar zabudowany obejmował obecne Stare Miasto. W 1798 roku, wskutek sekularyzacji dóbr kościelnych, stała się miastem rządowym[25]. Od 1807 roku należała do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku do Królestwa Polskiego[22][24].

Łódź przemysłowa[edytuj | edytuj kod]

Domek Traugotta Grohmana, ul. Targowa 81

W 1820 r.[26] decyzją władz rządowych nastąpiło włączenie Łodzi do grona osad przemysłowych i przeznaczenie jej roli ośrodka tkackiego i sukienniczego. Przemawiały za tym warunki naturalne i prawne:

  • państwowa własność ziemi – możliwość wydzielania działek osadnikom,
  • duże zalesienie – drewno jako materiał budowlany i opałowy[26],
  • liczne drobne rzeczki[26] o dużym spadku (m.in. Ostroga/Łódka, Jasień, Olechówka) – energia do napędu maszyn.

Decyzja ta była początkiem okresu rozwoju „Łodzi przemysłowej”. Do Łodzi przybywali głównie niemieckojęzyczni tkacze z Wielkopolski, Śląska, Saksonii, Czech, Brandenburgii i Moraw. Rejony te posiadały długą tradycję rzemiosła tkackiego, która jednak powoli chyliła się ku upadkowi wskutek procesów industrializacji, jak i utraty rynków zbytu związanej z nowym podziałem politycznym Europy po 1815 r.

Aby sprostać potrzebom osadników, władze miejskie – w latach 1821–1823 – rozplanowały i wytyczyły osadę sukienniczą Nowe Miasto[27]. Ulokowano ją na południe od istniejącego Starego Miasta, a najważniejszym jej elementem był centralnie położony, ośmioboczny rynek, z czterema wylotowymi ulicami na jego osiach (Nowy Rynek – dzisiejszy plac Wolności)[28].

W latach 1824–1827 wytyczono kolejną osadę – Łódka, położoną na południe od Nowego Miasta, wzdłuż osi, którą stanowiła ulica Piotrkowska[27]. Nastąpił gwałtowny rozwój Łodzi i przeobrażenie jej w ciągu kilkudziesięciu lat z małej mieściny (liczącej w 1830 r. 4 tys., a w 1865 r. 40 tys.) w przemysłową metropolię z 300 tys. mieszkańców w 1900 r. i 500 tys. w 1914 r.[28]

Łódź wielkoprzemysłowa[edytuj | edytuj kod]

Początki Łodzi wielkoprzemysłowej związane są z powstaniem kalisko-mazowieckiego okręgu przemysłowego, kiedy w mieście powstały wielkie manufaktury, m.in. kompleks fabryczny Ludwika Geyera, rozwijający się od 1828 r. – z pierwszą na terenach Królestwa Polskiego maszyną parową (1839 r.[29] – znany dziś jako Biała Fabryka). W latach 30. XIX w. było to największe przedsiębiorstwo przemysłowe w Królestwie Polskim. Łódź eksportowała swoje wyroby głównie do Rosji i Chin.

Reklama zakładów Salomona Barcińskiego położonych przy ul. Tylnej

Okres po upadku powstania listopadowego (1831 r.) przyniósł bariery celne i pewną stagnację. Kolejny okres koniunktury napędził w drugiej połowie XIX w. rozwój rynku wewnętrznego, otwarcie w 1865 r. linii kolejowej Fabryczno-Łódzkiej[30] do Koluszek na trasie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, napływ taniej siły roboczej (po uwłaszczeniu chłopstwa)[30] i ponowne otwarcie eksportu po zniesieniu przez Rosję granicy celnej w 1851 r., oraz wprowadzenie w 1877 r. tzw. złotych ceł na granicy Cesarstwa Rosyjskiego.

Fabryka Izraela Poznańskiego, ul. Ogrodowa 17.

W tym czasie rosły fortuny przemysłowe Scheiblerów, Grohmanów, Poznańskich. Powstały pierwsze miejscowe banki (w 1872 r. z inicjatywy Karola Scheiblera – Bank Handlowy w Łodzi[22] oraz Towarzystwo Kredytowe Miejskie w Łodzi[31]), udzielające głównie kredytów handlowych. Rósł też udział lokalnego kapitału w bankach warszawskich. Łódź stała się miejscem wielkich szans, głównie dla Żydów, Niemców, Polaków i Rosjan – przysłowiową Ziemią Obiecaną (jest to publicystyczne określenie Łodzi, będące tytułem powieści W. Reymonta). Ich ślady są ciągle czytelne w dzisiejszym mieście w postaci zespołów pofabrycznych, zabytków architektonicznych, świątyń czy cmentarzy. W roku 1902 uruchomiono prywatną Kolej Warszawsko-Kaliską, łączącą Łódź z Warszawą przez Łowicz na wschodzie oraz przez Sieradz z Kaliszem na zachodzie[32]. Przedłużenie w 1906 linii z Kalisza do Ostrowa Wielkopolskiego dało Łodzi bezpośrednie połączenie z niemiecką siecią kolejową.

Mimo swoich rozmiarów i pojedynczych inwestycji Łódź pozostawała w ogromnej mierze ignorowana przez centralne władze rosyjskie i rażąco niedoinwestowana pod względem infrastruktury transportowej, technicznej i społecznej. Kilkusettysięczne miasto posiadało jedynie godność siedziby powiatu, podlegając gubernatorowi rezydującemu w kilkunastokrotnie mniejszym Piotrkowie[22][24]. Nie istniały połączenia kolejowe w kierunku północno-zachodnim (Konin, Poznań), północnym (Kutno, Toruń) oraz południowym (Piotrków, Częstochowa, Zagłębie Dąbrowskie). Brak było sieci kanalizacyjnej i wodociągowej, szkolnictwo stało na niskim poziomie.

5 grudnia 1914, po klęsce poniesionej przez wojska rosyjskie w bitwie pod Łodzią, administracja rosyjska rozpoczęła ewakuację z miasta. 6 grudnia do Łodzi wkroczyły wojska niemieckie, rozpoczynając niespełna czteroletni okres okupacji miasta[33][22].

W listopadzie 1918 r. Łódź weszła w skład tworzącego się państwa polskiego. Stanowiąc drugi co do wielkości ośrodek miejski w Polsce, Łódź po raz pierwszy w historii uzyskała rangę ośrodka administracji regionalnej, stając się siedzibą władz wojewódzkich[34][24]. W 1924 r. wybudowano brakujące połączenie kolejowe w kierunku północnym, łącząc Łódź (przez Zgierz) z Łęczycą i Kutnem, a w konsekwencji z Toruniem i Gdańskiem. Jednak ze względu na silną pozycję mniejszości narodowych w mieście (w 1931 r. wśród 357 tys. mieszkańców Łodzi było 59% Polaków, 31,7% Żydów oraz 8,9% Niemców) i jego przemysłowy charakter Łódź pozbawiona była poważniejszego wsparcia inwestycyjnego ze strony państwa polskiego, co zrzuciło cały ciężar rozwoju infrastruktury na barki lokalnego samorządu. Magistrat jako pierwszy wprowadził w 1919 r. powszechny obowiązek szkolny[35][36], sfinansował budowę sieci szpitali i nowoczesnych szkół podstawowych, a w r. 1930 wydatnie wsparł utworzenie w Łodzi jednego z pierwszych w Europie muzeów sztuki współczesnej[37]. Do 1939 r. nie ulokowano jednak w Łodzi uniwersytetu ani żadnej innej państwowej instytucji kulturalnej o większym znaczeniu. Jedną z głównych inwestycji transportowych kraju – magistralę węglową – wytyczono w latach 1928–1933 35 km na zachód od Łodzi, zaprzepaszczając szanse na dogodne połączenie miasta z południem kraju.

Łódź podczas II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

„Z rozkazu Führera to miasto nazywa się Litzmannstadt” – tablica ustawiona w 1940 r. na Deutschlandplatz (pl. Wolności)
Siedziba Komisariatu Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny w okupowanej Łodzi, przy obecnej ul. Piotrkowskiej 113

Łódź została zajęta przez wojska niemieckie 8 września 1939 r.[38].

Dekret kanclerza Rzeszy – Adolfa Hitlera z 8 października 1939 r.[39] o nowym podziale i administracji ziem zagarniętych Rzeczypospolitej Polskiej nie rozstrzygał losów Łodzi. Początkowo planowano stworzyć w Łodzi stolicę Generalnego Gubernatorstwa, lecz determinacja miejscowych Niemców, wsparta działaniami miejscowych niemieckich czynników partyjnych i gospodarczych, legła u podstaw decyzji Hitlera o wcieleniu miasta do Rzeszy. Uroczyste ogłoszenie tego aktu nastąpiło 9 listopada 1939 roku[40]. Początkowo Łódź znalazła się w rejencji kaliskiej, ale już z początkiem 1940 r. otrzymała niemieckie prawa miejskiego samorządu oraz uprawnienia miasta wydzielonego[41]. Również z Kalisza do Łodzi przeniesiono siedzibę rejencji, tworząc Rejencję łódzką[24].

Z dniem 11 kwietnia 1940 r. zmieniona została nazwa miasta na Litzmannstadt, na cześć niemieckiego generała Carla von Litzmanna[42], dzięki którego manewrowi w listopadzie 1914 r. wojska niemieckie odniosły zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi w bitwie pod Łodzią; była to jedna z trzech największych bitew I wojny światowej na froncie wschodnim (dwie pozostałe: pod Tannebergiem (Grunwaldem) oraz pod Gorlicami).

Po włączeniu Łodzi do Rzeszy (9 listopada 1939) ulice miasta otrzymały nowe, niemieckie nazewnictwo[22] (korygowane później trzykrotnie: w 1940, 1941 i 1942). Między innymi po ucieczce Rudolfa Hessa do Anglii jego ulicę (ob. al. marsz. J. Piłsudskiego) zmieniono na Ostland Strasse[43].

W dniach 9 i 10 listopada 1939 r. okupanci przeprowadzili tzw. Intelligenzaktion Litzmannstadt będącą regionalną częścią akcji przeprowadzonej przez Niemców w całej okupowanej Polsce w ramach tzw. Intelligenzaktion – „Akcji Inteligencja”. Była ona wymierzona w polską elitę intelektualną mieszkającą w regionie łódzkim. W dniach 9 i 10 listopada 1939 r. w lasach lućmierskich rozstrzelano ok. 500 osób, a do grudnia w sumie wymordowano w nich około 1500 intelektualistów, urzędników oraz duchownych[44]. W sumie podczas okupacji, w lesie koło Lućmierza, Niemcy zamordowali ok. 30 tys. osób. Byli to głównie więźniowie narodowości polskiej i żydowskiej z Radogoszcza i getta łódzkiego.

Nazistowska administracja odizolowała całą żydowską ludność miasta (ok. 160 tys. osób) w getcie utworzonym formalnie w lutym 1940 r. (ostatecznie zamkniętym 30 kwietnia) na Bałutach w północnej, najbardziej zaniedbanej dzielnicy[42]. W 1941 wysiedlono do niego Żydów z okolicznych wsi i miasteczek, z gett tam likwidowanych oraz 20 000 Żydów z Europy zachodniej. Dodatkowo krótko umieszczono tu ok. 5000 Cyganów, którzy niedługo potem zostali wywiezieni i zgładzeni w Chełmnie n. Nerem. W sumie przez łódzkie getto przeszło około 200 000 ludzi. W niezwykle trudnych warunkach bytowych, dziesiątkowani przez choroby i głód, zostali w dwóch etapach, w 1942 i w sierpniu 1944 niemal w całości wymordowani. Najpierw w ośrodku zagłady w Chełmnie nad Nerem (1942), a podczas likwidacji getta w sierpniu 1944 zgładzeni w komorach gazowych Auschwitz-Birkenau. Getto łódzkie było pierwszym w pełni odizolowanym od świata zewnętrznego gettem na terenie Polski (pierwsze w Piotrkowie Tryb; X 1939), największym po warszawskim (ok. 200 tys. – ok. 400 tys.) i ostatnim zlikwidowanym przez nazistów na ziemiach polskich (VIII 1944). Końca okupacji hitlerowskiej w Łodzi doczekało 877 osób, ale w innych miejscach około 10 000 i jest to największa liczba Żydów ocalałych z holokaustu.

Deportacje przesiedleńcze, wywózki na roboty przymusowe i prześladowania spotkały także ludność polską.

Łódź, marzec 1944 – Arthur Greiser przemawia podczas uroczystości na cześć milionowego Niemca przesiedlonego do Kraju Warty ze wschodniej Europy

W wyniku okupacji niemieckiej liczba ludności miasta zmniejszyła się do 488 284 (styczeń 1945), wobec 680 000 (według stanu na 1 września 1939)[45]. Pierwsze wysiedlenia z Łodzi miały miejsce już w październiku 1939 roku. Lokowano ich m.in. w obozie przesiedleńczym na Radogoszczu. W końcu grudnia okupant m.in. wysiedlił z osiedla im. „Montwiłła” Mireckiego część jego mieszkańców. Akcję powtórzono na przełomie 14-15 stycznia 1940 roku, kiedy to hitlerowcy wysiedlili ok. 5 tysięcy pozostałych mieszkańców osiedla[46]. W miejsca po wysiedlonych Polakach naziści prowadzili zasiedlanie w ramach akcji zwanej Heim ins Reich Niemcami przywiezionymi z ZSRR, Rumunii, Litwy, Łotwy i Estonii[47].

W okresie okupacyjnym w mieście znajdowały się: system niemieckich obozów przesiedleńczych, getto dla Żydów, kilka więzień, w tym więzienie na Radogoszczu, obóz dla dzieci i młodzieży polskiej (tzw. obóz przy ul. Przemysłowej). Miejsca zbrodni nazistowskich dokonanych na Żydach i Polakach upamiętnia w regionie łódzkim Szlak pamięci ofiar hitlerowskiego ludobójstwa.

Łódź powojenna[edytuj | edytuj kod]

Zdobycie Łodzi przez wojska Armii Czerwonej miało miejsce 19 stycznia 1945 roku[48][49] w ramach operacji wiślańsko-odrzańskiej. Z uwagi na mniejsze zniszczenia oraz centralne położenie miasta w nowych granicach Łódź pełniła tymczasową funkcję stolicy, co było spowodowane całkowitym zniszczeniem Warszawy.

W czasie II wojny światowej ludność Łodzi zmniejszyła się z 670 do 300 tys. mieszkańców, co było spowodowane wymordowaniem przez hitlerowców ludności żydowskiej i wysiedleniem dużej części Polaków oraz powojennymi wyjazdami Niemców.

Znacznym zniszczeniom uległ przemysł, zniszczonych było wiele budynków, a maszyny zniszczone lub rozkradzione. Mimo trudności reaktywowano produkcję w łódzkich zakładach w szybkim tempie[50]. Miasto ponownie stało się siedzibą władz województwa.

Dopiero w okresie powojennym w Łodzi utworzono pierwsze uczelnie akademickie. Dekretami władz państwowych z dnia 24 maja 1945 roku powołano do życia Uniwersytet Łódzki[51] i Politechnikę Łódzką[52]. W roku 1945 założono także Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych w Łodzi[53].

W latach 1958–2002 działała w Łodzi Wojskowa Akademia Medyczna[54], kształcąca oficerów służby zdrowia (lekarzy, lekarzy-dentystów, farmaceutów i psychologów) dla potrzeb wojska. Akademia stała się jedną z największych na świecie tego typu placówek, wyróżniając się spośród innych uczelni medycznych specyficzną atmosferą, łączącą dyscyplinę wojskową z wysokim poziomem nauczania.

W 1958 roku utworzono Państwową Wyższą Szkołę Teatralną i Filmową im. Leona Schillera[54]. Placówkę uruchomiono w wyniku połączenia dwóch łódzkich uczelni – Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, powstałej w 1948 r. i Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej (powstałej w 1949 r. w miejsce Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie z siedzibą w Łodzi, przemianowanej w 1954 r. na Państwową Wyższą Szkołę Teatralną im. Leona Schillera).

W 1945 roku powstała Wytwórnia Filmów Fabularnych, przy ul. Łąkowej 29. WFF szybko stała się największym ośrodkiem produkcji filmowej w powojennej Polsce[55].

Status Łodzi[edytuj | edytuj kod]

Przynależność polityczno-administracyjna miasta Łodzi
Okres Państwo Zwierzchność Jednostka administracyjna Status miasta
XIV w.–1414 Królestwo Polskie ziemia łęczycka Wieś Łodzia
1414–1423 Królestwo Polskie ziemia łęczycka Wieś Łodzia/Miasto Ostroga¹
1423–1569 Królestwo Polskie ziemia łęczycka Miasto Łódź
1569–1793 Rzeczpospolita Obojga Narodów województwo łęczyckie, powiat brzeziński Miasto Łódź
1793–1795 Królestwo Prus departament łęczycki/piotrkowski², powiat zgierski Miasto Łódź
1795–1807 Królestwo Prus departament warszawski, powiat zgierski Miasto Łódź
1807–1815 Księstwo Warszawskie Cesarstwo Francuskie departament warszawski, powiat zgierski Miasto Łódź
1815–1816 Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie departament warszawski, powiat zgierski Miasto Łódź
1816–1837 Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie województwo mazowieckie, powiat zgierski Miasto Łódź
1837–1844 Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie gubernia mazowiecka, powiat zgierski Miasto Łódź
1845–1867 Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie gubernia warszawska, powiat łęczycki Miasto Łódź
1867–1914 Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie gubernia piotrkowska, powiat łódzki Miasto Łódź
1915–1918 Królestwo Polskie Rzesza Niemiecka (okupant) Generał-Gubernatorstwo Warszawskie, powiat łódzki Miasto Łódź
1918–1939 Rzeczpospolita Polska województwo łódzkie Łódź (powiat grodzki)
1939–1940 Rzeczpospolita Polska (okupacja niemiecka) okręg poznański/Kraj Warty³, rejencja kaliska Łódź (miasto wydzielone)
1940–1945 Rzeczpospolita Polska (okupacja niemiecka) okręg Kraj Warty, rejencja łódzka Łódź (miasto wydzielone)
1945–1952 Rzeczpospolita Polska województwo łódzkie Łódź (miasto wydzielone)
1952–1975 Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo łódzkie Łódź (miasto wydzielone)
1975–1989 Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo łódzkie Łódź (gmina miejska)
1989–1998 Rzeczpospolita Polska
od 1999 Rzeczpospolita Polska województwo łódzkie Łódź (miasto na prawach powiatu)


¹ prawa miejskie nadane w 1414 r. przez kapitułę włocławską, miały moc jedynie w zakresie spraw gospodarczych i prawno-społecznych,
pod względem prawno-ustrojowym Łodzia/Ostroga była nadal wsią
² 25 maja 1793 r. departament łęczycki przemianowano na departament piotrkowski
³ w styczniu 1940 r. okręg poznański przemianowano na okręg Kraj Warty

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Łodzi.
Wskaźniki demograficzne Łodzi
Rozwój demograficzny
Rozwój demograficzny
Liczba ludności
Liczba ludności
Przyrost naturalny
Przyrost naturalny
Ruch naturalny
Ruch naturalny
Prognoza liczby ludności
Prognoza ludności

Wraz z rozwojem przemysłu w mieście, rozwijała się także liczba mieszkańców Łodzi. Z małej osady jeszcze na początku XIX wieku, Łódź stała się w 1850 roku drugim po Warszawie miastem, pod względem liczby mieszkańców w Królestwie Polskim. W przeciągu stulecia liczba ludności zwiększyła się w Łodzi 600-krotnie, z niecałego tysiąca w 1815 do 600 tys. w 1915 roku (po dołączeniu stutysięcznych Bałut). Tak szybki wzrost demograficzny w XIX wieku, jest nieporównywalny w skali całej Europy.

Według ostatniego corocznego zestawienia GUS m.in. wszystkich miast Polski, Łódź jest trzecim miastem w kraju pod względem liczby ludności i czwartym pod względem powierzchni.

Liczba ludności Łodzi w ostatnim czasie wykazuje tendencję spadkową (w II kwartale 2007 mieszkały tu 758 343 osoby[56]), tak jak inne miasta Polski nieprzerwanie od 2002, jednak Łódź traci więcej ludzi od innych miast: w 2006 w Łodzi odnotowano spadek liczby ludności o 7377 osób (57 862 osoby we wszystkich miastach; 11 347 osób w województwie łódzkim). Dane nie wykazują jeszcze większego rzeczywistego wyludnienia na skutek wyjazdów zarobkowych poza granice kraju; jak gdzie indziej w Polsce, osoby faktycznie nie mieszkające w Łodzi nadal figurują w spisie.

  • Wykres liczby ludności miasta Łódź na przestrzeni lat

Największą populację Łódź odnotowała w 1988 r. – według danych GUS 854 003 mieszkańców

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice (do 1992) oraz najwyższy i najniższy punkt Łodzi:
1. Bałuty
2. Widzew
3. Śródmieście
4. Polesie
5. Górna

Łódź pod względem administracyjnym jest jednolitą gminą miejską na prawach powiatu. W Łodzi nie ma dzielnic – dla celów administracyjnej obsługi ludności do 2012 r. istniał podział na 5 rejonów działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi, który w zasadzie pokrywał się z istniejącym w latach 1960–1992 podziałem na 5 dzielnic administracyjnych – ich powierzchnie przedstawia tabela (stan na 31 grudnia 2003).

Po reformie organizacyjnej Urzędu Miasta Łodzi z 21 marca 2012 r. dotychczasowe delegatury zostały włączone do struktury organizacyjnej urzędu jako Oddział ds. Obsługi Mieszkańców w ramach Wydziału Zarządzania Kontaktami z Mieszkańcami w Departamencie Obsługi i Administracji[57][58].

Rejon d.D.UMŁ¹ Powierzchnia Gęstość zaludnienia[59]
km² % os./km²
Bałuty 78,9 26,8 2744
Górna 71,9 24,4 2462
Polesie 46,0 15,6 3179
Śródmieście 6,8 2,3 11307
Widzew 90,8 30,9 1526
Razem 294,4 100,0

¹ Rejon działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi

Obecnie na obszarze Łodzi istnieje 36 osiedli administracyjnych stanowiących jednostki pomocnicze gminy, nieposiadające osobowości prawnej[60].

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Administratorzy Łodzi.

Jednostką organizacyjną miasta Łodzi jest Urząd Miasta Łodzi[61]. Przedmiotem działalności urzędu jest świadczenie pomocy prezydentowi Miasta Łodzi w zakresie realizacji uchwał Rady Miejskiej w Łodzi i zadań miasta Łodzi określonych przepisami prawa.

Strukturę organizacyjną i zasady funkcjonowania Urzędu określa regulamin nadany przez prezydenta miasta w drodze zarządzenia.

Kierownikiem Urzędu jest prezydent Miasta Łodzi. W skład Urzędu wchodzą wydziały i równorzędne komórki organizacyjne, samodzielne komórki organizacyjne oraz delegatury.

Miasto należy do Unii Metropolii Polskich[62] oraz Związku Miast Polskich[63].

Siedziba[edytuj | edytuj kod]

Siedzibą Urzędu Miasta Łodzi jest były pałac Juliusza Heinzla, przy ul. Piotrkowskiej 104, wybudowany w 1880 według projektu Otto Gehliga[64]. W 1952 roku budynek przy ul. Piotrkowskiej 104 został wywłaszczony przez komunistyczne władze, a nieruchomość przekazana do dyspozycji Skarbu Państwa, który w 1990 roku oddał budynek gminie Łódź.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Widok na śródmiejską dzielnicę Łodzi, w oddali z prawej tzw. łódzki Manhattan
Widok na śródmiejską dzielnicę Łodzi, w oddali z prawej tzw. łódzki Manhattan
Ławeczka Tuwima” przed Urzędem Miasta Łodzi

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Łódź nie należy do miast o długiej historii. Co prawda prawa miejskie nadano jej za czasów panowania króla Władysława Jagiełły w 1423, jednak dopiero zaliczenie Łodzi do grona osad fabrycznych w 1820, spowodowało przemianę dotąd rolniczego miasta. Do Łodzi przybyli przedsiębiorcy i w krótkim czasie nastąpił niebywały rozwój urbanistyczny miasta i jego architektury.

Wbrew pozorom jest dziś w mieście bardzo dużo obiektów uznanych za zabytkowe, w gminnej ewidencji zabytków znajduje się ich prawie 2 tys. Zdecydowana większość wywodzi się z XIX oraz XX wieku. Zlokalizowane są w wielu różnych miejscach, choćby przy ul. Piotrkowskiej, reprezentacyjnej ulicy Łodzi, która sama znajduje się w rejestrze zabytków. Wzdłuż niej znaleźć można m.in. klasycystyczną Białą Fabrykę Geyera (obecnie Centralne Muzeum Włókiennictwa), uznaną w 2013 przez miesięcznik National Geographic Traveler za jeden z 7 nowych cudów Polski, neogotycką bazylikę archikatedralną (jeden z najwyższych kościołów w Polsce, ponad 100 m wysokości), wzorowaną na niemieckiej katedrze w Ulm, czy eklektyczny pałac Juliusza Heinzla, w którym znajduje się Urząd Miasta Łodzi.

Warto też zobaczyć zespoły pofabryczne rodzin Poznańskich i Scheiblerów. W tym pierwszym usytuowane są m.in. niezwykły neobarokowy pałac Izraela Poznańskiego (zwany łódzkim Luwrem, obecnie Muzeum Miasta Łodzi), jego była monumentalna przędzalnia (teraz Hotel Andel’s) oraz reszta obiektów pofabrycznych (dziś Centrum Manufaktura). W drugim kompleksie podziwiać można potężną przędzalnię na Księżym Młynie (obecnie lofty), przypominającą olbrzymie zamczysko, czy neorenesansowy pałac Edwarda Herbsta (Muzeum Sztuki w Łodzi), w którym obejrzeć można oryginalne wnętrza i wyposażenie mieszkalne, typowe dla łódzkiej elity przemysłowej przełomu XIX i XX wieku.

Założenia urbanistyczne[edytuj | edytuj kod]

Plac Wolności – punkt odniesienia w numeracji łódzkich ulic
  • Nowe Miasto z l. 20. XIX w. z centralnie położonym placem Wolności w kształcie ośmiokąta foremnego i otaczającymi go z 4 stron ulicami – Północną, Zachodnią, Południową (dziś ul. Rewolucji 1905 r. i ul. A. Próchnika) oraz Wschodnią
  • Ulica Piotrkowska – jeden z najdłuższych deptaków Europy, a wzdłuż niego eklektyczne i modernistyczne kamienice z XIX i XX w.
  • Pasaż Meyera – prywatna ulica z eklektycznymi rezydencjami z 1886 r. (obecnie ul. St. Moniuszki)
  • Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego z l. 1928–1931 – jedno z pierwszych osiedli socjalnych w Polsce wzniesionych wg zasad architektury i urbanistyki modernistycznej

Architektura sakralna[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Synagogi w Łodzi.
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Zabytkowe kościoły Łodzi.

Architektura rezydencjonalna[edytuj | edytuj kod]

Pałac Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej 15
Pałac Roberta Schweikerta, ob. Instytut Europejski, ul. Piotrkowska 262/264
Kamienica pod Gutenbergiem, ul. Piotrkowska 86
Siedziba Banku Handlowego, ul. Piotrkowska 74.

Realizowany od 2011 projekt ˌˌMia100 kamienicˈˈ zakłada sukcesywną modernizację i odnowienie łódzkich kamienic[65].

Architektura przemysłowa[edytuj | edytuj kod]

Biała Fabryka Ludwika Geyera, ul. Piotrkowska 282.
Remiza strażacka na Księżym Młynie

Budynki użyteczności publicznej[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

W Łodzi znajduje się wiele cmentarzy. Najstarsze, z dużą ilością cennej architektury sepulkralnej, to zespół cmentarzy przy ul. Ogrodowej (katolicki, prawosławny i ewangelicki)[66] oraz położona w północnej części miasta nekropolia żydowska (42 ha, ponad 200 tys. pochowanych), z największą na świecie żydowską budowlą cmentarną jednego z czołowych łódzkich fabrykantów XIX wieku (Mauzoleum Izraela Poznańskiego).

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Cmentarze Łodzi.

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Parki w Łodzi.

Najstarszym parkiem w Łodzi jest Park Źródliska o powierzchni 17,2 ha, który założono w 1840 roku.

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Przyroda w Łodzi.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Kamień upamiętniający pierwszy mecz ligowy na ziemiach polskich, ul. Wodna 4
  • Ulica Piotrkowska (dług. 4 km), szczególnie na odcinku od pl. Wolności do skrzyżowania z al. J. Piłsudskiego. Układ urbanistyczny ulicy Piotrkowskiej jest wpisany do rejestru zabytków[67].
  • Galeria Wielkich Łodzian – grupa plenerowych rzeźb z brązu w ciągu ul. Piotrkowskiej (pomiędzy pl. Wolności a al. J. Piłsudskiego), upamiętniających sławne osoby związane z Łodzią, według zamysłu i realizacji łódzkiego performera – Marcela Szytenchelma.
  • Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci, w ciągu bruku fragmentu ul. Piotrkowskiej (od ul. J. Tuwima do al. J. Piłsudskiego).
  • Aleja Gwiazd, na chodniku po obu stronach ul. Piotrkowskiej, pomiędzy ulicą 6 Sierpnia a pasażem Rubinsteina.
  • Aquapark Fala – największy aquapark w Polsce.
  • Centrum Manufaktura – największy obiekt handlowo-usługowo-rozrywkowo-kulturalny w Polsce i w Europie.
  • Łódzkie ZOO – założone w 1938 r. na terenach będących pozostałością Puszczy Łódzkiej.
  • Łódź Bajkowa – szlak spacerowy śladami małych pomników przedstawiających postaci z seriali dla dzieci Studia Małych Form Filmowych Se-ma-for.
  • Łódzki Ogród Botaniczny – gdzie na powierzchni 64 ha rosną gatunki flory rodzimej oraz liczne rośliny obcego pochodzenia, zebrane w 9 działach tematycznych: flora polska, ogród japoński, systematyka roślin zielonych, alpinarium, arboretum, rośliny ozdobne, rośliny lecznicze i przemysłowe, biologia roślin i dział zieleni parkowej.
  • Palmiarnia Łódzka – zlokalizowana w najstarszym parku miejskim w Łodzi (Źródliska). Spadkobierczyni kolekcji roślin – przede wszystkim palm – z oranżerii fabrykantów i carskich urzędników.
  • Las Łagiewnicki – las miejski, położony na powierzchni 1205,45 ha, z wydzielonym fragmentem mającym status rezerwatu i ośrodkiem rekreacyjno-wypoczynkowym Arturówek oraz szlakami dla turystów.
  • Parki w Łodzi – w Łodzi znajduje się ponad 30 parków, które pełnią wiele niezwykle ważnych funkcji ekologicznych i społecznych i są nieocenionym elementem struktury miasta.
  • Rudzka Góra – z trasami dla rowerów górskich, 800-metrowym torem saneczkowym i znajdującą się u jej podnóża stylową bacówką.
  • Jedno z największych graffiti na świecie, umieszczone na ścianie budynku przy ul. Piotrkowskiej 152. W momencie ukończenia (w 2001) największe na świecie; wpisane do Księgi Rekordów Guinnessa.
  • Podmiejskie linie tramwajowe:
    • 43 (łącząca Łódź z Konstantynowem Łódzkim i Lutomierskiem) – przebiegająca wśród pól i wzniesień, z przejazdem przez jeden z nielicznych w Polsce kratownicowy most tramwajowy z lat 30. XX w. na rzece Ner przed Lutomierskiem (zdjęcia), w letnie niedziele obsługiwana taborem zabytkowym[68],
    • 46 (łącząca Łódź ze Zgierzem i Ozorkowem) – najdłuższa w Polsce i druga z najdłuższych w Europie (długość 29 km), również ciekawy widokowo most tramwajowy w Ozorkowie (zdjęcie).

Sieć łódzkich tramwajów podmiejskich pozwala na najdłuższy w Polsce przejazd tramwajem po prostej linii (około 40 km) – z Ozorkowa przez Zgierz i Łódź do Pabianic. Taki przejazd wymaga dwóch przesiadek (z 46 na jedną z linii miejskich i z linii miejskiej na 41), jednak istnieje techniczna możliwość, by jeden tramwaj przejechał całą tę trasę. Dawniej istniała możliwość przejazdu wąskim torem (w łódzkiej sieci tramwajowej obowiązuje rozstaw szyn 1000 mm) na jeszcze dłuższej trasie – prawie 80 km z Krośniewic przez Łęczycę, Ozorków, Łódź do Pabianic. Wymagało to jednak przesiadki (z przyczyn technicznych nieuniknionej) z pociągu Krośniewickiej Kolei Dojazdowej na tramwaj linii 46 w Ozorkowie.

Hotele[edytuj | edytuj kod]

Hotel Polonia Palast, ul. G. Narutowicza 38.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Red Tower – siedziba mBank
Information icon.svg Osobny artykuł: Gospodarka Łodzi.

Przemysł włókienniczy, który stworzył potęgę Łodzi, ma coraz mniejsze znaczenie. Z liczących się w tej branży, pozostały m.in. Redan S.A., Monnari i Zakłady Tekstylno-Konfekcyjne Teofilów.

Obecnie szczególne znaczenie dla miasta mają rozwój nowych technologii, infrastruktury oraz pozyskiwanie inwestorów w trzech branżach: centra usług dla zaplecza biznesowego (tzw. BPO – Business Process Outsourcing), logistyka i AGD.

Swoje siedziby w Łodzi mają firmy należące do mBank, centra usług biurowych GE Money Bank i Infosys. W Łodzi powstała i działa Grupa Atlas.

Łódzką domeną stała się produkcja sprzętu AGD. W Łodzi zainwestowali m.in. Merloni Indesit i Bosch/Siemens oraz ich poddostawcy.

W ciągu ostatnich lat w Łodzi zainwestowali też: Gillette (największa na świecie fabryka tej firmy jest w Łodzi), VF Corporation, ABB, Pelion Healthcare Group (wcześniej działająca pod nazwą Polska Grupa Farmaceutyczna)[69], Hutchinson, Ericpol, TP SA czy Comarch. Accenture utworzyło w Łodzi swoje centrum[70], a bank Citi Handlowy Centrum Operacji[71]. W 2007 roku amerykańska firma informatyczna Dell wybudowała w mieście fabrykę.

Powstały też centra handlowo-rekreacyjne, m.in. Galeria Łódzka i Manufaktura (zajmująca powierzchnię 27 ha). W marcu 2010 roku otwarto centrum handlowe Port Łódź, którego głównym najemcą jest IKEA. Dwa ostatnie są, kolejno, największymi centrami handlowymi w Polsce

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Gospodarka Łodzi.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Docelowy układ dróg wokół Łodzi
Ul. Andrzeja Struga; na pierwszym planie skrzyżowanie z ul. Wólczańską, w głębi skrzyżowanie z al. Kościuszki
Dworzec kolejowy Łódź Widzew

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Łódź stanowi ważny węzeł komunikacyjny. Przez miasto i w jego pobliżu przebiegają drogi krajowe i międzynarodowe:

Information icon.svg Osobny artykuł: Obwodnica Łodzi.

Dworce autobusowe: Łódź DA Centralny (nieczynny), DA Łódź Kaliska, Łódź DA Północny.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Cityrunner w drodze do centrum Łodzi
Terminal I lotniska Łódź-Lublinek

Pierwszą „łódzką” stacją były Rokiciny na Drodze Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej otwarte w 1846 roku. Była to najbliższa stacja kolejowa w okolicach Łodzi. Komunikację z oddalonymi o 30 km Rokicinami zapewniały wozy konne. Na terenie miasta pociągi pojawiły się w 1866 roku, na tak zwanej linii fabryczno-łódzkiej – odnogi Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej od stacji w Koluszkach. W Łodzi znajduje się 18 stacji i przystanków kolejowych, w większości niewykorzystywanych, nieczynnych i nie nadających się do jakiejkolwiek publicznej służby. Najbardziej znane to Łódź Kaliska i Łódź Fabryczna. Jedynym łódzkim dworcem czołowym jest Łódź Fabryczna, pozostałe to przelotowo-czołowe lub przelotowe. Od 16 października 2011 roku dworzec ten, w związku z planowaną przebudową na stację podziemną, jest zamknięty[72]. Planowane prace mają potrwać 42 miesiące.
Dworce kolejowe: Łódź Fabryczna (w remoncie), Łódź Kaliska, Łódź Widzew, Łódź Chojny; czynne przystanki kolejowe: Łódź Andrzejów, Łódź Niciarniana, Łódź Żabieniec, Łódź Dąbrowa, Łódź Pabianicka, Łódź Radogoszcz Zachód.

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Transport kolejowy w Łodzi.

Transport miejski[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobne artykuły: Tramwaje w ŁodziAutobusy w Łodzi.

Podstawą komunikacji miejskiej jest 58 linii autobusowych (w tym 7 nocnych) i 19 linii tramwajowych (w tym 3 podmiejskie). Tabor autobusowy jest niemal w 90% niskopodłogowy, w dodatku relatywnie nowy – w zasadzie co roku dochodzi do wymiany części pojazdów co sprawia, że autobusy jeżdżące w barwach MPK-Łódź są jednymi z najmłodszych w Polsce (średni wiek wszystkich pojazdów to ca. 7 lat). Po ulicach Łodzi jeździ także 25 całkowicie niskopodłogowych tramwajów typu Bombardier Cityrunner i PESA 122N, które obsługują dwie linie tramwajowe – 11 i 15. Większość taboru tramwajowego stanowią pojazdy Konstal 805Na, z których część przeszła modernizację w Zakładzie Techniki MPK-Łódź (najświeższy projekt i wzór wagonu zaprezentowano w czerwcu 2011 roku).

Łódzkie tramwaje należą do najstarszych w Polsce. W momencie ich uruchomienia 23 grudnia 1898 r. były pierwszymi elektrycznymi na obszarze zaboru rosyjskiego i dziesiątymi na obszarze całego Cesarstwa Rosyjskiego. W Łodzi nigdy nie kursowały tramwaje konne, choć były takie plany[73].

Od 1 lipca 2008 roku kursuje Łódzki Tramwaj Regionalny, który działa w granicach miasta, a docelowo miał połączyć Zgierz, Łódź i Pabianice. Ze względów finansowych oba sąsiednie miasta wycofały się z inwestycji. Całkowity jego koszt może przekroczyć 265 mln zł – połowę tej sumy wyłożył Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, jednak nadal pozostałe koszty okazały się zbyt duże dla budżetów Zgierza i Pabianic.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Miasto posiada lotnisko międzynarodowe – port lotniczy Łódź-Lublinek im. Władysława Reymonta.

W 1991 przy ul. Rzgowskiej oddano do użytku sanitarne lądowisko Łódź, a w 2008 przy ul. Pabianickiej również sanitarne lądowisko Łódź-Szpital im. Mikołaja Kopernika.

Bezpieczeństwo publiczne[edytuj | edytuj kod]

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki, ul. Rzgowska 281/289
Szpital dziecięcy im. J. Korczaka, al. J. Piłsudskiego 71.
Przychodnia zdrowia
przy ul. Curie-Skłodowskiej

Łódź jest jednym z większych ośrodków medycznych w Polsce. Posiada szpitale i kliniki o znaczeniu krajowym (w tym Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki oraz kierowany przez UM Centralny Szpital Weteranów) oraz znaczną liczbę państwowych i prywatnych przychodni i ośrodków zdrowia.

Wykaz szpitali państwowych i publicznych[74] (2013):

  • Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki, ul. Rzgowska 281/289
    • Szpital Ginekologiczno-Położniczy
    • Szpital Pediatryczny
  • Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr Jerzego Nofera, ul. Św. Teresy od Dzieciątka Jezus 8
    • Szpital Instytutu Medycyny Pracy
  • Szpital MSWiA, ul. Północna 42
  • Centralny Szpital Kliniczny Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, ul. Czechosłowacka 8/10
    • Instytut Stomatologii, ul. Pomorska 251
  • Uniwersytecki Szpital Kliniczny Nr 1 im. Norberta Barlickiego, ul. Kopcińskiego 22
  • Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 2 im. WAM w Łodzi - Centralny Szpital Weteranów, ul. Żeromskiego 113
    • Szpital Kliniczny im. gen. dyw. B. Szareckiego, Pl. Hallera 1
    • Szpital Kliniczny im. dr. S. Sterlinga, ul. Sterlinga 1/3
  • Uniwersytecki Szpital Kliniczny Nr 4 im. Marii Konopnickiej, ul. Sporna 36/50
  • Wojewódzki Specjalistyczny Szpital im. dr. Wł. Biegańskiego, ul. Kniaziewicza 1/5
  • Wojewódzki Specjalistyczny Szpital im. M. Pirogowa, ul. Wólczańska 195
    • ul. Wileńska 37 (dawny szpital im. M. Madurowicza)
  • Wojewódzki Szpital Zespolony im. M. Kopernika, ul. Pabianicka 62
    • Ośrodek Pediatryczny im. J. Korczaka, al. Piłsudskiego 71
    • Regionalny Ośrodek Onkologiczny, ul. Paderewskiego 4
  • Szpital im. dr. J. Babińskiego Specjalistycznego Psychiatrycznego ZOZ, ul. Aleksandrowska 159
  • Centrum Leczenia Chorób Płuc i Rehabilitacji, ul. Okólna 181
  • Centrum Ortopedii i Rehabilitacji Narządu Ruchu im. dr. Z. Radlińskiego, ul. Drewnowska 75
  • I Szpital Miejski im. dr. E. Sonnenberga, ul. Pieniny 30
  • II Szpital Miejski im. dr. L. Rydygiera, ul. Sterlinga 13
  • III Szpital Miejski im. dr. K. Jonschera, ul. Milionowa 14
  • IV Szpital Miejski im. dr. H. Jordana, ul. Przyrodnicza 7/9
  • ZOZ dla Szkół Wyższych PaLMA, ul. Lumumby 14
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Szpitale w Łodzi.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Kultura w Łodzi.
Filharmonia Łódzka, ul. G. Narutowicza 20.
Ulica Piotrkowska w czasie festiwalu kinetycznej sztuki światła Light Move Festival

Łódź to również ośrodek kulturalny, pełen różnego rodzaju imprez muzycznych, teatralnych, literackich, plastycznych i filmowych. Tu rokrocznie odbywa się kilkadziesiąt festiwali i przeglądów (m.in. Explorers Festiwal czy Festiwal Nauki, Techniki i Sztuki).

W mieście funkcjonuje 20 placówek muzealnych, z unikalnym w Europie Centralnym Muzeum Włókiennictwa, oraz Muzeum Sztuki – posiadającym najbogatsze w Polsce zbiory sztuki współczesnej. Działa też wiele teatrów (m.in. Teatr Wielki, Teatr Muzyczny, teatry dramatyczne, teatry dla dzieci), Filharmonia (w niedawno przebudowanym futurystycznym gmachu nawiązującym jednak fasadą do dawnego budynku filharmonii), kina i galerie.

Od roku 1886 do dziś funkcjonuje Stowarzyszenie Śpiewacze „Harmonia”, które reprezentuje Łódź na wielu koncertach w Polsce, jak i na świecie (np. w czerwcu 2007 wyjechali na koncerty do Austrii, w listopadzie 2009 do Czech).

Licznie odwiedzanym przez publiczność wydarzeniem artystycznym są Łódzkie Spotkania Baletowe. Co dwa lata – na scenie łódzkiego Teatru Wielkiego – prezentowane są najnowsze trendy w światowym balecie.

Miasto określane jest mianem „HollyŁódź”[75]. W Wytwórni Filmów Fabularnych zrealizowano w drugiej połowie XX w. większość polskich filmów fabularnych. Tradycje, tej zlikwidowanej wytwórni, z powodzeniem kontynuuje studio Opus Film. W Wytwórni Filmów Oświatowych powstają filmy edukacyjne i znakomite dokumenty np. nagrodzony Europejską Nagrodą Filmową Felix Usłyszcie mój krzyk Macieja Drygasa. W słynnym Studio Małych Form Filmowych Se-ma-for powstawały znakomite animowane seriale dla dzieci Miś Uszatek, Colargol, Zaczarowany ołówek, Kot Filemon. W Se-ma-forze Zbigniew Rybczyński zrealizował film Tango, za który otrzymał Oscara. Po likwidacji państwowego Semafora, jego tradycje przejęła spółka realizatorów Se-ma-for Produkcja Filmowa. Powstał tu między innymi znakomicie przyjęty na całym świecie lalkowy film Piotruś i wilk. Film ten zdobył Oscara w kategorii animowanego krótkiego metrażu za rok 2007[76].

Tu istnieje Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna, gdzie pierwsze swoje zawodowe kroki stawiali m.in. Andrzej Wajda, Roman Polański, Krzysztof Kieślowski, Jan Machulski i Jerzy Antczak.

Centrum kulturalnym miasta jest linia ulic Piłsudskiego – Piotrkowska – Kościuszki/Zachodnia, aż do Pałacu Poznańskiego i usytuowanej tuż za nim – na terenach dawnego imperium włókienniczego fabrykanta Izraela PoznańskiegoManufaktury. W tych starych budynkach z czerwonej cegły powstało centrum handlu, usług, biznesu, nauki, mody, kultury i sztuki.

Na Piotrkowskiej, wraz z przecinającymi ją ulicami, obok dużej liczby małych pubów i restauracji, a latem ogródków piwnych, których tradycje sięgają XIX w., znajdują się salony mody, kina, teatry, filharmonia, galerie sztuki, muzea. Coraz więcej jest także luksusowych sklepów i banków.

Łódź kandydowała do tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016 (w 2010 nie została zakwalifikowana do II etapu konkursu).

Łódzkie galerie sztuki (np. Galeria Wschodnia, Atlas Sztuki) prezentują sztukę różnych dyscyplin, m.in. sztukę akcji, performance, instalacje, sztukę wideo, multimedia, fotografie, film, sztukę obiektu.

Łódź w kulturze i sztuce[edytuj | edytuj kod]

Łodzi swoją twórczość poświęciło wielu polskich poetów i pisarzy[77]:

Łodzi poświęconych zostało także wiele powieści. Najsłynniejszą jest Ziemia obiecana Władysława Reymonta. Z kolei Israel Joszua Singer przedstawił Łódź z perspektywy żydowskiej w powieści Bracia Aszkenazy.

Festiwale i przeglądy[edytuj | edytuj kod]

Rokrocznie w Łodzi odbywa się kilkadziesiąt festiwali i przeglądów m.in. Łódzkie Spotkania Baletowe, Festiwal Łódź Czterech Kultur, Międzynarodowy Festiwal Fotografii, Light Move Festival.

Kina[edytuj | edytuj kod]

Kino Bałtyk, ul. G. Narutowicza 20 (w poprzecznej oficynie)

1 sierpnia 1896 na terenie parku Helenów miał miejsce pierwszy łódzki pokaz filmowy. W 1899 w kamienicy przy ul. Piotrkowskiej 120 powstało pierwsze stałe łódzkie kino. W 1908 zbudowano pierwszy obiekt od początku przeznaczony dla potrzeb pokazów filmowych – kino Odeon[78][79]. W 1913 w parku Helenów otworzono pierwsze kino „w plenerze”, a w 1929 Splendid został pierwszym w Łodzi stałym kinem dźwiękowym[80][81]. W 1914 było w Łodzi siedemnaście stałych kin, pod koniec okresu międzywojennego trzydzieści, a w roku 1973 trzydzieści pięć[82]. W 1960 powstał Miejski Zarząd Kin w Łodzi[81]. Pierwszy łódzki multipleks rozpoczął działalność w 2001 (Silver Screen)[82].

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Kina w Łodzi.

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Teatry w Łodzi.
Teatr Wielki, na pl. H. Dąbrowskiego

W Łodzi w wielu miejscach można obcować ze sztuką teatralną. Działają tu teatry dramatyczne, muzyczne, eksperymentalne, lalkowe. Znajduje się tu także Teatr Wielki, będący drugim pod względem wielkości gmachem operowym w kraju i jednym z największych w Europie – ponad 1300 miejsc na widowni. Zainaugurował on swoją działalność w 1967 r. i do tej pory przygotował ponad 240 premier. W bieżącym repertuarze Teatru Wielkiego znajduje się kilkanaście oper, baletów, operetek – od klasyki po dzieła współczesne.

Chóry[edytuj | edytuj kod]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Muzea w Łodzi.
Muzeum Sztuki – oddział w pałacu Edwarda Herbsta

Wśród licznych placówek muzealnych, które znajdują się w Łodzi, są m.in.:

Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne

Oświata i nauka[edytuj | edytuj kod]

W Łodzi istnieje obecnie (2012) 28 uczelni (6 państwowych i 22 niepubliczne) oraz szereg instytutów badawczo-naukowych.

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego

Na terenie miasta działają biblioteki prowadzone przez szkoły, instytucje naukowe, samorząd województwa łódzkiego, a także samorząd Łodzi[84]. Część łódzkich bibliotek tworzy Łódzką Akademicką Sieć Biblioteczną[85].

Lista bibliotek szkół wyższych:

Lista innych bibliotek:

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Biblioteki w Łodzi.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Łódź jest siedzibą metropolii łódzkiej kościoła rzymskokatolickiego. Miasto jest także siedzibą władz zwierzchnich kościoła starokatolickiego w Polsce. W Łodzi swoją siedzibę ma również diecezja łódzko-poznańska kościoła prawosławnego – jedna z 6 diecezji w Polsce, utworzona w 1948 roku (zajmuje największą powierzchnię). W Łodzi znajduje się także siedziba diecezji śląsko-łódzkiej Kościoła Starokatolickiego Mariawitów.

Oprócz tego na terenie miasta znajdują się także parafie i zbory innych wyznań katolickich i protestanckich, siedziba gminy żydowskiej, ośrodki zen szkoły Kwan Um, buddyzmu Diamentowej Drogi oraz innych związków wyznaniowych.

Wiele kościołów zostało wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych Łodzi.

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Kościoły Łodzi.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Atlas Arena – hala widowiskowo-sportowa

Pierwsze organizacje sportowe w Łodzi tworzyły się już w XIX wieku. W 1824 powstało Łódzkie Towarzystwo Strzeleckie, założone przez niemieckich majstrów i rzemieślników – w 1845 w parku Źródliska otworzono stałą strzelnicę. W 1886 miłośnicy jazdy na welocypedach stworzyli Towarzystwo Cyklistów, a w 1892 w parku helenowskim zbudowano tor kolarski. W latach 90. powstały również kluby gimnastyczne (Towarzystwo Gimnastyczne Siła w 1896, Stowarzyszenie Sportowe Union w 1897) oraz Towarzystwo Zachęty Wyścigów Konnych (od 1907 w Rudzie Pabianickiej istniał tor wyścigów konnych)[87]. W 1903 założono Łódzkie Towarzystwo Zwolenników Gry Szachowej[88]. Do pionierów łódzkiej gimnastyki należał Aleksander Surowiecki, który prowadził lekcje w prywatnym zakładzie gimnastyki mieszczącym się przy ówczesnej ul. Mikołajewskiej, a obecnie Sienkiewicza. Jedną z pierwszych organizacji sportowych, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Łodzi założyli członkowie Towarzystwa Krzewienia Oświaty 20 grudnia 1905 roku[89]. Jej celem była popularyzacja sportu oraz aktywności fizycznej wśród szerokich kręgów społeczeństwa polskiego.

Kluby sportowe działające w Łodzi:

Z Łodzią związany był jeden z najsłynniejszych polskich szachistów Akiba Rubinstein.

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Łodzi.

Ludzie związani z Łodzią[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Łodzianin Roku.
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Łodzią.
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Organizacje w Łodzi.

Honorowi Obywatele Miasta Łodzi[edytuj | edytuj kod]

Lista osób, którym nadano tytuł Honorowego Obywatela Miasta Łodzi[90]:

Łodzianie – Sprawiedliwi wśród Narodów Świata[edytuj | edytuj kod]

(lista niepełna)

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Spis miast, które zawarły porozumienie o partnerstwie z Łodzią[91]:

Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Barreiro  Portugalia 03.09.1996
 Chemnitz  Niemcy współpraca od 1972, potwierdzona oficjalnie w 1974 i przez umowę z 11.04.2003
 Iwanowo  Rosja 21.01.1992
 Kaliningrad  Rosja 06.03.2002
 Lwów  Ukraina 28.11.2003
 Lyon  Francja 18.07.1991
 Mińsk  Białoruś 18.01.1992
 Murcja  Hiszpania 14.10.1999
 Odessa  Ukraina 07.05.1993
 Örebro  Szwecja 25.08.2001
 Puebla  Meksyk 11.07.1996
 Rustawi  Gruzja 27.06.1995
 Stuttgart  Niemcy 26.09.1988
 Segedyn  Węgry 19.05.2008
 Tampere  Finlandia 28.10.1996
 Tel Awiw-Jafa  Izrael 13.09.1994
 Tiencin  Chiny 11.10.1994
 Wilno  Litwa 22.01.1991

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. , s. 177, 2013. Ireneusz Budzyński – kierujący. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. [dostęp 2014-05-26]. 
  2. 2,0 2,1 Baza Demografia. stat.gov.pl. [dostęp 2014-06-01].
  3. Łódź kreuje. uml.lodz.pl. [dostęp 2012-11-17].
  4. Urząd Miasta Łodzi. uml.lodz.pl. [dostęp 2012-10-18].
  5. Współczesność. W: Historia miasta [on-line]. uml.lodz.pl. [dostęp 2012-08-14].
  6. 6,0 6,1 6,2 Łódź; Geografia. lodz.stat.gov.pl. [dostęp 2014-05-26].
  7. Załącznik do uchwały Nr LVI/1068/09 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 29 kwietnia 2009 r. (s. 25).
  8. WeatherOnline (pol.).
  9. Waldemar Bieżanowski Łódka i inne rzeki łódzkie, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Łódź, ZORA Łódź wyd. II 2003, s. 7, ISBN 83-88638-13-0.
  10. Ryszard Rosin Nazwa, założyciel, herb, [w:] Łódź. Dzieje miasta Tom I. Do 1918 r. Pod red. Ryszarda Rosina, Bohdana Baranowskiego i Jana Fijałka s. 59 ISBN 83-01-02161-6.
  11. Mirosław Jaskulski, Stare fabryki Łodzi, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddz. w Łodzi, Zora, Łódź 1995, ISBN 83-86699-01-9.
  12. Waldemar Bieżanowski Łódka i inne rzeki łódzkie, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Łodzi Łódź, ZORA Łódź wyd. II 2003, s. 6, ISBN 83-88638-13-0.
  13. Kazimierz Badziak Łódź średniowieczna i nowożytna do 1918 roku, [w:] Łódź. Monografia miasta pod red. Stanisława Liszewskiego, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2009, s. 31, ISBN 978-83-60655-29-0.
  14. Bohdan Baranowski Łódź i okolice od końca XVI do końca XVIII w. [w:] Łódź. Dzieje miasta Tom I. Do 1918 r. Pod red. Ryszarda Rosina, Bohdana Barnowskiego i Jana Fijałka, s. 111, PWN 1988, ISBN 83-01-02161-6.
  15. Maria Nartonowicz-Kot Lata drugiej wojny światowej i okupacji w Łodzi, [w:] Łódź. Monografia miasta pod red. Stanisława Liszewskiego Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2009, s. 190, ISBN 978-83-60655-29-0.
  16. II Wojna Światowa. uml.lodz.pl. [dostęp 2012-07-01].
  17. Geneza włókiennictwa akademickiego. style.p.lodz.pl. [dostęp 2012-07-09].
  18. Sekcja turystyczna TPŁ. tplodzi.republika.pl. [dostęp 2013-04-04].
  19. Historia Łodzi- wsi. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-08-02].
  20. Nadanie praw miejskich. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-08-02].
  21. Joanna Orzechowska: Podwórka Piotrkowskiej. Łódź: CIR „Regio”, 2011, s. 6. ISBN 978-83-931488-0-6.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 22,6 22,7 Kalendarium. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-10-19].
  23. Mirosław Zbigniew Wojalski: Kieszonkowa kronika dziejów Łodzi. Łódź: Widzewska Oficyna Wydawnicza „Zora”, 2004, s. 7. ISBN 83-88638-21-1.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 Agnieszka Rochmińska, Danuta Walkiewicz, Ewa Klima: Położenie Łodzi na tle systemów polityczno-administracyjnych, transportowych i osadniczych. W: Atlas Łodzi [on-line]. mapa.lodz.pl. [dostęp 2012-10-19].
  25. 25,0 25,1 Okres upadku miasta. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-08-03].
  26. 26,0 26,1 26,2 Początki przemysłu. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-08-05].
  27. 27,0 27,1 J. Orzechowska, op.cit., s. 7-10.
  28. 28,0 28,1 Rozwój przestrzenny. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-08-05].
  29. J. Orzechowska, op.cit., s. 15.
  30. 30,0 30,1 Antoni Szram, Andrzej Wach, Janusz Wiktorowski: Łódź. Wyd. I. Łódź: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 35.
  31. J. Orzechowska, op.cit., s. 16.
  32. Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 6.
  33. Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 21.
  34. J. Orzechowska, op.cit., s. 11.
  35. Dwudziestolecie międzywojenne. W: Historia miasta [on-line]. uml.lodz.pl. [dostęp 2012-08-06].
  36. Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 31.
  37. Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 44.
  38. T. Bojanowski, Łódź pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej (1939–1945), s. 19.
  39. Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 57.
  40. T. Bojanowski, op.cit., s. 66-67.
  41. Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 58.
  42. 42,0 42,1 Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 59.
  43. Baza: Ulice Łodzi. W: Bazy on-line [on-line]. wimbp.lodz.pl. [dostęp 2014-08-10].
  44. Maria Wardzyńska Był rok 1939; Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion, IPN Instytut Pamięci Narodowej, 2009, ISBN 978-83-7629-063-8.
  45. T. Bojanowski, op.cit., s. 61
  46. Anna Kołakowska: Hitlerowcy wysiedlili z osiedla Mireckiego 5 tys. ludzi. lodz.gazeta.pl, 2010-04-10. [dostęp 2013-10-06].
  47. Praca zbiorowa, Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski, Demart, 2008. ISBN 978-83-7427-391-6.
  48. Historia miasta Łodzi. W: Łódź – moje miasto [on-line]. lodz.republika.pl. [dostęp 2013-10-06].
  49. Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 62.
  50. Tylko centralne planowanie. Szybki start fabryk. „Ilustrowana encyklopedia historii Łodzi. Lata powojenne, czasy PRL.”. Zeszyt nr 11, s. 309. Łódź: Urząd Miasta Łodzi. ISSN 1731-092X. 
  51. Dekret z dnia 24 maja 1945 r. o utworzeniu Uniwersytetu Łódzkiego.
  52. Dekret z dnia 24 maja 1945 r. o utworzeniu Politechniki Łódzkiej.
  53. Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 69.
  54. 54,0 54,1 Grażyna Kobojek: Łódź – Kalendarium XX wieku. s. 105.
  55. Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź). filmpolski.pl. [dostęp 2013-10-06].
  56. Kwartalnik GUS w Łodzi 2/2007.
  57. Zarządzenie Nr 1964/VI/12 Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 21 marca 2012 r. w sprawie nadania Regulaminu organizacyjnego Urzędu Miasta Łodzi z późniejszymi zmianami.
  58. Furtki Miejskie. Urząd Miasta Łodzi, Departament Obsługi i Administracji Wydział Zarządzania Kontaktami z Mieszkańcami, Oddział ds. Obsługi Mieszkańców. BIP Urzędu Miasta Łodzi. [dostęp 2012-07-31].
  59. Załącznik do uchwały Nr LVI/1068/09 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 29 kwietnia 2009 (s. 10).
  60. Jednostki Pomocnicze Miasta Łodzi (osiedla). uml.lodz.pl. [dostęp 2012-07-10].
  61. Urząd Miasta Łodzi. bip.uml.lodz.pl. [dostęp 2013-03-22].
  62. Łódź. selfgov.gov.pl. [dostęp 2012-09-05].
  63. Miasta członkowskie. zmp.poznan.pl. [dostęp 2012-09-05].
  64. Krzysztof Stefański: Ludzie którzy zbudowali Łódź Leksykon architektów i budowniczych miasta. Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2009, s. 61.
  65. Agnieszka Urazińska: Mia100 Kamienic – remont za remontem. lodz.gazeta.pl, 2012-07-17. [dostęp 2013-10-05].
  66. Jan Dominikowski, Nekropolia Łodzi wielkoprzemysłowej. Cmentarz Stary przy ulicy Ogrodowej. Dzieje i sztuka 1854–1945, Wydawnictwo Konserwatorów Dzieł Sztuki, Łódź 2004, ISBN 83-904224-5-X.
  67. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo łódzkie (pol.). 30 czerwca 2014. [dostęp 2014-01-22]. s. 43.
  68. Tramwajowa Linia Turystyczna. kmst.mpk.lodz.pl. [dostęp 2013-10-06].
  69. O Pelionie. pelion.eu. [dostęp 2014-03-02].
  70. Accenture Delivery Centers in Poland (ang.). accenture.com. [dostęp 2013-03-28].
  71. citi handlowy – Łódź. citibank.com. [dostęp 2013-03-28].
  72. Łódź-Fabryczna. Zamykają dworzec, a co z PKS-ami?. lodz.gazeta.pl, 2011-10-07. [dostęp 2012-03-09].
  73. Źródlak W., Łódzkie tramwaje 1898–1998, s. 5-10.
  74. Placówki medyczne. W: Regionalny Serwis Informacyjny Urzędu Marszałkowskiego w Łodzi [on-line]. zdrowie.lodzkie.pl. [dostęp 2013-05-05].
  75. Jan Machulski: Chłopak z Hollyłódź: wspomnienia. Wyd. 2. Warszawa: Ypsylon, 1999. ISBN 8385135871.
  76. Joanna Podolska, Jakub Wiewiórski: Łódź filmowa. Łódź: Agora, 2010. ISBN 9788326800382.
  77. Ziemowit Skibiński, Barbara Stelmaszczyk-Świontek, Kwiaty łódzkie: antologia poezji o Łodzi, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1982, ISBN 83-218-0064-5.
  78. Szlak dziedzictwa filmowego Łodzi. filmowalodz.pl. [dostęp 2014-08-10].
  79. Historia Kina w Łodzi. filmowalodz.pl. [dostęp 2014-08-10].
  80. Ryszard Bonisławski, Joanna Podolska: Spacerownik, Śródmieście – Od Kilińskiego do Wschodniej. Łódź: Gazeta Wyborcza, 2 października 2008, s. 9.
  81. 81,0 81,1 Anna Kaniewska: Od teatru świetlnego do multipleksu. W: Wirtualne wystawy [on-line]. lodz.ap.gov.pl – Archiwum Państwowe w Łodzi. [dostęp 2014-10-19].
  82. 82,0 82,1 Stanisław Mordwa, Aleksandra Litaszewska, Rozwój i funkcjonowanie kin w Łodzi, Łódź 2008
  83. Se-ma-for Muzeum Animacji. muzeum.se-ma-for.com. [dostęp 2013-10-06].
  84. Biblioteki i czytelnie. lodz.dlastudenta.pl. [dostęp 2014-06-22].
  85. Łódzka Akademicka Sieć Biblioteczna. biblioteki.lodz.pl. [dostęp 2014-06-22].
  86. Miejskie Biblioteki Publiczne. bip.uml.lodz.pl. [dostęp 2014-01-22].
  87. Anna Kotecka, Tomasz Walczak: Rekreacja w dawnej Łodzi. W: O mieście [on-line]. uml.lodz.pl, 2009-01-16. [dostęp 2013-09-30].
  88. Andrzej Filipowicz: Szachy na ziemiach polskich. pzszach.org.pl, 2007-01-31. [dostęp 2013-10-06].
  89. Andrzej Bogusz, Sokolstwo łódzkie 1905–1995, Łódź 1995, ISBN 8390185156, s. 8.
  90. Honorowi Obywatele Miasta. bip.uml.lodz.pl; Urząd Miasta Łodzi. [dostęp 2013-12-29].
  91. Miasta partnerskie Łodzi. uml.lodz.pl. [dostęp 2012-03-23].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

źródła
publikacje
prasa i periodyki
  • Dorota Berbelska, Willa Herbsta w Łodzi – odtworzenie rezydencji przemysłowca z przełomu XIX/XX wieku, [w:] „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”, z. 29 (326), 1998, s. 157-170 [1]
  • „Kocham Łódź”; piątkowy dodatek do dziennika „Dziennik Łódzki”; dostępne również w wydaniach internetowych
  • Kronika Miasta Łodzi”, kwartalnik społeczno-kulturalno-historyczny
inne

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]